1900 yılının baharında İngiliz arkeolog Arthur Evans, Girit adasında Knossos tepesinde kazıya başladı. Toprağın altından yüzlerce odalı devasa bir saray çıktı. Evans Yunan efsanesini hatırladı: Kral Minos sarayında dolambaçlı bir labirent yaptırmış, orada da yarı insan yarı boğa Minotauros yaşarmış. Demek ki efsanenin ardında gerçek bir devlet vardı. Bu devleti kim kurmuştu, neden yok oldu ve onun yerinde yüzlerce küçük Yunan devleti nasıl doğdu?
Dağlar ve denizler ülkesi
Eski Yunanistan, Balkan Yarımadası’nın güneyini, Ege Denizi’nin adalarını ve Küçük Asya’nın (Anadolu’nun) batı kıyısını kapsıyordu. Ülkenin büyük kısmı dağlıktır; verimli ovalar az ve küçüktür. Tahıl yetersizdi, ama zeytin ve üzüm iyi yetişiyordu; bu yüzden zeytinyağı ve şarap Yunanların başlıca ticaret malları oldu. Dağlar vadileri birbirinden ayırdığı için her vadide ve her adada ayrı bir topluluk, sonra da bağımsız bir devlet doğdu. Deniz ise tersine insanları birleştiriyordu: kıyılar girintili çıkıntılı, adalar birbirine yakındı; bu nedenle Yunanlar erkenden denizci ve tüccar oldular.
Yunan boyları — Akalar, İyonlar, Aioller ve Dorlar — Balkan Yarımadası’na kuzeyden farklı zamanlarda gelmişti; en son Dorlar geldi. Yunanlar kendilerine Helen, ülkelerine Hellas diyor, Yunanca konuşmayan bütün halkları «barbar» sayıyorlardı. Doğu halkları bütün Yunanları Anadolu’daki İyonların adıyla andı; «Yunan» adı da buradan gelir.
Girit Krallığı ve Miken uygarlığı
Avrupa’nın ilk uygarlığı Girit adasında doğdu. MÖ XX–XV. yüzyıllarda burada Knossos ve başka saraylar yapıldı. Saray hem hükümdarın oturduğu yer hem de ekonomik merkezdi: ambarlarında tahıl, zeytinyağı ve şarap büyük küplerde saklanıyor, hesaplar kil tabletlere yazılıyordu. Girit güçlü bir donanmaya sahipti, Mısır ve Fenike ile ticaret yapıyor ve Yunan anlatılarına göre Ege Denizi’ne hâkim oluyordu. Sarayların çevresinde neredeyse hiç sur yoktu; adayı deniz ve donanma koruyordu. Giritlilerin yazısı (Lineer A) bugüne kadar çözülemedi; bu yüzden hangi dili konuştukları bile bilinmiyor.
MÖ XV. yüzyılda Girit Krallığı geriledi. Ona ağır darbeyi yakındaki Thera (Santorini) adasındaki güçlü yanardağ patlaması vurdu: kül ve dev deniz dalgaları kıyı kentlerini ve donanmayı yıktı. Zayıflayan adayı anakaradan gelen Akalar ele geçirdi. Bilim insanları patlamanın kesin tarihini hâlâ tartışıyor; ama ders kitaplarında Girit’in gerileyişi bu felakete bağlanır.
Akalar Peloponez’de Miken, Tirins, Pylos gibi kale-kentler kurdular. MÖ XVI–XIII. yüzyıllar onların yükseliş dönemidir; bu kültür en güçlü kentin adıyla Miken uygarlığı diye anılır. Giritli hükümdarlardan farklı olarak Miken kralları saraylarını devasa taş bloklardan örülmüş surlarla çevirdi; Miken’in üzerinde iki aslan kabartması bulunan kapısına Aslanlı Kapı denir. Akalar Girit’ten pek çok şey, bu arada yazıyı da öğrendiler ve onu kendi dillerine uyarladılar. Bu Lineer B yazısını 1952’de Michael Ventris çözdü: bunun Yunancanın bilinen en eski biçimi olduğu anlaşıldı.
Homeros’un «İlyada» destanı, Akaların Küçük Asya’daki Truva kentine düzenlediği seferi anlatır; sefere Miken kralı Agamemnon önderlik ediyordu. Truva Savaşı uzun süre uydurma sayıldı; ama 1870’lerde Alman amatör arkeolog Heinrich Schliemann önce Truva’nın, sonra Miken’in kalıntılarını kazdı. Truva Savaşı yaklaşık MÖ 1200’e tarihlenir. MÖ XII. yüzyılda kuzeyden demir silahlı Dorlar geldi: Miken, Pylos ve öteki merkezler yıkıldı, saraylarla birlikte yazı da unutuldu. Bazı tarihçiler kuraklığın ve iç çatışmaların rolünü de vurgular; ama ders kitaplarında Miken’in yıkılışının başlıca nedeni Dor istilasıdır.
«Karanlık çağ» ve polisin doğuşu
Dorların gelişinden sonraki MÖ XI–IX. yüzyıllara «karanlık çağ» ya da Homeros dönemi denir. Nüfus azaldı, saray yapılmadı, yazı unutuldu. Ama demir tam da bu dönemde yaygınlaştı: demir aletlerle taşlı toprağı işlemek ve ormanı açmak kolaylaştı. Köylerde topluluklar yaşıyordu; onları basileus denilen önderler ve yaşlılar meclisi yönetiyor, en önemli işleri savaşçıların toplantısı karara bağlıyordu. Bu hayatı Homeros’un MÖ VIII. yüzyılda oluşmuş «İlyada» ve «Odysseia» destanlarından öğreniyoruz. Aynı yüzyılda Yunanlar Fenike alfabesine ünlü harfler ekleyerek kendi alfabelerini yarattılar.
MÖ VIII–VI. yüzyıllarda Yunanistan’da yüzlerce polis doğdu. Her polisin kendi yasaları, ordusu, parası ve koruyucu tanrısı vardı. Kentin yüksek ve surlu kısmında — akropolde — tapınaklar yükselir, aşağıda ise pazar ve toplantı meydanı olan agora bulunurdu. Yalnızca yurttaş anne-babadan doğan özgür erkekler yurttaştı: toprak sahibi olabilir, halk meclisine katılabilirlerdi ve polisi ağır silahlı piyade — hoplit — olarak korumak zorundaydılar. «Politika» sözcüğü «polis»ten gelir.
Polis toplumu katmanlara ayrılıyordu. En iyi topraklar ve iktidar köklü ailelerden gelen soyluların (aristokratların) elindeydi. Köylüler, zanaatkârlar ve tüccarlar demos — halk — diye anılırdı. Hasat kötü gidince yoksul köylü bir soyludan borç alır, ödeyemezse önce toprağını, sonra özgürlüğünü kaybederdi; buna borç köleliği denir. Toplumun en altında köleler vardı: savaş esirleri, borcu yüzünden köle edilenler ya da pazardan satın alınanlar. Başka polislerden gelen özgür yerleşikler — metekler — yurttaşlık hakkına sahip değildi. MÖ VII. yüzyılda Lidya’da ilk sikkeler basıldı, kısa süre sonra polisler de kendi paralarını çıkardı. Demos ile soylular arasındaki toprak ve hak mücadelesi sonraki yüzyılın ana sorunu oldu; bunu «Atina ve Sparta: Drakon, Solon ve tiranlık» dersinde okuyacaksın.
Büyük Yunan kolonizasyonu
MÖ VIII–VI. yüzyıllarda Yunanlar Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında pek çok yeni kent — koloni — kurdular. Bunun birkaç nedeni vardı. Ekonomik nedenler: nüfus artıyor, verimli toprak ise yetmiyordu; tüccarlar tahıl, maden, kereste ve köle almak için yeni pazarlar arıyordu. Siyasi ve sosyal nedenler: borç köleliği tehlikesi yoksulları başka yerde toprak aramaya zorluyor, polis içindeki çekişmelerde yenilen gruplar yurtlarını terk ediyordu. Koloni kurmak için ana kent — metropolis — gönüllü toplar, onlara bir önder atar ve çoğu zaman Delfi kâhinine danışırdı. Koloni bağımsız bir polis olurdu, ama metropolisle dil, din ve ticaret bağlarını korurdu.
Kolonizasyon üç ana yönde ilerledi. Batıda Yunanlar Güney İtalya ve Sicilya’da o kadar çok kent kurdular ki bölgeye Büyük Yunanistan (Magna Graecia) dendi: Siraküza, Taras ve başkaları; Galya’nın güney kıyısında Massalia (bugünkü Marsilya) doğdu. Kuzeydoğuda boğazlarda Byzantion, Karadeniz kıyılarında Sinope, Trapezus (Trabzon), Olbia, Khersonesos, Pantikapaion ve Kolkhis’te Phasis kuruldu. Yunanlar fırtınalı Karadeniz’e önce «konuk sevmeyen deniz» diyordu; kıyılarına yerleştikten sonra ona Pontus Euxinus — «konuksever deniz» — adını verdiler. Güneyde Mısır’da Naukratis, Libya’da Kyrene kuruldu.
Etkileşimli
Kolonizasyon Yunanistan’ın hayatını değiştirdi. Karadeniz kıyılarından tahıl, balık, deri ve köle getiriliyor, oraya zeytinyağı, şarap ve boyalı çanak çömlek götürülüyordu. Zanaat ve ticaret hızla gelişti, zenginleşen tüccar ve zanaatkârlar soylularla eşit hak istemeye başladı. Yunan dili, alfabesi ve kültürü yerli halklara — İskitlere, Traklara, İtalik kavimlere — yayıldı. Birbirinden uzak polisleri ortak dil, tanrılar ve bayramlar birleştiriyordu: MÖ 776’dan itibaren dört yılda bir, Olympia’da Zeus onuruna düzenlenen oyunlara bütün Yunan dünyasından atletler geliyordu.
«Thera adasına yedi yıl yağmur yağmadı; adadaki ağaçların biri dışında hepsi kurudu. Theralılar Delfi’ye elçi gönderdiler, kâhin de onlara Libya’da bir kent kurmalarını buyurdu.
Ada halkı şöyle karar verdi: kardeşi olan her aileden, kurayla seçilen bir kardeş göç etmeli, göçmenlere de Battos önderlik etmeliydi. Göçmenler iki gemiyle yola çıktılar. Önce Libya kıyısı açığındaki küçük bir adaya, sonra kıyının kendisine yerleştiler, ama iki yer de elverişsiz çıktı.
Sonunda yerli Libyalılar onları pınarı ve verimli toprağı olan bir yere götürdü. Orada kurulan kente Kyrene adı verildi.»
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde hangi tarihî süreç anlatılıyor? Dönemini ve metindeki koloninin bulunduğu bölgeyi belirtin.
2) Bu sürecin bir ekonomik ve bir siyasi (sosyal) nedenini açıklayın.
3) Bu sürecin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Ekonomik: toprak darlığı ve nüfus artışı — kuraklıkta küçük ada halkını doyuramıyordu. Siyasi (sosyal): polisteki soylu–demos mücadelesi ve borç köleliği tehlikesi — yenilenler ve yoksullar yurtlarını terk ediyordu. Puan: iki neden açıklamalı — 1; ikisi açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: ticaret ve zanaat gelişti; kolonilerden Yunanistan’a tahıl geldi; Yunan dili ve kültürü yerli halklara yayıldı; yerli halkla toprak yüzünden çatışmalar başladı. Puan: iki doğru sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi sorular
- MÖ XX–XV. yüzyıllar
Girit saraylarının parlak dönemi
- MÖ XVI–XIII. yüzyıllar
Miken uygarlığının yükselişi
- MÖ XV. yüzyıl
Girit Krallığı’nın gerileyişi; Akalar adayı alır
Thera yanardağının patlamasından sonra.
- MÖ y. 1200
Truva Savaşı
- MÖ XII. yüzyıl
Dorların gelişi; Miken merkezleri yıkılır
- MÖ XI–IX. yüzyıllar
«Karanlık çağ» (Homeros dönemi)
- MÖ VIII. yüzyıl
Homeros’un destanları; Yunan alfabesi
- MÖ 776
İlk Olimpiyat Oyunları
- MÖ VIII–VI. yüzyıllar
Polislerin doğuşu; Büyük Yunan kolonizasyonu
- MÖ VII. yüzyıl
Lidya’da ilk sikkeler; Byzantion’un kuruluşu
- MÖ y. 600
Massalia’nın kuruluşu
- 1900
Arthur Evans Knossos kazısına başlar
- 1952
Michael Ventris Lineer B’yi çözer
| Kişi | Dönem | Neyle tanınır |
|---|---|---|
| Minos | efsanevi | Girit kralı; Knossos Sarayı ve labirent efsaneleri |
| Agamemnon | efsanevi, MÖ y. 1200 | Miken kralı, Truva seferinin önderi |
| Homeros | MÖ VIII. yüzyıl | «İlyada» ve «Odysseia» |
| Heinrich Schliemann | 1870’ler | Truva ve Miken kazıları |
| Arthur Evans | 1900’den itibaren | Knossos Sarayı kazısı |
| Michael Ventris | 1952 | Lineer B’nin çözülmesi |
| Özellik | Girit Krallığı | Miken uygarlığı |
|---|---|---|
| Yeri | Girit adası | Peloponez (Balkan Yarımadası) |
| Dönemi | MÖ XX–XV. yüzyıllar | MÖ XVI–XIII. yüzyıllar |
| Halkı | Giritliler (dili bilinmiyor) | Akalar — Yunanlar |
| Merkezleri | Knossos | Miken, Tirins, Pylos |
| Savunma | sur yoktu, donanmaya dayanıyordu | devasa taş surlar, Aslanlı Kapı |
| Yazı | Lineer A — çözülmedi | Lineer B — 1952’de çözüldü |
| Yıkılışı | yanardağ patlaması, ardından Aka istilası | Dor istilası (MÖ XII. yüzyıl) |
| Ortak yönler | saray ekonomisi, kil tabletler, Tunç Çağı | saray ekonomisi, kil tabletler, Tunç Çağı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Dağların ülkeyi vadilere bölmesi | tek devlet değil, yüzlerce bağımsız polis |
| Thera yanardağının patlaması | Girit’in zayıflaması, adanın Akalarca alınması |
| Dor istilası (MÖ XII. yüzyıl) | Miken merkezlerinin yıkılması, yazının unutulması, «karanlık çağ» |
| Demirin yayılması | taşlı toprağı işlemek kolaylaştı, köylü tarımı güçlendi |
| Toprak darlığı, borç köleliği, polis içi mücadele | Büyük Yunan kolonizasyonu |
| Kolonizasyon | ticaret ve zanaatın gelişmesi, Yunan kültürünün yayılması |
Sınav tipi soru: kombinasyon
Problem
Girit Krallığı ile ilgilidir:
1. Knossos Sarayı
2. Aslanlı Kapı
3. Lineer A
4. Thera yanardağı patlamasından sonra zayıflaması
5. Dorlar tarafından yıkılması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: kalanları kontrol et: Knossos (1) Girit’in ana sarayı, Lineer A (3) Girit’in çözülmemiş yazısı, yanardağ (4) Girit’in gerileme nedenidir.
Cevap: 1, 3, 4.
Sınav tipi soru: eşleştirme
Problem
Kolonileri bulundukları bölgeyle eşleştirin:
1. Siraküza
2. Olbia
3. Massalia
4. Kyrene
a. Kuzey Afrika (Libya)
b. Karadeniz’in kuzey kıyısı
c. Sicilya
d. Galya’nın güney kıyısı
e. Küçük Asya’nın batı kıyısı
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Massalia bugünkü Marsilya’dır: 3-d; Kyrene, Theralıların Libya’daki kolonisidir: 4-a; Olbia Karadeniz’in kuzeyindedir: 2-b.
Adım 3: «e» fazla seçenektir; orada Milet gibi metropolisler vardı.
Cevap: 1-c, 2-b, 3-d, 4-a.
Unutma
- Dağlar ülkeyi vadilere bölüyor, deniz ise Yunanları denizci ve tüccar yapıyordu; bu yüzden Yunanistan yüzlerce bağımsız polisten oluştu.
- Girit Krallığı (Knossos, Lineer A) MÖ XV. yüzyılda Thera patlamasından sonra zayıfladı ve Akalarca ele geçirildi.
- Akaların Miken uygarlığı (Aslanlı Kapı, Lineer B) MÖ XII. yüzyılda Dor istilasıyla yıkıldı.
- Polis, kendi yasaları, ordusu ve yurttaşları olan bir şehir devletiydi; toplum soylular, demos ve kölelere ayrılıyordu, borç köleliği yakıcı bir sorundu.
- MÖ VIII–VI. yüzyıllarda toprak darlığı ve sosyal mücadele Büyük Yunan kolonizasyonuna yol açtı: Büyük Yunanistan, Massalia, Byzantion, Karadeniz kıyıları.