Kelime işlemciler: düzenleme, biçimlendirme ve klavye işlemleri

Bu derste öğreneceklerin

Delete, Backspace, ok tuşları ve Insert modunun metne etkisini adım adım izlemek
Pano işlemlerinden ve tekrarlanan tuş algoritmalarından sonra kelime ve harf sayısını hesaplamak
Karakter ve paragraf biçimlendirmesini (Ctrl+B/I/U, Ctrl+L/E/R/J) ayırt etmek ve sonucu tarif etmek
Bul ve değiştirden sonra karakter sayısını ve metin hacmini bulmak

Sınav salonunda bilgisayar yoktur; yine de DİM giriş sınavının her kitapçığında kelime işlemciyle ilgili bir soru bulunur. 2025–2026 yıllarında yapılan dört sınavın her birinde Mətnlərin emalı (metin işleme) konusundan bir soru vardı: bir tuş algoritması 20 kez çalıştırılıyor, kelimeler Ctrl+C ve Ctrl+V ile çoğaltılıyor, bir paragraf Ctrl+J ile iki yana yaslanıyor. Bu soruları çözmek için düzenleyiciyi “kafanda çalıştırabilmelisin”: imleç nerede duruyor, hangi tuş neyi siliyor, panoda ne tutuluyor. Bu derste tam olarak bunu öğreneceksin.

Metin düzenleyici, kelime işlemci ve metnin nesneleri

Tanım

Metin düzenleyici

Metin yazmak, düzenlemek ve kaydetmek için basit bir program. Yalnızca karakterleri saklar: yazı tipi, renk, tablo, resim yoktur. Örnek: Windows’taki Not Defteri (Notepad) ve .txt uzantılı dosyalar.

Tanım

Kelime işlemci

Metni yazmanın yanında onu biçimlendiren (yazı tipi, boyut, renk, hizalama), belgeye tablo, grafik ve resim ekleyen, sayfa düzeni yapan program: Microsoft Word, LibreOffice Writer, Google Docs. Word belgesinin uzantısı .docx’tir.

Bir belge iç içe geçmiş nesnelerden oluşur: karakter (harf, rakam, işaret, boşluk) → kelime → satır → paragraf → sayfa. Seçilen herhangi bir bölüme parça denir. Satırları program kendisi kaydırır: metin sağ kenara ulaşınca sonraki kelime alt satıra iner. Enter paragrafı bitirir ve yenisini başlatır; Shift+Enter aynı paragraf içinde yeni satır açar; Ctrl+Enter yeni sayfa başlatır.

Nesne	Nasıl hızlıca seçilir
Karakter	`Shift+→` veya `Shift+←` — her basışta bir karakter
Kelime	kelimeye çift tıklama; `Ctrl+Shift+→` seçimi kelime kelime genişletir
Satır	satırın solundaki boşluğa bir tıklama; `Shift+End` — imleçten satır sonuna kadar
Cümle	`Ctrl` basılıyken cümleye tıklama
Paragraf	paragrafın içine üç kez tıklama
Belgenin tamamı	`Ctrl+A`

İmleç, Delete, Backspace ve Insert

İmleç yanıp sönen dikey bir çizgidir ve her zaman iki karakterin arasında durur, karakterin üstünde değil. Bu yüzden soruyu çözerken metni yaz ve imlecin yerini | işaretiyle göster: note|book yazısı imlecin e ile b arasında olduğunu belirtir. Her komutu imlece göre oku.

Delete imlecin sağındaki karakteri siler, imleç yerinde kalır.
Backspace imlecin solundaki karakteri siler, imleç bir konum sola geçer.
Bir parça seçiliyse iki tuş da parçanın tamamını siler. Silinen metin panoya gitmez.
Insert ekleme ve üzerine yazma modları arasında geçiş yapar. Ekleme modunda yazılan karakter imlecin yerine eklenir, sağdaki metin kayar; üzerine yazma modunda ise sağdaki karakterin yerine geçer. Word’de bu tuş varsayılan olarak kapalıdır: File › Options › Advanced bölümünde Use the Insert key to control overtype mode seçeneği işaretlenmelidir.

imleci bir kelime sola taşı (Ctrl+→ — bir kelime sağa)Ctrl+←

satırın başına (End — satırın sonuna)Home

belgenin başına (Ctrl+End — belgenin sonuna)Ctrl+Home

bir ekran yukarı (PgDn — bir ekran aşağı)PgUp

imlecin solunda kelimenin başına kadar sil (Ctrl+Delete — sağında kelimenin sonuna kadar)Ctrl+Backspace

Örnek 1. Tuş dizisi

1) Metinde notebook yazılı, imleç note|book konumunda. Sırayla 2 kez Backspace, 2 kez → ve 1 kez Delete tuşuna basılıyor. Metin nasıl olur ve imleç nerede durur?
2) Metinde 12345 yazılı, imleç 12|345 konumunda. Üzerine yazma modunda ab yazılıyor. Ne elde edilir? Ekleme modunda ne olurdu?

Çözümü göster

1) note|book → 2 kez Backspace soldaki e ve t’yi siler: no|book.
2 kez → imleci b ve o harflerinin üzerinden geçirir: nobo|ok.
Delete sağdaki o’yu siler: nobo|k.
Cevap: nobok, imleç o ile k arasındadır.
2) Üzerine yazma modunda a sağdaki 3’ün, b de 4’ün yerine geçer: 12ab|5.
Ekleme modunda hiçbir şey silinmez: 12ab|345.

Örnek 2. Algoritma 25 kez çalıştırılıyor (DİM tipi)

Bir metin düzenleyicide bitişik yazılmış robot kelimelerinden oluşan bir ifade var: robotrobot…robot. İmleç son robot kelimesindeki r harfinin hemen önünde duruyor. Aşağıdaki algoritma art arda 25 kez çalıştırılıyor:
1) 2 kez Delete tuşuna basılır;
2) 2 kez ← tuşuna basılır.
Sonunda metin robotrobotrobot biçimini alıyor. Başlangıçtaki ifadede kaç robot kelimesi vardı?
A) 10 B) 12 C) 13 D) 15 E) 28

Çözümü göster

1. Bir çalıştırmayı izleyelim: …robot|robot → 2 kez Delete sağdaki ro’yu siler (imleç yerinde kalır): …robot|bot → 2 kez ← : …rob|otbot.
2. İkinci çalıştırmada Delete, ← tuşunun az önce üzerinden geçtiği ot harflerini siler. Yani silinen bütün harfler metnin bitişik bir parçasını oluşturur.
3. 25 çalıştırmada 25 · 2 = 50 harf silinir; bu da 50 : 5 = 10 kelime demektir. Parça bir kelimenin ortasından başlasa da kalan ro ve bot birleşip yine tam bir robot oluşturur.
4. Sonda 3 kelime kaldığına göre başta 3 + 10 = 13 kelime vardı.
Cevap: C) 13. E seçeneği (28), her çalıştırmada bir kelimenin silindiğini düşünenlerin hatasıdır.

1
Metni yaz ve imleci işaretle
Örneğin robot|robot. İmleç her zaman iki karakterin arasındadır.
2
1–2 çalıştırmayı elle yap
Her tuştan sonra metni ve imleci yeniden yaz.
3
Düzeni bul
Bir çalıştırmada kaç karakter siliniyor? Silinenler bitişik bir parça mı? İmleç her seferinde kaç karakter kayıyor?
4
N çalıştırma için hesapla
Silinen karakter sayısını kelimenin uzunluğuna böl; bu, silinen kelime sayısıdır.
5
Küçük bir N ile kontrol et
Örneğin N = 5 için cevabı hem hesapla hem de elle bul; ikisi aynı çıkmalıdır.

Pano: kesme, kopyalama ve yapıştırma

Tanım

Pano

Kesilen veya kopyalanan parçanın geçici olarak tutulduğu bellek alanı (Clipboard). Panoda yalnızca son parça tutulur: yeni bir Ctrl+C veya Ctrl+X öncekini siler. Ctrl+V panoyu boşaltmaz; bu yüzden aynı parça istenildiği kadar yapıştırılabilir.

Komut	Tuşlar	Metne etkisi	Panoya etkisi
Kes	`Ctrl+X`	parça yerinden silinir	parça panoya yazılır, eskisi silinir
Kopyala	`Ctrl+C`	metin değişmez	parçanın kopyası panoya yazılır
Yapıştır	`Ctrl+V`	panodaki parça imlecin yerine eklenir; seçili bir parça varsa onun yerine geçer	değişmez
Sil	`Delete`, `Backspace`	parça silinir	değişmez
Geri al	`Ctrl+Z`	son işlem geri alınır	değişmez

Bir parçayı başka bir yere kopyalamak için Ctrl+C → Ctrl+V, taşımak için ise Ctrl+X → Ctrl+V kullanılır. Aynı komutların eski bileşimleri de çalışır: Ctrl+Insert kopyalar, Shift+Delete keser, Shift+Insert yapıştırır.

Örnek 3. Pano ve harf sayısı (DİM tipi)

Boş bir metin dosyasına aralarında birer boşluk olacak şekilde art arda 200 kez Monitor, 150 kez Mouse ve 120 kez Disk kelimesi yazıldı. Sonra:
– 50 tane Monitor kelimesi seçilip 1 kez Delete tuşuna basıldı;
– bütün Mouse kelimeleri seçilip Ctrl+C tuşlarına basıldı;
– bütün Disk kelimeleri seçilip Ctrl+X tuşlarına basıldı;
– imleç metnin sonuna getirilip 2 kez Ctrl+V tuşlarına basıldı.
Dosyada kaç harf vardır?
A) 2280 B) 2760 C) 3110 D) 3240 E) 3300

Çözümü göster

Kelimelerdeki harfler: Monitor — 7, Mouse — 5, Disk — 4. Boşluklar harf değildir, onları saymayız.
1) Delete 50 Monitor kelimesini siler, pano değişmez: 200 − 50 = 150 Monitor kalır.
2) Ctrl+C metne dokunmaz; 150 Mouse kelimesinin kopyası panoya yazılır.
3) Ctrl+X bütün Disk kelimelerini metinden siler ve panoya yazar. Pano yalnızca sonuncuyu tuttuğu için artık içinde Mouse değil, 120 Disk kelimesi vardır.
4) 2 kez Ctrl+V metne 2 · 120 = 240 Disk kelimesi getirir.
Harfler: 150 · 7 + 150 · 5 + 240 · 4 = 1050 + 750 + 960 = 2760.
Cevap: B) 2760. E (3300) panoda Mouse kaldığını, D (3240) kesilen kelimelerin yerinde kaldığını, C (3110) ise Delete’i unutanların hatasıdır.

Biçimlendirme: karakterler ve paragraflar

Biçimlendirme metnin içeriğini değil, görünüşünü değiştirir: harf sayısı aynı kalır. Karakter biçimlendirme seçili parçaya uygulanır: yazı tipi (Calibri, Times New Roman, Arial), boyut (punto; 1 pt ≈ 0,35 mm), renk ve stil: kalın, italik, altı çizili. Aynı bileşime ikinci kez basmak o biçimi kaldırır. Paragraf biçimlendirme ise imlecin bulunduğu paragrafın tamamına uygulanır, seçim gerekmez: hizalama, girinti, satır aralığı.

kalınCtrl+B

italikCtrl+I

altı çiziliCtrl+U

paragrafı sola hizalaCtrl+L

ortalaCtrl+E

sağa hizalaCtrl+R

iki yana yasla: satırlar iki kenara da ulaşırCtrl+J

Text

Esc Tab Shift Ctrl Alt
Enter Space Backspace
Insert Delete Home End
PgUp PgDn

Örnek 4’ün başlangıç paragrafı: 4 satır, sola hizalı, hiçbir kelime biçimlendirilmemiş.

Örnek 4. Paragrafın son görünüşü (DİM tipi)

Yukarıdaki paragraf üzerinde sırayla şu işlemler yapılıyor:
– imleç 3. satıra konuyor, Ctrl+E tuşlarına basılıyor;
– 1. satırdaki Esc kelimesi seçiliyor, Ctrl+B tuşlarına basılıyor;
– 2. satır tamamen seçiliyor, Backspace tuşuna basılıyor;
– Ctrl+Z tuşlarına basılıyor.
Paragrafın son görünüşünü belirleyin.
A) yalnızca 3. satır ortada, Esc kalın, 4 satır
B) bütün satırlar ortada, Esc kalın, 4 satır
C) bütün satırlar ortada, Esc kalın, 3 satır
D) bütün satırlar sola hizalı, Esc kalın, 4 satır
E) bütün satırlar ortada, 1. satırın tamamı kalın, 4 satır

Çözümü göster

1) Ctrl+E bir paragraf biçimidir: imleç hangi satırda olursa olsun paragrafın tamamı ortalanır.
2) Ctrl+B bir karakter biçimidir: yalnızca seçili Esc kelimesi kalın olur.
3) Backspace seçili 2. satırı siler; paragrafta 3 satır kalır.
4) Ctrl+Z son işlemi, yani silmeyi geri alır: 2. satır geri gelir, yine 4 satır olur. Önceki işlemler (ortalama ve kalın yazı) kalır.
Cevap: B. C seçeneği Ctrl+Z’yi unutanların, A seçeneği hizalamanın tek satıra uygulandığını sananların hatasıdır.

Örnek 5. Kelimeleri uzunluğa ve bilgi hacmine göre biçimlendirme (DİM tipi)

Belgede Every small step builds a big future. cümlesi yazılı (nokta kelimeye dâhil değildir). ASCII’de bir karakter 8 bit, UNICODE’da 16 bittir. Sırayla:
1) en uzun kelimeler seçilip Ctrl+B tuşlarına basılıyor;
2) ASCII kodlamasında hacmi 40 bit olan kelimeler tek tek seçilip Ctrl+I tuşlarına basılıyor;
3) UNICODE kodlamasında hacmi 64 bit olan kelimeler seçilip Ctrl+U tuşlarına basılıyor;
4) en kısa kelime seçilip 2 kez Ctrl+B tuşlarına basılıyor.
Cümle nasıl görünür?

Çözümü göster

Kelimelerin uzunlukları: Every — 5, small — 5, step — 4, builds — 6, a — 1, big — 3, future — 6.
1) En uzun kelimeler 6 harflidir: builds ve future kalın olur.
2) ASCII’de 40 : 8 = 5 karakter → Every ve small italik olur.
3) UNICODE’da 64 : 16 = 4 karakter → step kelimesinin altı çizilir.
4) En kısa kelime a’dır: ilk Ctrl+B onu kalın yapar, ikincisi bu biçimi kaldırır; a düz kalır.
Sonuç: Every small step builds a big future. (step kelimesinin altı çizili.)

Metnin bit ve bayt cinsinden hacmi hakkında ayrıntılar: “Metin bilgisinin kodlanması” dersi.

Bul ve değiştir. Belgede tablo, grafik ve resim

Ctrl+F arama bölmesini açar: yazdığın kelime belgede bulunup vurgulanır. Ctrl+H Değiştir penceresini açar: Find what alanına aranan, Replace with alanına yeni metni yazarsın; Replace bulunanları tek tek, Replace All ise hepsini birden değiştirir. More >> düğmesinin altında Match case (büyük/küçük harf duyarlı) ve Find whole words only (yalnızca tam kelimeler) seçenekleri vardır.

Örnek 6. Değiştirmeden sonra karakter sayısı ve hacim

2400 karakterlik bir belgede computer kelimesi 15 kez geçiyor. Ctrl+H penceresinde bütün computer kelimeleri PC ile değiştirildi (Replace All).
1) Belgede kaç karakter kaldı?
2) Metin UNICODE ile kodlanmışsa hacmi kaç bayt azaldı?

Çözümü göster

1) Her değiştirmede 8 harfli bir kelimenin yerine 2 harfli bir kelime gelir: 8 − 2 = 6 karakter azalır.
15 değiştirmede: 15 · 6 = 90 karakter. 2400 − 90 = 2310 karakter kalır.
2) UNICODE’da 1 karakter = 2 bayt: 90 · 2 = 180 bayt azalır.

Kelime işlemcide belgeye başka nesneler de eklenir. Insert › Table bir tablo ekler: satır ve sütun sayısını seçersin, hücreler arasında Tab ile geçersin, son hücrede Tab tuşuna basınca yeni satır oluşur. Insert › Chart bir grafik ekler: Word veriler için küçük bir elektronik tablo açar ve grafiği bu verilere göre çizer (grafiğin öğeleri “Elektronik tabloda grafikler ve öğeleri” dersinde). Insert › Pictures bir resim ekler; Wrap Text seçeneği metnin resmin çevresine nasıl yerleşeceğini belirler: satır içinde, çerçeve boyunca, resmin arkasında veya önünde. Ayrıntılar için Word kursunun “Word’de tablolar” ve “Resimler, şekiller, simgeler ve SmartArt” derslerine bak.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

Mini kelime işlemci: biçimlendirme düğmeleri, Ctrl+B, Ctrl+I, Ctrl+U, Ctrl+E ve canlı sayaç.

Sonraki ders: “Elektronik tablo: adresler, aralıklar ve formüller”. Orada metin belgelerinden elektronik tablolara geçecek ve formüllerin kopyalanınca nasıl değiştiğini öğreneceksin.

Önemli noktalar

Metin düzenleyici yalnızca karakterleri saklar (Not Defteri, .txt); kelime işlemci metni biçimlendirir, tablo, grafik ve resim ekler (Word, .docx).
Delete imlecin sağındaki, Backspace solundaki karakteri siler; ikisi de seçili parçayı siler ama panoya yazmaz.
Pano yalnızca son kesilen (Ctrl+X) veya kopyalanan (Ctrl+C) parçayı tutar; Ctrl+V onu defalarca yapıştırabilir.
Karakter biçimi seçili parçaya, paragraf biçimi (Ctrl+L, Ctrl+E, Ctrl+R, Ctrl+J) imlecin bulunduğu paragrafın tamamına uygulanır; Ctrl+J’den sonra son satır solda kalır.
Tuş algoritması sorusunda metni | imleciyle yaz, 1–2 çalıştırmayı elle izle, sonra silinen karakter sayısını kelimenin uzunluğuna böl.

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

1 / 12

Doğru ifadeleri belirleyin.
1. Backspace imlecin solundaki karakteri siler.
2. Ctrl+V panoyu boşaltır.
3. Ctrl+J paragrafı iki yana yaslar.
4. Delete ile silinen metin panoya yazılır.
5. Shift+Enter yeni paragraf başlatır.