Bilgi, bilginin türleri ve bilgi süreçleri

Bilginin ne olduğunu, algılanma yoluna göre türlerini, sunum biçimlerini ve özelliklerini, bilgi süreçlerini ve “kaynak – kanal – alıcı” şemasını öğren.

  • 5…7. sınıflar
  • 18 dk
  • 12 soru
  • Ders 1 / 59

Bu derste öğreneceklerin

  • Bilginin ve bilişimin ne olduğunu açıklamak
  • Bilginin türlerini (algılanma yoluna göre), sunum biçimlerini ve özelliklerini birbirinden ayırmak
  • Bilgi süreçlerini tanımak ve verilen bir durumda kaynağı, kanalı ve alıcıyı göstermek

Sabah çalar saat çalıyor — onu duyuyorsun. Mutfaktan çay kokusu geliyor, pencereden yağmuru görüyorsun. Telefonda öğretmeninden bir mesaj var: “Yarınki sınav cumaya ertelendi”. Bu birkaç dakikada çok sayıda bilgi aldın ve her biri bir şeyi değiştirdi: şemsiye aldın, çalışma planını yeniden yaptın. Bilişim, bu tür bilgilerin nasıl alındığını, saklandığını, işlendiğini ve aktarıldığını inceler.

Bilgi ve bilişim

BilgiTanım

Çevremizdeki dünya — nesneler, olaylar, insanlar ve aralarındaki ilişkiler — hakkındaki haberler ve bilgiler. İnsan bilgiyi duyu organlarıyla alır, cihazlar ise onu sinyaller biçiminde alır.

BilişimTanım

Bilginin bilgisayarlar aracılığıyla toplanması, saklanması, işlenmesi ve aktarılması yöntemlerini inceleyen bilim.

Bilgisayarda saklanan bilgiye çoğu zaman veri denir: işlenmeye uygun biçimde yazılmış bilgidir. “23” sayısı tek başına yalnızca veridir; “bugün Bakü’de hava +23 °C” cümlesinde ise bize hava hakkında bilgi verir.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Algılanma yoluna göre bilgi türleri

İnsan bilgiyi beş duyu organıyla alır. Hangi organla alındığına göre beş bilgi türü vardır.

TürDuyu organıÖrnekler
Görselgözkitaptaki metin, harita, trafik ışığı
İşitsel (ses)kulakmüzik, öğretmenin anlatımı, zil sesi
Kokuburuntaze ekmek kokusu, gaz kaçağı kokusu
Tatdilekşi limon, tuzlu çorba
Dokunsalderiyumuşak kumaş, Braille alfabesi, sıcak fincan

Bilgisayarlar da bilgiyi “duyu organlarıyla” alır: kamera görür, mikrofon duyar, dokunmatik ekran dokunuşu hisseder, gaz sensörü ise havadaki gazı “koklar”. Bu cihazlar bilgiyi bilgisayarın işleyebileceği sinyallere dönüştürür.

Bilginin sunum biçimleri

Aynı bilgi farklı biçimlerde yazılabilir. Yarınki hava tahmini metinle (“Yarın +18 °C, yağmur”), sayılarla (bir tabloda), resimle (güneş ve bulut simgeleri), sesle (radyoda) ya da videoyla (televizyonda) verilebilir. Bunlar bilginin sunum biçimleridir: metin, sayısal, grafik, ses ve video. Birkaç biçimin birlikte kullanılmasına multimedya denir.

Bilginin özellikleri

Bilginin değeri niteliğine bağlıdır. Karar verirken bilginin şu özellikleri önemlidir.

ÖzellikNe demektirBozulduğunda
Nesnellikbirinin görüşüne bağlı değildir“Film çok sıkıcı” bir kişinin görüşüdür
Güvenilirlik (doğruluk)gerçek durumu yansıtırbozuk termometre soğuk odada +30 °C gösteriyor
Tamlıkkarar vermek için yeterlidir“Buluşma saat 5’te” — gün ve yer yazılmamış
Güncellikgerektiği anda önemlidir, eskimemiştirgeçen haftanın hava tahmini
Anlaşılırlıkalıcının anladığı dil ve biçimdedirbirinci sınıf öğrencisine üniversite düzeyinde formül
Yararlılıkeldeki işi çözmeye yardım edermatematik sınavına hazırlanan birine futbol sonuçları

Nesnelliği güvenilirlikle karıştırma. Bozuk bir termometrenin gösterdiği değer kimsenin görüşüne bağlı değildir — nesneldir ama güvenilir değildir. “Bu filmi beğendim” cümlesi ise özneldir ama konuşanın duyguları hakkında doğru olabilir.

Hangi özellik bozulmuş?

Problem

1) Aysel 2019 yılının otobüs tarifesine bakıp durağa gidiyor.
2) Bir ilanda “Konser cumartesi günü olacak” yazıyor — saat ve yer verilmemiş.
3) Bir turist yerel birine yol soruyor ama cevabı anlamıyor, çünkü o kişi turistin bilmediği bir dilde konuşuyor.
4) Satıcı “Bu, şehrin en iyi telefonu” diyor.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Güncellik: tarife eskimiş.
2) Tamlık: karar için saat ve yer eksik.
3) Anlaşılırlık: bilgi alıcının anladığı dilde değil.
4) Nesnellik: bu, telefonu satmak isteyen satıcının görüşüdür.

Sınav biçiminde eşleştirme

Problem

Eşleştirin.
1. Bilgi türü (algılanma yoluna göre)
2. Bilginin özelliği
3. Bilginin sunum biçimi
a. sayısal bilgi
b. tat bilgisi
c. güncel bilgi
d. video bilgisi
e. anlaşılır bilgi

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1. Tat dille algılanır — bu bir türdür ⇒ b.
2. “Güncel” ve “anlaşılır” niteliği anlatır — özelliktir ⇒ c, e.
3. Sayısal ve video, bilginin yazılma biçimleridir ⇒ a, d.
Cevap: 1 – b; 2 – c, e; 3 – a, d.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

Bilgi süreçleri

Bilgiyle yapılan işlere bilgi süreçleri denir. İnsan da bilgisayar da bu süreçlerin hepsini yapar; bilgisayar yalnızca bunu çok hızlı yapar.

  • Toplama (arama, alma) — anket yapmak, termometreyle sıcaklığı ölçmek, internette arama yapmak.
  • Saklama — deftere yazmak, dosyayı flaş belleğe kaydetmek, ezberlemek.
  • İşleme — problem çözmek, metin çevirmek, listeyi alfabetik sıralamak.
  • Aktarma (iletme) — mesaj göndermek, telefonla konuşmak, derste anlatmak.
  • Koruma — parola koymak, yedek kopya almak, antivirüs kullanmak (ayrıntılar “Siber güvenlik: parolalar, oltalama ve gizlilik” dersinde).

Hangi süreç?

Problem

Her durumda hangi bilgi süreci gerçekleşir?
1) Elvin bir videoyu mesajlaşma uygulamasıyla arkadaşına gönderiyor.
2) Nergiz 25 öğrencinin boyunu ölçüp tabloya yazıyor.
3) Bilgisayar bir listeyi alfabetik sıralıyor.
4) Murad telefonunu parmak iziyle kilitliyor.
5) Aysel ödevini saklamak için buluta yüklüyor.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Aktarma.
2) Toplama (ölçme) ve saklama (tabloya yazma): bir işte birkaç süreç olabilir.
3) İşleme: bilgi yeni bir düzen kazanır.
4) Koruma.
5) Saklama (yükleme aynı zamanda aktarmadır).

Kaynak, kanal, alıcı ve taşıyıcılar

Bilgi aktarılırken her zaman üç katılımcı vardır: onu gönderen kaynak, onu taşıyan iletişim kanalı ve onu alan alıcı. Kanaldan geçmek için bilgi sinyale dönüştürülür (kodlanır), alıcıda ise yeniden anlaşılır biçime getirilir (kodu çözülür). Kanaldaki gürültü (parazit, zayıf sinyal) bilgiyi bozabilir.

Kaynak(öğretmen)kodlamaİletişim kanalı(ses dalgaları)Gürültükod çözmeAlıcı(öğrenci)
Bilgi aktarım şeması: kaynak → kanal → alıcı.

Kaynak, kanal, alıcı

Problem

Her durumda kaynağı, kanalı ve alıcıyı gösterin.
1) Leyla büyükannesini telefonla arıyor.
2) Bir radyo spikeri haberleri okuyor, Murad arabada dinliyor.
3) Öğretmen tahtaya yazıyor, öğrenciler okuyor.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) Kaynak — Leyla; kanal — mobil iletişim ağı (radyo dalgaları); alıcı — büyükanne. Telefon sesi sinyale dönüştürür (kodlama), büyükannenin telefonu da onu yeniden sese çevirir (kod çözme).
2) Kaynak — spiker (radyo istasyonu); kanal — radyo dalgaları; alıcı — Murad (radyo alıcısı aracılığıyla).
3) Kaynak — öğretmen; kanal — tahtadaki yazı ve ışık; alıcılar — öğrenciler.

Bilginin saklandığı fiziksel nesneye bilgi taşıyıcısı (depolama ortamı) denir. Eski insanlar taş ve kil tabletler, sonra kâğıt kullandı. Bugün bilgiyi manyetik disklerde (HDD), optik disklerde (CD, DVD), flaş bellekte ve SSD’de saklıyoruz. İnsan belleği de bir taşıyıcıdır ama unutur; bu yüzden önemli şeyleri yazarız.

Bir sonraki derste, “Bilginin ölçülmesi: bit, bayt ve birimler”, bilgiyi sayılarla ölçmeyi öğreneceğiz: bit, bayt ve birimleri.

Unutma

  • Bilgi, dünya hakkındaki haber ve bilgilerdir; bilişim onun bilgisayarla toplanmasını, saklanmasını, işlenmesini ve aktarılmasını inceler.
  • Algılanma yoluna göre türler: görsel, işitsel, koku, tat, dokunsal.
  • Sunum biçimleri: metin, sayısal, grafik, ses, video (birlikte — multimedya).
  • Özellikler: nesnellik, güvenilirlik, tamlık, güncellik, anlaşılırlık, yararlılık.
  • Bilgi süreçleri: toplama, saklama, işleme, aktarma, koruma.
  • Aktarım şeması: kaynak → (kodlama) → kanal (gürültü) → (kod çözme) → alıcı.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Hangisi algılanma yoluna göre bir bilgi türü değildir?