Programlama dilleri ve Python: değişkenler, veri girişi ve çıkışı

Bilgisayar yalnızca 0 ve 1’lerden oluşan komutları anlar; sen ise print(7 * 6) yazarsın ve hemen 42 cevabını alırsın. Bu iki dil arasında kim çevirmenlik yapıyor? Bu derste bu sorunun cevabını bulacak ve Python’ın ilk temel araçlarını öğreneceksin: değişkenler, klavyeden giriş, ekrana çıktı ve aritmetik işlemler. Azerbaycan’ın üniversite giriş sınavında (DİM, I. grup) bilişim bölümünün 30 sorusundan 9’u Python programıdır ve hepsi bu dersin yapı taşlarından kurulur.

Program, programlama dilleri ve çeviriciler

Diller makineye yakınlıklarına göre seviyelere ayrılır. Makine dili, işlemcinin doğrudan çalıştırdığı tek dildir: komutlar ikili kodlarla yazılır ve işlemcinin türüne bağlıdır. Düşük seviyeli diller (örneğin assembly), makine komutlarını MOV, ADD gibi kısa harf kodlarıyla yazar; bunlar da belirli bir işlemciye bağlıdır. Yüksek seviyeli diller (Python, C++, Java, Pascal) insan diline ve matematiksel yazıma yakındır, işlemciye bağlı değildir ve tek bir komutları birçok makine komutuna dönüşür.

Python yorumlanan bir dildir. Program çalışırken 5. komutta hata oluşursa (örneğin sıfıra bölme), ilk dört komutun sonucu ekrana çoktan yazılmış olur. Aslında Python önce metnin tamamını ara bayt koda çevirir; bu yüzden yazım (sözdizimi) hatası olan bir program hiç başlamaz. Yine de okul dersinde ve sınavda Python yorumlanan dil olarak sınıflandırılır.

Sabitler, değişkenler ve atama

Atama işleci = şöyle çalışır: önce sağdaki ifade hesaplanır, sonra sonuç soldaki değişkene yazılır ve eski değer kaybolur. Bu yüzden x = x + 1 bir denklem değil, «x’in değerini 1 artır» komutudur. Sınavın resmî çözümlerinde bu, «değişkene … değeri atanır» diye anlatılır. Python bir satırda birden çok atamaya da izin verir: a, b = 3, 8.

• ad bir harfle veya _ ile başlar, ardından harf, rakam ve _ gelebilir: a1, sum_2, _k geçerlidir; 2a, my-sum, a b ise geçersizdir;
• büyük ve küçük harfler farklıdır: a ile A iki ayrı değişkendir;
• anahtar sözcükler (if, else, for, while, and, or, not, True) değişken adı olamaz.

a = 7
b = 2.5
s = '7'
t = a > 5
print(type(a), type(b), type(s), type(t))
print(a * 2, b * 2, s * 2, t)

<class 'int'> <class 'float'> <class 'str'> <class 'bool'>
14 5.0 77 True

Python’da bir değişkenin türü ona atanan değerle belirlenir ve program ilerledikçe değişebilir: x = 5 sonrasında x tam sayıdır, x = 'five' sonrasında ise karakter dizisidir. Bu yüzden her soruda kendine sor: değişkende şu anda sayı mı var, metin mi? Aynı + işareti sayıları toplar, karakter dizilerini ise yan yana ekler.

Giriş ve çıkış: input() ve print()

print() fonksiyonu parantez içindeki değerleri ekrana yazar. Virgülle ayrılmış birkaç değer aralarında bir boşlukla aynı satıra yazılır, her yeni print() ise yeni satırdan başlar. sep parametresi ayırıcıyı, end ise satır sonunu değiştirir: print(1, 2, 3, sep='-') → 1-2-3; print('a', end='') ise sonraki çıktıyı aynı satırda tutar.

input(), kullanıcının klavyeden yazdığı satırı okur ve **her zaman karakter dizisi (str) olarak** döndürür: 5 yazsan bile '5' elde edilir. Hesap yapmak için karakter dizisini dönüştürmek gerekir: tam sayı için int(input()), ondalıklı sayı için float(input()). Sınav sorularındaki programlar tam olarak böyle başlar: n = int(input()). Tek satırda boşlukla yazılmış birkaç değeri input().split() okur: satırı boşluklardan bölüp karakter dizilerinden oluşan bir liste döndürür; her parçayı ayrıca int() ile çeviririz.

name = input()
age = int(input())
a, b = input().split()
a = int(a)
b = int(b)
print(name, age, a + b)
print(name, 'is', age, sep='_')

Soru metnini dikkatle oku: sayılar her biri ayrı satırda giriliyorsa int(input()) gerektiği kadar tekrarlanır (a = int(input()), b = int(input())); sayılar tek satırda, boşlukla yazılıyorsa input().split() kullanılır. Sınavın yazılı sorularında iki biçim de görülür: örneğin bir listenin elemanları aralarında birer boşluk olan tek bir satır hâlinde, eleman sayısı n ise ayrı bir satırda verilebilir.

name = 'Leyla'
age = int('14')
line = '3 8'
a, b = line.split()
a = int(a)
b = int(b)
print(name, age, a + b)
print(name, 'is', age, sep='_')

Leyla 14 11
Leyla_is_14

Aritmetik: //, % ve işlem sırası

a = 7
b = 45
c = b // a % 4 * 3 + b % a ** 2
print(c)

51

Bir sayının basamakları ve tür dönüşümleri

n = 739
a = n // 100
b = n // 10 % 10
c = n % 10
print(c * 100 + b * 10 + a, a + b + c, abs(a - c))

937 19 2

Tür dönüşümleri. str() sayıyı karakter dizisine, int() ise karakter dizisini veya ondalıklı sayıyı tam sayıya çevirir: str(45) + '1' → 451, int('45') + 1 → 46, int(7.9) → 7 (kesir kısmı yuvarlanmaz, atılır). len(str(n)) sayının basamak sayısını verir: len(str(2026)) → 4. abs(x) mutlak değeri döndürür: abs(-12) → 12.

Sınav soruları: program ne yazdırır?

Sınavda program genellikle 5–15 satırdır ve soru hep aynıdır: «programın sonucunu belirleyin». Çoktan seçmeli soruda 5 seçenek olur, kodlanmış soruda cevabı kendin yazarsın. İki durumda da kazandıran yöntem aynıdır: programı bilgisayar gibi satır satır «çalıştırmak».

1. 1
   Değişken tablosu aç

   Her değişken için bir sütun çiz ve başlangıç değerlerini yaz. input() varsa verilen girişi doğru türle yaz: int(input()) → sayı, input() → karakter dizisi.

2. 2
   Satır satır ilerle

   Her atamadan sonra yalnızca o değişkenin sütununu güncelle, eski değerin üstünü çiz. Sağ taraf her zaman eski değerlerle hesaplanır.

3. 3
   Önceliğe uy

   Uzun bir ifadede önce **, sonra soldan sağa * / // %, en son + - yapılır. Ara sonuçları yaz.

4. 4
   Türlere dikkat et

   / her zaman float verir (8 / 2 → 4.0); karakter dizilerinde + birleştirir, * tekrarlar.

5. 5
   Çıktı biçimini denetle

   print(a, b) değerleri bir boşlukla ayırır, her print yeni satıra yazar. Seçenekler çoğu zaman tam da boşluk ve satır farkıyla ayrılır.

t = 7384
# hours, minutes, seconds

2 3 4

line = '38 7'
# split, convert, print quotient, remainder, check

5 3 38