8. yüzyılın ortasında Türk dünyasının iki ucunda iki güçlü kağanlık vardı. Doğuda, Moğolistan bozkırlarında Uygur kağanı Çin imparatoruna yardım için atlılarını Chang’an’a gönderiyor, karşılığında on binlerce top ipek alıyordu. Batıda, İtil’in (Volga) ağzında Hazar kağanı Kafkasya için Arap komutanlarla savaşıyor, Bizans imparatoru ise oğlunu bir Hazar prensesiyle evlendiriyordu. İki devletin hükümdarı da kağan diye anılıyordu, ama seçtikleri yollar — din, yaşayış biçimi, komşularla ilişkiler — bütünüyle farklıydı. Bu derste tam da bu benzerlikleri ve farkları öğreneceksin.
Uygur Kağanlığı (744–840)
Uygurlar Dokuz Oğuz boy birliğinin önde gelen boyuydu. 744’te Basmıllar ve Karluklarla birlikte İkinci Göktürk Kağanlığı’na son verdiler (bkz. “Birinci ve İkinci Göktürk Kağanlıkları”), ardından eski müttefiklerini de yendiler. Devletin kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan oldu. Uygurlar Ötüken topraklarını ve Orhun vadisini korudu; oğlu Moyunçur (Bayançur) döneminde Orhun kıyısında başkent Ordu-Balık kuruldu. Moyunçur da Göktürk kağanları gibi zaferlerini runik yazıyla bir taş anıta kazıttı.
755’te Çin’de komutan An Lu-şan’ın büyük ayaklanması başladı ve Tang hanedanı iki başkentini de kaybetti. İmparator Uygurlardan yardım istedi. Uygur süvarileri Chang’an ve Luoyang’ın geri alınmasında belirleyici rol oynadı. Karşılığında Tang sarayı Uygur kağanına bir prenses verdi ve ona her yıl büyük miktarda ipek göndermeye başladı; Uygur atları da çok yüksek fiyatla ipekle değiştiriliyordu. Bögü Kağan (759–779) döneminde Uygurlar Çin’e yeniden yardım etti, Çin’e saldıran Tibetlileri geri püskürttü. Böylece Göktürklerden farklı olarak Uygurlar Çin’le savaşarak değil, onunla ittifak kurarak zenginleşti.
Çin seferi sırasında Bögü Kağan Soğdlu Mani rahipleriyle tanıştı ve onları Ordu-Balık’a getirdi. Maniheizm (İranlı peygamber Mani’nin iyilik ile kötülük, ışık ile karanlık mücadelesi hakkındaki öğretisi) devlet dini ilan edildi. Bu dinin et yemeyi ve kan dökmeyi kınaması Uygurların hayatını etkiledi. Uygurlar, Türkler arasında geniş ölçüde yerleşik hayata geçen ilk topluluk oldu: şehirler kurdular, tarım ve bahçecilik yaptılar, Soğd yazısına dayanarak Uygur alfabesini oluşturdular. Bu alfabeyi sonradan Moğollar da aldı. Ama yerleşik hayat göçebe ordunun savaş gücünü zayıflattı. İç çekişmeler ve doğal afetlerle zayıflayan devlet 840’ta kuzeyden gelen Yenisey Kırgızlarının darbesine dayanamadı: Ordu-Balık alındı ve yıkıldı.
Uygurların bir kısmı güneybatıya, Doğu Türkistan’a göçerek Turfan (Koço) vahasında yeni bir Uygur devleti kurdu; bir kısmı da Gansu’ya yerleşti. Turfan Uygurları Budizm’i, Maniheizm’i ve zengin bir kitap kültürünü yüzyıllarca korudu, 13. yüzyılın başında Cengiz Han’a kendi istekleriyle bağlandı. Karluklar ise batıda Karahanlı Devleti’nin temelini attı (bkz. “Karahanlı ve Gazneli Devletleri”).
Etkileşimli
Hazar Kağanlığı (7. yüzyıl – 965)
Hazarlar Batı Göktürk Kağanlığı’nın içinde Kuzey Kafkasya ve Aşağı İtil bozkırlarında yaşıyordu. Göktürkler Sasanilere karşı Bizans’la müttefikken, 627’de Hazarlar İmparator Herakleios’un müttefiki olarak Derbent’ten geçip Tiflis’i kuşattı. Batı Göktürk Kağanlığı zayıfladıktan sonra, 7. yüzyılın ortalarında Hazarlar kendi bağımsız kağanlıklarını kurdu. Önce merkezleri Dağıstan’daki Belencer ve Semender şehirleriydi; Arap seferlerinden sonra başkent kuzeye, İtil ağzındaki İtil şehrine taşındı.
7–8. yüzyıllarda Hazar Kağanlığı’nın başlıca rakibi Arap Halifeliğiydi (bkz. Arap Halifeliği dersi). Araplar Azerbaycan ve Derbent üzerinden kuzeye ilerlemek, Hazarlar ise Güney Kafkasya’yı yağmalamak istiyordu. 730’da Hazar ordusu Erdebil yakınında Araplara ağır bir yenilgi tattırdı, Arap komutanı Cerrah öldü. Karşılık olarak 737’de Arap komutanı Mervan bin Muhammed büyük bir orduyla İtil’e kadar ilerledi ve kağanı bir süreliğine İslam’ı kabul edeceğine söz vermeye zorladı. Savaşlar sonunda Kafkasya aşağı yukarı Derbent hattı boyunca bölündü: güney Halifelikte, kuzey Hazarlarda kaldı. Hazarlar Arapların Doğu Avrupa’ya ilerlemesini durdurdu, ama Azerbaycan toprakları bu savaşlardan ağır zarar gördü (bkz. “Azerbaycan tarihi” dersindeki Arap–Hazar savaşları konusu).
Bizans ise Hazarların doğal müttefikiydi: ikisi de Araplarla savaşıyordu. İmparator V. Konstantinos, Hazar kağanının kızı Çiçek ile evlendi; oğulları IV. Leon tarihe “Hazar” lakabıyla geçti. Bizanslı ustalar Hazarlara Don Irmağı üzerinde Sarkel kalesini yapmada yardım etti. Kağanlığın gücünün asıl kaynağı ticaretti: İtil, İtil (Volga) yolu üzerinde büyük bir pazardı; buradan geçen tüccarlardan ve gemilerden vergi alınırdı. Kuzeyden kürk, bal, balmumu, güneyden Arap gümüş sikkeleri, ipek ve silah geliyordu. İtil Bulgarları ve bir dizi Doğu Slav boyu Hazarlara vergi veriyordu.
Hazar devletinin yapısı kendine özgüydü. Resmî olarak devletin başında kutsal sayılan kağan bulunuyordu, ama halka nadiren görünüyor, gerçek iktidarı orduyu ve yönetimi yürüten kağan-bey kullanıyordu. 8. yüzyılın sonu ile 9. yüzyılın başında kağan ve soylular Yahudiliği kabul etti; halkın çoğu ise Müslüman, Hristiyan ya da Gök Tanrı inancında kaldı, her topluluğun kendi yargıçları vardı. Bu din seçimi Hazarların hem Hristiyan Bizans’tan hem de Müslüman Halifelikten bağımsız kalmasını sağlıyordu. 10. yüzyılda Hazar Kağanlığı Peçeneklerin ve Oğuzların saldırılarıyla zayıfladı. 965’te Kiyev knezi Svyatoslav Hazarları ağır bir yenilgiye uğrattı, Sarkel’i aldı; İtil de yıkıldı. Bundan sonra devlet toparlanamadı.
Etkileşimli
Hazarların hükümdarına kağan denir. Halka ancak dört ayda bir, gezintiye çıktığında görünür. Ona büyük kağan, yardımcısına ise kağan-bey derler. Orduları yöneten, onlara emir veren, devletin işlerini çeviren, komşu hükümdarlarla savaş ve barış işlerine karar veren kağan-beydir. Büyük kağanın huzuruna yalınayak ve büyük saygıyla girer.
Şehirleri büyük bir ırmağın iki kıyısında kuruludur. Bir kesiminde Müslümanlar yaşar; onların camileri ve kadıları vardır. Hükümdar ve yakınları Yahudi dinindendir. Bulgarların hükümdarı Hazar hükümdarına vergi verir ve oğlunu ona rehin gönderir.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde anlatılan devleti ve iki hükümdarının unvanlarını belirleyin.
2) Bu devletin zenginliğinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu devletin İtil (Volga) ticaret yolunu denetlemesinin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: İtil Bulgarları ve Doğu Slav boyları ona vergi veriyordu, Kuzey Kafkasya ve Aşağı İtil onun denetimindeydi. Ekonomik: İtil şehri İtil ticaret yolu üzerindeydi, tüccarlardan ve gemilerden vergi alınıyordu. Puan: açıklamalı bir siyasi + bir ekonomik neden — 1; yalnızca biri — ½.
3) Metinde olmayan sonuçlar: İtil farklı din ve halklardan insanların yaşadığı uluslararası bir pazara dönüştü; Arap gümüş sikkeleri Doğu Avrupa’ya yayıldı; ticaret yolları için Kiev Rus’uyla rekabet doğdu ve 965’te Svyatoslav’ın seferiyle sonuçlandı; Bizans Hazarlarla ittifak arıyordu. Puan: iki doğru sonuç — 1; bir — ½.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi görevler
- 627
Hazarlar Herakleios’un müttefiki olarak Tiflis’i kuşatır
- 7. yüzyılın ortası
Bağımsız Hazar Kağanlığı’nın kuruluşu
- 730
Hazarlar Erdebil yakınında Arapları yener; Cerrah ölür
- 737
Mervan bin Muhammed’in İtil’e kadar seferi
- 744
Uygur Kağanlığı’nın kuruluşu
- 755–763
Çin’de An Lu-şan ayaklanması; Uygurlar Tang’a yardım eder
- 759–779
Bögü Kağan dönemi; Maniheizm devlet dini olur
- 8. yüzyılın sonu
Hazar kağanı ve soylular Yahudiliği kabul eder
- 840
Yenisey Kırgızları Ordu-Balık’ı alır; Uygur Kağanlığı’nın sonu
- 922
İbn Fadlan İtil Bulgarlarına gelir ve Hazarları anlatır
- 965
Kiev knezi Svyatoslav Hazarları yener, Sarkel’i alır
| Kişi | Tarih | Rolü |
|---|---|---|
| Kutluk Bilge Kül Kağan | 744 | Uygur Kağanlığı’nın kurucusu |
| Moyunçur (Bayançur) | 8. yüzyılın ortası | Ordu-Balık’ın kuruluşu; Tang’a yardım; runik anıt |
| Bögü Kağan | 759–779 | Maniheizm’i devlet dini yaptı; Tibetlileri püskürttü |
| Cerrah | 730 | Erdebil yakınında Hazarlarla savaşırken ölen Arap komutan |
| Mervan bin Muhammed | 737 | İtil’e kadar sefer; kağanı İslam’ı kabul etmeye söz vermeye zorladı |
| Svyatoslav | 965 | Kiev knezi; Hazarları yenip Sarkel’i aldı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Uygurların An Lu-şan ayaklanmasının bastırılmasında Tang’a yardımı | Çin her yıl ipek gönderir, prenses verir; at–ipek değişimi |
| Bögü Kağan’ın Soğdlu Manihecilerle tanışması | Maniheizm devlet dini oldu; yerleşik hayata geçiş, Uygur alfabesi |
| İç çekişmeler, doğal afetler, Kırgız saldırısı | 840: Uygur Kağanlığı’nın yıkılışı; Turfan ve Gansu’ya göç |
| Arap–Hazar savaşları (7–8. yüzyıllar) | Kafkasya Derbent hattı boyunca bölündü; Arapların kuzeye ilerleyişi durdu; başkent İtil’e taşındı |
| Ticaret yolları için Kiev Rus’uyla rekabet, Peçenek ve Oğuz saldırıları | 965: Svyatoslav’ın seferi, Hazar Kağanlığı’nın yıkılışı |
| Özellik | İkinci Göktürk Kağanlığı | Uygur Kağanlığı | Hazar Kağanlığı |
|---|---|---|---|
| Kuruluş, kurucu | 682, İlteriş | 744, Kutluk Bilge Kül Kağan | 7. yüzyılın ortası |
| Merkez | Ötüken (Orhun) | Ordu-Balık (Orhun) | Belencer, Semender, sonra İtil |
| İktidar | kağan | kağan | kağan (kutsal) ve kağan-bey (gerçek) |
| Din | Gök Tanrı | Bögü Kağan’dan itibaren Maniheizm | soylular — Yahudilik; halk — İslam, Hristiyanlık, Gök Tanrı |
| Yaşayış, yazı | göçebe; runik yazı | şehirler, yerleşik hayat; runik ve Uygur yazısı | göçebe ve yerleşik; İtil ticareti |
| Çin | önce savaş, sonra barış ve ticaret | ittifak; Tang’a yardım; ipek vergisi | — |
| Halifelik, Bizans | — | — | Halifelikle savaşlar (730, 737); Bizans’la ittifak ve evlilikler |
| Sonu | 744: Uygurlar, Basmıllar, Karluklar | 840: Yenisey Kırgızları | 965: Kiev knezi Svyatoslav |
Örnek 1: ayırt edici özellikler
Problem
Uygur Kağanlığı için karakteristik olup İkinci Göktürk Kağanlığı için karakteristik olmayanları seçin:
1) Maniheizm’in devlet dini olması
2) hükümdarın kağan unvanı taşıması
3) şehirler kurulması ve yerleşik hayata geçiş
4) devlet merkezinin Orhun vadisinde bulunması
5) Çin’deki bir ayaklanmanın bastırılmasına yardım
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 5 C) 2, 3, 4 D) 2, 4, 5 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Kalanları denetleriz: Bögü Kağan’dan itibaren Maniheizm (1), şehirler ve yerleşik hayat (3), An Lu-şan ayaklanmasına karşı yardım (5) yalnızca Uygurlara aittir.
Cevap: B. Kural: “ayırt eden” sorusunda önce ortak özellikleri sil.
Örnek 2: kodlama (1 — 2 — 3)
Problem
Özellikleri kodlayın: 1 — yalnızca Uygur Kağanlığı, 2 — yalnızca Hazar Kağanlığı, 3 — her ikisi.
a) hükümdar kağan unvanı taşırdı
b) Arap Halifeliği ile uzun savaşlar
c) Bizans imparatoruyla evlilik bağı
d) Maniheizm devlet diniydi
e) Türk dilli bir devletti
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) 730 Erdebil, 737 Mervan — yalnızca Hazarlar → 2.
c) V. Konstantinos ve Çiçek — Hazarlar → 2.
d) Bögü Kağan — Uygurlar → 1.
e) İkisi de Türk devletidir → 3.
Cevap: a3, b2, c2, d1, e3. Tuzak: (c)’yi Uygurlara vermek; Uygurlar Bizans’la değil, Tang sarayıyla akraba oldu.
Örnek 3: kronolojik sıralama
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1) Svyatoslav’ın Sarkel’i alması
2) Erdebil yakınındaki savaş
3) Uygur Kağanlığı’nın kuruluşu
4) Kırgızların Ordu-Balık’ı alması
5) Mervan’ın İtil’e kadar seferi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Dikkat: iki farklı devletin olayları karışık verilmiş; onları tek bir çizgiye dizmek için yalnızca yıllara bak.
3) 737 ile 744 çok yakındır; Hazar olayı Uygur devletinden 7 yıl öncedir.
Cevap: 2, 5, 3, 4, 1.
Unutma
- 744’te Uygurlar Basmıl ve Karluklarla birlikte Göktürklere son verdi; başkent Orhun kıyısındaki Ordu-Balık oldu.
- Uygurlar An Lu-şan ayaklanmasına karşı Tang’a yardım etti, Bögü Kağan Tibetlileri püskürttü; Çin her yıl ipek gönderiyordu.
- Uygurları Göktürklerden ayıran: Maniheizm (Bögü Kağan), yerleşik hayat ve şehirler, Uygur alfabesi; 840’ta Yenisey Kırgızları devlete son verdi.
- Hazar Kağanlığı 7. yüzyılın ortasında kuruldu; kağan kutsaldı, gerçek iktidar kağan-beydeydi; soylular Yahudiliği kabul etti; başkent İtil’di.
- Hazarlar Kafkasya için Araplarla savaştı (730 Erdebil, 737 Mervan), Bizans’la müttefikti; 965’te Kiev knezi Svyatoslav onları yendi.