Sabit cərəyan dövrələri — CSCA (Çin)

Bu dərsdə öyrənəcəksən

Om qanunu və R = ρL/S ilə cərəyanı, müqaviməti və gərginliyi hesablamaq, I–U qrafiklərini oxumaq
Ardıcıl və paralel şəbəkələri sadələşdirmək, ampermetr və voltmetrdən düzgün istifadə etmək
I = E/(R + r) qanununu tətbiq etmək; gücü, Coul istiliyini, FİƏ-ni və maksimal faydalı gücü tapmaq
Reostatın sürgüsü hərəkət edəndə hansı cihazların göstəricisinin artıb-azalacağını qabaqcadan söyləmək

Telefonun adapteri, batareyaları köhnəldikcə zəifləyən fənər, starter işə düşəndə bir anlıq zəifləyən avtomobil faraları — bunların hamısı sabit cərəyan dövrələridir. CSCA fizika proqramında bu, ayrıca mövzudur («Sabit cərəyan dövrələri: Om qanunu, ardıcıl və paralel dövrələr»), suallar isə bir neçə təkrarlanan tipdə olur: ekvivalent müqavimət, daxili müqaviməti olan batareya, lampanın və ya mühərrikin gücü, sürgüsü hərəkət edən reostat. Bir neçə düstur və bir mühakimə zənciri demək olar ki, hamısını həll edir, ədədlər isə elə seçilir ki, kalkulyator lazım olmasın. Gərginliyi (U) «Elektrik potensialı, gərginlik və kondensatorlar» dərsində tanıdıq; burada isə yüklər nəhayət hərəkətə gəlir.

Cərəyan, müqavimət və Om qanunu

Elektrik cərəyanı yüklərin nizamlı hərəkətidir. Metallarda yükdaşıyıcılar sərbəst elektronlardır, lakin şərtə görə cərəyanın istiqaməti müsbət yüklərin hərəkət edəcəyi istiqamət kimi götürülür: mənbədən kənarda «+»-dan «−»-yə. Sabit cərəyan üçün qapalı dövrə və yükləri dövrə boyu hərəkət etdirən potensiallar fərqi lazımdır.

Tərif

Cərəyan şiddəti (电流)

Naqilin en kəsiyindən vahid zamanda keçən yük: I = q/t. Vahidi amperdir: 1 A = 1 Kl/s. Elektronun yükü e = 1,6 · 10⁻¹⁹ Kl-dur, ona görə q yükünü N = q/e sayda elektron daşıyır.

I = q/tI = q/t

burada:

Icərəyan şiddəti, A
qen kəsiyindən keçən yük, Kl
tzaman, s

Çin dərsliklərində mikroskopik ifadə də verilir: I = nqSv — burada n vahid həcmdəki yükdaşıyıcıların sayı, q hər birinin yükü, v onların nizamlı hərəkət sürəti, S en kəsiyinin sahəsidir.

Nümunə 1: cərəyan və elektronların sayı

1) Lampadan 3 dəqiqədə 90 Kl yük keçir. Cərəyan şiddətini tap.
2) Naqildən 3,2 A cərəyan keçir. 1 s-də en kəsiyindən neçə elektron keçir? (e = 1,6 · 10⁻¹⁹ Kl)

Həllini göstər

1) Əvvəlcə vahidə keçirik: t = 3 dəq = 180 s. I = q/t = 90/180 = 0,5 A.
2) q = It = 3,2 Kl, N = q/e = 3,2/(1,6 · 10⁻¹⁹) = 2 · 10¹⁹ elektron.

Tərif

Müqavimət (电阻)

Naqilin cərəyana mane olma xassəsi; R = U/I ilə ölçülür. Vahidi Om-dur: 1 Om = 1 V/A. R naqilin özünə aiddir (materialı, uzunluğu, qalınlığı və temperaturu); U-nu və ya I-ni artırmaq onu dəyişmir — U/I nisbəti onu yalnız ölçür.

I = U/RI = U/R

burada:

Udövrə hissəsinin uclarındakı gərginlik, V
Rhəmin hissənin müqaviməti, Om
Ihəmin hissədən keçən cərəyan, A

Dövrə hissəsi üçün Om qanunu (部分电路欧姆定律). Sabit temperaturda metallar və elektrolitlər üçün doğrudur; qazda boşalma və fırlanan mühərrik üçün isə yox.

Nümunə 2: Om qanunu

1) Qızdırıcıdan 12 V-da 3 A cərəyan keçir. Onun müqavimətini və 6 V-da cərəyanı tap.
2) Rezistordan 4 V-da 0,2 A keçir. 0,5 A keçməsi üçün hansı gərginlik lazımdır?

Həllini göstər

1) R = U/I = 12/3 = 4 Om. R dəyişmir, ona görə gərginlik yarıya enəndə cərəyan da yarıya enir: I = 6/4 = 1,5 A.
2) R = 4/0,2 = 20 Om, U = IR = 0,5 · 20 = 10 V. Mütənasiblik daha tezdir: cərəyan 2,5 dəfə artır, deməli, gərginlik də: 4 · 2,5 = 10 V.

R = ρL/SR = ρL/S

burada:

ρxüsusi müqavimət, Om · m (materialdan və temperaturdan asılıdır)
Lnaqilin uzunluğu, m
Sen kəsiyinin sahəsi, m²

Uzun naqilin müqaviməti böyük, qalın naqilin müqaviməti kiçikdir. Metallarda ρ temperaturla artır (otaq temperaturunda misin ρ ≈ 1,7 · 10⁻⁸ Om · m-dir — naqillər buna görə misdən hazırlanır).

Nümunə 3: naqilin forması və müqavimət

1) Müqaviməti R olan naqil bərabər dartılaraq uzunluğu 3 dəfə artırılır; həcmi dəyişmir. Yeni müqaviməti tap.
2) A və B naqilləri eyni metaldandır; B-nin uzunluğu da, diametri də A-nınkından 2 dəfə böyükdür. R_B : R_A nisbətini tap.
3) Közərən lampa telinin müqaviməti nə üçün soyuq telinkindən xeyli böyükdür?

Həllini göstər

1) L → 3L; həcm LS dəyişmədiyi üçün S → S/3. R = ρL/S → ρ(3L)/(S/3) = 9R: n dəfə dartmaq R-i n² dəfə artırır.
2) S ∝ d², ona görə S_B = 4S_A: R_B/R_A = 2/4, R_B : R_A = 1 : 2.
3) Metalın xüsusi müqaviməti temperaturla artır, işləyən tel isə ağ közərmə halındadır (2000 °C-dən xeyli yuxarı). Buna görə lampanın R = U/I müqaviməti sabit deyil və onun I–U qrafiki düz xətt deyil.

Volt-amper xarakteristikası (伏安特性曲线). Om qanununa tabe olan rezistorda I-nin U-dan asılılıq qrafiki koordinat başlanğıcından keçən düz xətdir, onun bucaq əmsalı 1/R-dir: deməli, daha dik xətt kiçik müqavimətə aiddir. U–I qrafikində (U şaquli oxdadır) bucaq əmsalı R-in özüdür — hansı kəmiyyətin hansı oxda olduğunu həmişə yoxla. Lampanın qrafiki U oxuna tərəf əyilir, çünki tel qızdıqca R artır; belə əyrinin nöqtəsində müqavimət həmin nöqtənin U/I nisbətidir, toxunanın bucaq əmsalı deyil.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

U-nu və R-i dəyiş. R sabit olduqda I U ilə mütənasib artır — omik rezistorun düz I–U xətti budur; U sabit olduqda R-i iki dəfə artırmaq I-ni iki dəfə azaldır.

Nümunə 4 (CSCA üslubunda): iki I–U qrafiki

a və b rezistorlarının I–U qrafikləri koordinat başlanğıcından keçən düz xətlərdir: a xətti (4 V; 2 A), b xətti isə (4 V; 0,5 A) nöqtəsindən keçir. Hansı fikir doğrudur?
A) R_a = 8 Om B) R_a : R_b = 1 : 4 C) paralel qoşulduqda I_a : I_b = 1 : 4 D) ardıcıl qoşulduqda U_a : U_b = 4 : 1

Həllini göstər

R_a = 4/2 = 2 Om, R_b = 4/0,5 = 8 Om, deməli, R_a : R_b = 1 : 4 — cavab B.
A) 8 Om U/I deyil, U · I-dir. C) Paralel qoşmada gərginlik ortaqdır, cərəyanlar R-lə tərs mütənasibdir: I_a : I_b = 4 : 1. D) Ardıcıl qoşmada cərəyan ortaqdır, gərginliklər R-lə düz mütənasibdir: U_a : U_b = 1 : 4. C və D klassik «tərsinə nisbət» tələləridir.

Ardıcıl və paralel birləşmə; ampermetr və voltmetr

Dövrələr iki əsas birləşmədən qurulur. Ardıcıl birləşmədə (串联) elementlər bir yol təşkil edir: hər birindən eyni cərəyan keçir, gərginliklər isə toplanır. Paralel birləşmədə (并联) elementlər eyni iki nöqtə arasında qoşulur: onlarda gərginlik eynidir, cərəyanlar isə toplanır.

Kəmiyyət	Ardıcıl birləşmə	Paralel birləşmə
Cərəyan	I = I₁ = I₂	I = I₁ + I₂
Gərginlik	U = U₁ + U₂	U = U₁ = U₂
Ümumi müqavimət	R = R₁ + R₂	1/R = 1/R₁ + 1/R₂
Paylanma	U₁ : U₂ = R₁ : R₂	I₁ : I₂ = R₂ : R₁
Güc	P₁ : P₂ = R₁ : R₂	P₁ : P₂ = R₂ : R₁

İki rezistor üçün; daha çox element üçün qaydalar eynidir.

Ardıcıl: R = R₁ + R₂ + … Paralel: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …Ardıcıl: R = R₁ + R₂ + … Paralel: 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + …

burada:

Rekvivalent (ümumi) müqavimət
R₁, R₂ayrı-ayrı elementlərin müqavimətləri

Ardıcıl birləşmədə ümumi müqavimət ən böyük elementinkindən böyük, paralel birləşmədə isə ən kiçik elementinkindən kiçikdir.

Nümunə 5: qarışıq birləşmə

1) 12 Om və 4 Om-luq rezistorlar paralel qoşulub, bu cüt isə 5 Om-luq rezistorla ardıcıl birləşdirilib. Hamısı 16 V-luq ideal mənbəyə qoşulub. Ümumi cərəyanı və hər qoldakı cərəyanı tap.
2) Üç eyni 9 Om-luq rezistorun hər üçündən istifadə etməklə hansı ümumi müqavimətləri almaq olar?

Həllini göstər

1) 12 ∥ 4: R = 12 · 4/(12 + 4) = 3 Om; ümumi 3 + 5 = 8 Om; I = 16/8 = 2 A. Cütün gərginliyi U = 2 · 3 = 6 V-dur, ona görə 12 Om-luq qoldan 6/12 = 0,5 A, 4 Om-luq qoldan 6/4 = 1,5 A keçir (yoxlama: 0,5 + 1,5 = 2 A).
2) Hamısı ardıcıl: 27 Om; hamısı paralel: 9/3 = 3 Om; ikisi paralel, üçüncüsü ardıcıl: 4,5 + 9 = 13,5 Om; ikisi ardıcıl və üçüncüyə paralel: 18 · 9/27 = 6 Om.

Ampermetr və voltmetr. Ampermetr (电流表) elementdən keçən cərəyanı ölçür, ona görə elementlə ardıcıl qoşulur; ideal ampermetrin müqaviməti sıfırdır. Voltmetr (电压表) elementin uclarındakı gərginliyi ölçür, ona görə paralel qoşulur; ideal voltmetrin müqaviməti sonsuz böyükdür və o, cərəyan götürmür. Paralel qoşulmuş ampermetr elementi qısa qapayır (və yana bilər); ardıcıl qoşulmuş voltmetr cərəyanı demək olar ki, dayandırır və mənbənin tam gərginliyinə yaxın göstərir. Real voltmetr qoşulduğu hissənin müqavimətini azaldır, ona görə həqiqi gərginlikdən bir az kiçik göstərir.

Hər iki cihaz tam meyl cərəyanı I_g və müqaviməti R_g olan həssas qalvanometrdən (表头) hazırlanır. Paralel qoşulan kiçik şunt onu ölçmə həddi böyük olan ampermetrə, ardıcıl qoşulan böyük əlavə müqavimət isə voltmetrə çevirir (电表改装).

Ampermetr: R_ş = I_g·R_g/(I − I_g) Voltmetr: R_ə = U/I_g − R_gAmpermetr: R_ş = I_g·R_g/(I − I_g) Voltmetr: R_ə = U/I_g − R_g

burada:

I_g, R_gqalvanometrin tam meyl cərəyanı və müqaviməti
Iampermetrin yeni ölçmə həddi
Uvoltmetrin yeni ölçmə həddi
R_ş, R_əparalel şunt və ardıcıl əlavə müqavimət

Ölçmə həddini n dəfə artırmaq üçün: şunt R_g/(n − 1), əlavə müqavimət (n − 1)·R_g.

Nümunə 6: qalvanometrdən ampermetr və voltmetr

Qalvanometrin I_g = 1 mA, R_g = 90 Om-dur.
1) Onu 10 mA-ə qədər ölçən ampermetrə çevirmək üçün hansı rezistoru necə qoşmaq lazımdır?
2) 3 V-a qədər ölçən voltmetrə çevirmək üçün hansı rezistor lazımdır?

Həllini göstər

1) Tam meyldə qalvanometrdən 1 mA keçir, gərginliyi U_g = I_gR_g = 0,09 V-dur. Qalan 9 mA eyni gərginlikdə şuntdan keçməlidir: R = 0,09/0,009 = 10 Om, paralel (yoxlama: n = 10, R_g/(n − 1) = 90/9 = 10 Om).
2) 3 V-da cərəyan 1 mA olmalıdır, deməli, ümumi müqavimət 3/0,001 = 3000 Om-dur: R = 3000 − 90 = 2910 Om, ardıcıl.

EHQ, tam dövrə, güc və istilik

Mənbə — batareya və ya generator — potensiallar fərqini qoruyub saxlayır. Onun daxilində kənar (qeyri-elektrostatik) qüvvələr — batareyada kimyəvi qüvvələr — yükləri elektrik sahəsinin əksinə hərəkət etdirir və onlara enerji verir. Mənbənin öz müqaviməti də var — daxili müqavimət r (内阻), ona görə enerjinin bir hissəsi həmişə mənbənin içində itir.

Tərif

Elektrik hərəkət qüvvəsi, EHQ (电动势)

Mənbənin daxilində kənar qüvvələrin vahid yükə görə gördüyü iş: E = W/q, voltla ölçülür. Dövrədə cərəyan olmadıqda mənbənin sıxaclarındakı gərginliyə bərabərdir. Çin dərsliklərində EHQ E ilə, bir çox başqa dərsliklərdə isə ε ilə işarə olunur.

I = E/(R + r) U = E − IrI = E/(R + r) U = E − Ir

burada:

Emənbənin EHQ-si, V
Rxarici dövrənin müqaviməti, Om
rmənbənin daxili müqaviməti, Om
Usıxaclardakı gərginlik (路端电压) — xarici dövrənin gərginliyi, U = IR

Tam dövrə üçün Om qanunu (闭合电路欧姆定律). Açıq dövrə (I = 0): U = E. Qısa qapanma (R = 0): I = E/r — təhlükəli dərəcədə böyük. Mənbənin U–I qrafiki düz xətdir: U oxunu E nöqtəsində kəsir, bucaq əmsalının modulu isə r-dir.

Nümunə 7: tam dövrə

1) E = 12 V, r = 1 Om olan mənbəyə 5 Om-luq rezistor qoşulub. Cərəyanı, sıxaclardakı gərginliyi və qısa qapanma cərəyanını tap.
2) Batareyanın U–I qrafiki (0; 6 V) nöqtəsindən (3 A; 0) nöqtəsinə qədər düz xətdir. E və r-i tap.
3) Mənbə 4 Om-luq rezistorla 0,5 A, 1 Om-luq rezistorla isə 1 A verir. E və r-i tap.

Həllini göstər

1) I = 12/(5 + 1) = 2 A; U = IR = 10 V (və ya E − Ir = 12 − 2); I_q.q. = E/r = 12 A.
2) I = 0 olduqda U = E = 6 V; bucaq əmsalından r = 6 V/3 A = 2 Om (burada U oxu 0-dan başlayır, ona görə 3 A doğrudan da qısa qapanma cərəyanıdır).
3) E = 0,5(4 + r) və E = 1 · (1 + r): 2 + 0,5r = 1 + r → r = 2 Om, E = 3 V.

Güc və Coul istiliyi. q yükü U gərginliyindən keçəndə sahə W = qU = UIt iş görür, ona görə istənilən elementin elektrik gücü P = UI-dir. Rezistorda bu işin hamısı istiliyə çevrilir (Coul–Lens qanunu, 焦耳定律): Q = I²Rt, onda P = I²R = U²/R. Mühərrikdə və ya dolan akkumulyatorda UI-nin yalnız bir hissəsi istiliyə çevrilir, qalanı mexaniki və ya kimyəvi enerjiyə keçir və orada I = U/R doğru deyil.

P = UI Q = I²Rt

burada:

Pgüc, Vt
Qayrılan istilik miqdarı (Coul istiliyi), C
tzaman, s

Yalnız rezistor üçün: P = I²R = U²/R. Dolağının müqaviməti r_M olan mühərrik: sərf olunan güc UI, istilik gücü I²r_M, mexaniki güc UI − I²r_M.

Nümunə 8: lampa və mühərrik

1) Lampanın üzərində «6 V, 3 Vt» yazılıb. Onun müqavimətini və nominal cərəyanını, həmçinin 3 V-dakı gücünü tap (R sabit hesab olunur).
2) Dolağının müqaviməti 0,5 Om olan mühərrik 6 V-da işləyir və 2 A cərəyan götürür. Sərf olunan gücü, istilik gücünü, mexaniki gücü və 1 dəqiqədə ayrılan istiliyi tap.

Həllini göstər

1) R = U²/P = 36/3 = 12 Om; I = P/U = 0,5 A. 3 V-da: P = U²/R = 9/12 = 0,75 Vt — gərginlik yarıya enəndə güc dörd dəfə azalır.
2) P_sərf = UI = 12 Vt; P_ist = I²r = 4 · 0,5 = 2 Vt; P_mex = 12 − 2 = 10 Vt; Q = I²rt = 2 · 60 = 120 C. U/r = 12 A yanlış olardı: fırlanan mühərrik omik rezistor deyil.

Bütün dövrədə güc. Mənbə EI tam gücünü verir; xarici dövrə faydalı gücü P_fay = UI (输出功率) alır, I²r isə mənbənin içində itir: EI = UI + I²r. Faydalı iş əmsalı η = P_fay/P_tam = U/E = R/(R + r)-dir. Böyük xarici müqavimət yüksək FİƏ, amma az güc deməkdir; kiçik müqavimət çox cərəyan verir, lakin enerjinin çoxu mənbənin içində itir.

P_fay = E²R/(R + r)² R = r olduqda P_max = E²/(4r) η = R/(R + r)P_fay = E²R/(R + r)² R = r olduqda P_max = E²/(4r) η = R/(R + r)

burada:

P_fayxarici dövrədə ayrılan (faydalı) güc
P_maxmümkün olan ən böyük faydalı güc
ηfaydalı iş əmsalı (FİƏ)

Faydalı güc xarici müqavimət daxili müqavimətə bərabər olanda ən böyükdür; bu zaman FİƏ cəmi 50 %-dir. İki müxtəlif yük R₁R₂ = r² olduqda eyni faydalı güc verir.

Nümunə 9 (CSCA üslubunda): maksimal faydalı güc

E = 6 V, r = 2 Om olan batareyaya R reostatı qoşulub. Hansı fikir doğrudur?
A) Faydalı güc R = 0 olduqda ən böyükdür
B) Ən böyük faydalı güc 4,5 Vt-dır
C) Faydalı güc ən böyük olanda FİƏ 100 %-dir
D) R = 1 Om və R = 3 Om eyni faydalı güc verir

Həllini göstər

P_max = E²/(4r) = 36/8 = 4,5 Vt, R = r = 2 Om olduqda — cavab B.
A) R = 0 olduqda cərəyan ən böyükdür, amma U = 0, deməli, P_fay = 0. C) R = r olduqda η = R/(R + r) = 50 %. D) Bərabər güc üçün R₁R₂ = r² = 4 olmalıdır, məsələn, 1 Om və 4 Om. Yoxlama: R = 1 Om-da I = 2 A, P = 4 Vt; R = 3 Om-da I = 1,2 A, P = 4,32 Vt.

Dinamik dövrələr: sürgü hərəkət etdikdə

CSCA-da çox rast gələn sualda reostatın (滑动变阻器) sürgüsü hərəkət edir və hansı cihazların göstəricisinin artdığını, hansınınkının azaldığını söyləmək lazımdır. Ədəd lazım deyil — yalnız səbəb-nəticə zənciri: dəyişən hissədən bütün dövrəyə, oradan isə yenidən hər bir hissəyə.

1
Ümumi müqavimətin dəyişməsini tap
Hər hansı bir müqavimət — istər ardıcıl, istər paralel qoşulsun — artarsa, xarici dövrənin ümumi müqaviməti də artır və əksinə.
2
Ümumi cərəyan və sıxaclardakı gərginlik
R artanda I = E/(R + r) azalır, U = E − Ir isə artır. (r = 0 olsa, U həmişə E-yə bərabər qalır.)
3
Əvvəlcə sabit hissələr
Əsas xətdəki sabit rezistor: I azalır → onun U-su və P-si azalır. Dəyişən hissəyə paralel qoşulmuş sabit rezistor: onun gərginliyi U-dan əsas xətdəki hissələrin gərginliyi çıxılmaqla alınır, ona görə artır, cərəyanı da artır.
4
Dəyişən hissə ən sonda
Onun cərəyanı ümumi cərəyandan digər qolların cərəyanları çıxılmaqla tapılır, gərginliyi isə qalan hissədir. Heç vaxt onun dəyişən R-i ilə birbaşa mühakimə yürütmə — orada həm U, həm də R dəyişir.

Nümunə 10-un dövrəsi.

Nümunə 10 (CSCA üslubunda): reostatın sürgüsü hərəkət edir

Sxemdəki mənbənin EHQ-si E, daxili müqaviməti r-dir. R₁ əsas xətdədir; R₂ R₃ reostatına paralel qoşulub, reostatın qolunda ideal ampermetr A var. İdeal voltmetr V sıxaclardakı gərginliyi göstərir. Sürgü elə hərəkət etdirilir ki, R₃ artır. Cihazların göstəriciləri necə dəyişir?
A) V də, A da artır B) V artır, A azalır C) V azalır, A artır D) V də, A da azalır

Həllini göstər

R₃ ↑ → ümumi müqavimət ↑ → I = E/(R + r) ↓ → U = E − Ir ↑: V artır.
Paralel hissənin gərginliyi U₂ = E − I(r + R₁) ↑, deməli, I₂ = U₂/R₂ ↑, I₃ = I − I₂ isə ↓: A azalır. Cavab B.
串反并同 ilə: ampermetr R₃-lə ardıcıldır (əksinə: azalır); voltmetr R₃-ün yolunda deyil (eyni: artır). A cavabı «müqavimət artdı — hər şey artdı» tələsidir, D isə cərəyan azalanda sıxaclardakı gərginliyin artdığını unudur.

CSCA bu mövzunu necə soruşur

Ekvivalent müqavimət və nisbətlər: şəbəkəni addım-addım sadələşdir; nisbət suallarını tam hesablama aparmadan U ∝ R (ardıcıl) və I ∝ 1/R (paralel) ilə cavablandır.
Tam dövrə: I = E/(R + r), U = E − Ir; iki ölçmə (iki yük və ya U–I qrafikinin iki nöqtəsi) E və r üçün iki tənlik verir.
Güc: nominal qiymətlərdən R = U²/P; gərginlik yarıya enəndə güc dörddə birə enir; mühərrikdə UI-ni I²r istiliyinə və mexaniki gücə ayır.
Maksimal faydalı güc: R = r, P_max = E²/(4r), η = 50 %; R r-ə çata bilmirsə, r-ə ən yaxın qiymət qalib gəlir; R₁R₂ = r² olduqda güclər bərabərdir.
Hərəkət edən sürgü: ümumi R → I → U → sabit hissələr → dəyişən hissə və ya 串反并同; bəzən «hansı dəyişmə böyükdür» də soruşulur (məsələn, reostatın gərginliyi onunla ardıcıl olan sabit rezistorun gərginliyindən çox dəyişir).
Ölçü cihazları: ampermetr ardıcıl, voltmetr paralel; şunt ampermetr, ardıcıl əlavə müqavimət voltmetr yaradır; real voltmetr bir az az göstərir.
Vaxta qənaət (hər suala təxminən 75 s): vahidləri yoxla (Om · A = V, V · A = Vt), ekstremal halları sına (R → 0 qısa qapanma, R → ∞ açıq dövrədir) və qaydanı pozan variantları at, məsələn, ən kiçik qoldan böyük olan paralel müqaviməti.

İmtahanı ingilis və ya Çin dilində vermək olar. Bu dərsin terminləri hər iki dildə:

Termin	中文	Pinyin
elektrik cərəyanı — electric current	电流	diànliú
gərginlik — voltage	电压	diànyā
müqavimət — resistance	电阻	diànzǔ
xüsusi müqavimət — resistivity	电阻率	diànzǔlǜ
EHQ — electromotive force (EMF)	电动势	diàndòngshì
daxili müqavimət — internal resistance	内阻	nèizǔ
sıxaclardakı gərginlik — terminal voltage	路端电压	lùduān diànyā
ardıcıl birləşmə — series connection	串联	chuànlián
paralel birləşmə — parallel connection	并联	bìnglián
ampermetr — ammeter	电流表	diànliúbiǎo
voltmetr — voltmeter	电压表	diànyābiǎo
reostat — rheostat	滑动变阻器	huádòng biànzǔqì
Coul istiliyi — Joule heat	焦耳热	jiāo'ěr rè
faydalı güc — output power	输出功率	shūchū gōnglǜ
qısa qapanma — short circuit	短路	duǎnlù

Əsas fikirlər

I = q/t; dövrə hissəsi üçün I = U/R; R = ρL/S materialdan və formadan asılıdır, U və I-dən yox.
Ardıcıl: cərəyan eyni, gərginliklər toplanır, R = R₁ + R₂; paralel: gərginlik eyni, cərəyanlar toplanır, 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ (R ən kiçik qoldan kiçikdir).
Tam dövrə: I = E/(R + r), U = E − Ir; açıq dövrədə U = E, qısa qapanmada I = E/r.
Güc P = UI, istilik Q = I²Rt; mühərrikdə UI > I²R — fərq mexaniki gücdür.
Faydalı güc R = r olduqda ən böyükdür: E²/(4r); bu zaman FİƏ cəmi 50 %-dir.
Reostat: R artır → ümumi cərəyan azalır → sıxaclardakı gərginlik artır; «ardıcıl — əksinə, paralel — eyni» (串反并同).

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 12

İdeal voltmetr dövrəyə necə qoşulur və onun müqaviməti necədir?

Mövzu testi: 20 sual · 25 dəq

Dərsi bitirdin? Bu mövzu üzrə vaxtlı testlə biliyini yoxla.

Testə başla