Sabah çalar saat çalıyor — onu duyuyorsun. Mutfaktan çay kokusu geliyor, pencereden yağmuru görüyorsun. Telefonda öğretmeninden bir mesaj var: “Yarınki sınav cumaya ertelendi”. Bu birkaç dakikada çok sayıda bilgi aldın ve her biri bir şeyi değiştirdi: şemsiye aldın, çalışma planını yeniden yaptın. Bilişim, bu tür bilgilerin nasıl alındığını, saklandığını, işlendiğini ve aktarıldığını inceler.
Bilgi ve bilişim
BilgiTanım
Çevremizdeki dünya — nesneler, olaylar, insanlar ve aralarındaki ilişkiler — hakkındaki haberler ve bilgiler. İnsan bilgiyi duyu organlarıyla alır, cihazlar ise onu sinyaller biçiminde alır.
BilişimTanım
Bilginin bilgisayarlar aracılığıyla toplanması, saklanması, işlenmesi ve aktarılması yöntemlerini inceleyen bilim.
Bilgisayarda saklanan bilgiye çoğu zaman veri denir: işlenmeye uygun biçimde yazılmış bilgidir. “23” sayısı tek başına yalnızca veridir; “bugün Bakü’de hava +23 °C” cümlesinde ise bize hava hakkında bilgi verir.
Algılanma yoluna göre bilgi türleri
İnsan bilgiyi beş duyu organıyla alır. Hangi organla alındığına göre beş bilgi türü vardır.
| Tür | Duyu organı | Örnekler |
|---|---|---|
| Görsel | göz | kitaptaki metin, harita, trafik ışığı |
| İşitsel (ses) | kulak | müzik, öğretmenin anlatımı, zil sesi |
| Koku | burun | taze ekmek kokusu, gaz kaçağı kokusu |
| Tat | dil | ekşi limon, tuzlu çorba |
| Dokunsal | deri | yumuşak kumaş, Braille alfabesi, sıcak fincan |
Bilgisayarlar da bilgiyi “duyu organlarıyla” alır: kamera görür, mikrofon duyar, dokunmatik ekran dokunuşu hisseder, gaz sensörü ise havadaki gazı “koklar”. Bu cihazlar bilgiyi bilgisayarın işleyebileceği sinyallere dönüştürür.
Bilginin sunum biçimleri
Aynı bilgi farklı biçimlerde yazılabilir. Yarınki hava tahmini metinle (“Yarın +18 °C, yağmur”), sayılarla (bir tabloda), resimle (güneş ve bulut simgeleri), sesle (radyoda) ya da videoyla (televizyonda) verilebilir. Bunlar bilginin sunum biçimleridir: metin, sayısal, grafik, ses ve video. Birkaç biçimin birlikte kullanılmasına multimedya denir.
Bilginin özellikleri
Bilginin değeri niteliğine bağlıdır. Karar verirken bilginin şu özellikleri önemlidir.
| Özellik | Ne demektir | Bozulduğunda |
|---|---|---|
| Nesnellik | birinin görüşüne bağlı değildir | “Film çok sıkıcı” bir kişinin görüşüdür |
| Güvenilirlik (doğruluk) | gerçek durumu yansıtır | bozuk termometre soğuk odada +30 °C gösteriyor |
| Tamlık | karar vermek için yeterlidir | “Buluşma saat 5’te” — gün ve yer yazılmamış |
| Güncellik | gerektiği anda önemlidir, eskimemiştir | geçen haftanın hava tahmini |
| Anlaşılırlık | alıcının anladığı dil ve biçimdedir | birinci sınıf öğrencisine üniversite düzeyinde formül |
| Yararlılık | eldeki işi çözmeye yardım eder | matematik sınavına hazırlanan birine futbol sonuçları |
Nesnelliği güvenilirlikle karıştırma. Bozuk bir termometrenin gösterdiği değer kimsenin görüşüne bağlı değildir — nesneldir ama güvenilir değildir. “Bu filmi beğendim” cümlesi ise özneldir ama konuşanın duyguları hakkında doğru olabilir.
Hangi özellik bozulmuş?
Problem
1) Aysel 2019 yılının otobüs tarifesine bakıp durağa gidiyor.
2) Bir ilanda “Konser cumartesi günü olacak” yazıyor — saat ve yer verilmemiş.
3) Bir turist yerel birine yol soruyor ama cevabı anlamıyor, çünkü o kişi turistin bilmediği bir dilde konuşuyor.
4) Satıcı “Bu, şehrin en iyi telefonu” diyor.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Tamlık: karar için saat ve yer eksik.
3) Anlaşılırlık: bilgi alıcının anladığı dilde değil.
4) Nesnellik: bu, telefonu satmak isteyen satıcının görüşüdür.
Sınav biçiminde eşleştirme
Problem
Eşleştirin.
1. Bilgi türü (algılanma yoluna göre)
2. Bilginin özelliği
3. Bilginin sunum biçimi
a. sayısal bilgi
b. tat bilgisi
c. güncel bilgi
d. video bilgisi
e. anlaşılır bilgi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. “Güncel” ve “anlaşılır” niteliği anlatır — özelliktir ⇒ c, e.
3. Sayısal ve video, bilginin yazılma biçimleridir ⇒ a, d.
Cevap: 1 – b; 2 – c, e; 3 – a, d.
Etkileşimli
Bilgi süreçleri
Bilgiyle yapılan işlere bilgi süreçleri denir. İnsan da bilgisayar da bu süreçlerin hepsini yapar; bilgisayar yalnızca bunu çok hızlı yapar.
- Toplama (arama, alma) — anket yapmak, termometreyle sıcaklığı ölçmek, internette arama yapmak.
- Saklama — deftere yazmak, dosyayı flaş belleğe kaydetmek, ezberlemek.
- İşleme — problem çözmek, metin çevirmek, listeyi alfabetik sıralamak.
- Aktarma (iletme) — mesaj göndermek, telefonla konuşmak, derste anlatmak.
- Koruma — parola koymak, yedek kopya almak, antivirüs kullanmak (ayrıntılar “Siber güvenlik: parolalar, oltalama ve gizlilik” dersinde).
Hangi süreç?
Problem
Her durumda hangi bilgi süreci gerçekleşir?
1) Elvin bir videoyu mesajlaşma uygulamasıyla arkadaşına gönderiyor.
2) Nergiz 25 öğrencinin boyunu ölçüp tabloya yazıyor.
3) Bilgisayar bir listeyi alfabetik sıralıyor.
4) Murad telefonunu parmak iziyle kilitliyor.
5) Aysel ödevini saklamak için buluta yüklüyor.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Toplama (ölçme) ve saklama (tabloya yazma): bir işte birkaç süreç olabilir.
3) İşleme: bilgi yeni bir düzen kazanır.
4) Koruma.
5) Saklama (yükleme aynı zamanda aktarmadır).
Kaynak, kanal, alıcı ve taşıyıcılar
Bilgi aktarılırken her zaman üç katılımcı vardır: onu gönderen kaynak, onu taşıyan iletişim kanalı ve onu alan alıcı. Kanaldan geçmek için bilgi sinyale dönüştürülür (kodlanır), alıcıda ise yeniden anlaşılır biçime getirilir (kodu çözülür). Kanaldaki gürültü (parazit, zayıf sinyal) bilgiyi bozabilir.
Kaynak, kanal, alıcı
Problem
Her durumda kaynağı, kanalı ve alıcıyı gösterin.
1) Leyla büyükannesini telefonla arıyor.
2) Bir radyo spikeri haberleri okuyor, Murad arabada dinliyor.
3) Öğretmen tahtaya yazıyor, öğrenciler okuyor.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Kaynak — spiker (radyo istasyonu); kanal — radyo dalgaları; alıcı — Murad (radyo alıcısı aracılığıyla).
3) Kaynak — öğretmen; kanal — tahtadaki yazı ve ışık; alıcılar — öğrenciler.
Bilginin saklandığı fiziksel nesneye bilgi taşıyıcısı (depolama ortamı) denir. Eski insanlar taş ve kil tabletler, sonra kâğıt kullandı. Bugün bilgiyi manyetik disklerde (HDD), optik disklerde (CD, DVD), flaş bellekte ve SSD’de saklıyoruz. İnsan belleği de bir taşıyıcıdır ama unutur; bu yüzden önemli şeyleri yazarız.
Bir sonraki derste, “Bilginin ölçülmesi: bit, bayt ve birimler”, bilgiyi sayılarla ölçmeyi öğreneceğiz: bit, bayt ve birimleri.
Unutma
- Bilgi, dünya hakkındaki haber ve bilgilerdir; bilişim onun bilgisayarla toplanmasını, saklanmasını, işlenmesini ve aktarılmasını inceler.
- Algılanma yoluna göre türler: görsel, işitsel, koku, tat, dokunsal.
- Sunum biçimleri: metin, sayısal, grafik, ses, video (birlikte — multimedya).
- Özellikler: nesnellik, güvenilirlik, tamlık, güncellik, anlaşılırlık, yararlılık.
- Bilgi süreçleri: toplama, saklama, işleme, aktarma, koruma.
- Aktarım şeması: kaynak → (kodlama) → kanal (gürültü) → (kod çözme) → alıcı.