Altın Orda Devleti

Batu Han’ın Volga kıyısında kurduğu Cuci Ulusu’ndan 1502’deki sona kadar Altın Orda’nın tarihi: Özbek Han döneminde İslam’ın devlet dini olması, Kulikovo ve Terek savaşları, hanlıklara bölünme. Ders, devletin Rus knezlikleri ve Azerbaycan ile ilişkilerini de açıklar.

  • 7 ve 10. sınıflar
  • 22 dk
  • 12 soru
  • Ders 25 / 50

Bu derste öğreneceklerin

  • Altın Orda’nın ortaya çıkış koşullarını, Batu Han’ın rolünü ve devletin yönetim yapısını açıklamak.
  • Rus knezlikleriyle ilişkileri (yarlık, haraç, baskaklar) ve Azerbaycan uğruna verilen mücadeleyi nitelemek.
  • Zayıflamanın aşamalarını (karışıklık, Kulikovo, Toktamış ve Timur) ve hanlıkların doğuşunu kronolojik sırayla göstermek.
  • Altın Orda’yı İlhanlı Devleti ile karşılaştırmak ve kaynak üzerine görevleri yerine getirmek.

Düşünün: XIII. yüzyılın ortaları, bir Rus knezi aylarca yol gidip Volga bozkırına ulaşmış. Hanın ordugâhında diz çökmeli, armağanlar sunmalı ve ancak bundan sonra kendi knezliğini yönetme hakkı veren belgeyi, yani yarlığı almalıdır. Bu han Batu, devlet ise Altın Orda’dır. Cengiz Han’ın torununun kurduğu devlet, iki yüzyıldan fazla Doğu Avrupa’nın kaderini nasıl belirledi ve neden hanlıklara bölündü?

Altın Orda (Cuci Ulusu)Tanım

Cengiz Han’ın büyük oğlu Cuci’nin soyunun 1240’lı yıllardan 1502’ye kadar Volga kıyısında ve Kıpçak bozkırında yönettiği Moğol-Türk devleti. Halkının çoğunluğu Kıpçak Türkleri idi.

Doğuşu: Cuci Ulusu ve Batu Han

Cengiz Han fethettiği toprakları oğulları arasında paylaştırdı (ayrıntılar için «Büyük Moğol İmparatorluğu» dersine bak). Büyük oğlu Cuci’ye Irtış’ın batısında, Kıpçak bozkırına doğru uzanan topraklar düştü. Cuci yaklaşık babasıyla aynı sıralarda (1227) öldü, ulus oğlu Batu’ya geçti.

1236–1242 yıllarında Batu Han ve komutan Subutay batıya yürüdü: Volga Bulgarları, Kıpçaklar ve Rus knezlikleri (1237’de Ryazan, 1238’de Vladimir, 1240’ta Kiev) boyun eğdirildi. Seferin gidişi «Büyük Moğol İmparatorluğu» dersinde anlatılır; burada önemli olan sonucu, yani Volga boyunda yeni bir ulustur.

Batu, Volga’nın aşağı kesiminde yerleşti; burada Saray-Batu kenti kuruldu. Altın Orda’nın doğuş tarihi geleneksel olarak 1243 sayılır. Batu, Büyük Han’ı biçimsel olarak üstün hükümdar tanıyor, ulusunu ise fiilen bağımsız yönetiyordu. Rus knezlikleri devlete katılmadı; yalnızca hana boyun eğdi ve haraca bağlandı.

«Altın Orda» adı sonradan, XVI. yüzyıl Rus kaynaklarında yaygınlaştı; kökeni tartışmalıdır. XIII–XIV. yüzyıllarda devlete «Cuci Ulusu» deniliyordu.

Halkın çoğunluğunu Kıpçak (Kuman) Türkleri oluşturuyordu. Sayıca az olan Moğol yönetici sınıfı bir iki kuşak sonra Türklerin dilini ve geleneklerini benimsedi. Kaynaklarda, özellikle Rus kaynaklarında, devlet çoğu zaman «Tatar» adıyla anılır.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Yönetim, vergi ve Rus knezleri

Devletin başında han bulunurdu; taht yalnızca Cuci soyunun hakkıydı. Hanın yanında soylular meclisi (kurultay), orduyu ve dış politikayı yöneten beylerbeyi, vezir ve maliye-yazışma dairesi olan divan çalışırdı. Topraklar Cuci hanedanından şehzadelerin ve emirlerin yönettiği ulus paylarına bölünmüştü. Ordu on, yüz ve bin esasına göre örgütlenmişti.

Moğollar Rus topraklarını doğrudan yönetmedi, yerel knezlerin iktidarını sürdürdü. Her knez hanın ordugâhına gidip yarlık alırdı; han dilediği knezi büyük knez atayabilirdi. Hanın güvenini kazanıp haracı toplayan knez büyük knezlik yarlığı alabilirdi; XIV. yüzyılda Moskova Knezliği tam da bu yolla güçlenmeye başladı («Moskova Knezliği: yükseliş ve IV. İvan» dersine bak). Ortodoks Kilisesi vergiden muaf tutuldu.

XIII. yüzyılın 50’li yılları sonunda nüfus sayıldı ve ağır haraç («çıkış») toplandı. Vergiyi denetleyen baskaklar (darugalar) birliklerle dolaşırdı; sonraları haracı knezlerin kendisi toplayıp Saray’a götürdü. Böylece han, fethedilmiş ülkeyi ucuz yoldan, knezlerin rekabetinden yararlanarak yönetiyordu.

TerimAnlamı
YarlıkHanın iktidarı ya da ayrıcalığı onaylayan fermanı
Baskak (daruga)Fethedilen topraklarda vergiyi ve bağlılığı denetleyen han görevlisi
Haraç («çıkış»)Rus topraklarının hana ödediği yıllık vergi
TamgaTicaret resmi
YamAtlı posta ve yol hizmeti
Yönetim terimleri
Hanın ordugâhında

Aylarca yol gittik. Hanın ordugâhına vardığımızda bizi hemen onun yanına almadılar: önce iki ateşin arasından geçirdiler ki kötü niyet varsa ateş arındırsın. Sonra knez hanın önünde diz çöktü, getirdiği armağanları, yani kürk, gümüş ve at sundu. Han, knezin ülkesinde halkın sayıldığını ve haracın her yıl zamanında gönderilmesi gerektiğini bildirdi. Çadırın önünde komşu knezlerin elçileri de bekliyordu: her biri yarlığın kendi knezine verilmesini istiyordu.

Sonunda yarlık okundu: knez kendi knezliğinde hüküm sürebilir, kilise ve rahipler vergiden muaftır; ancak haraç gecikmemeli, hanın elçisi geldiğinde ona saygı gösterilmelidir.

Kaynak (uyarlanmış metin): XIII. yüzyıl Rus yıllıklarının ve Avrupalı gezginlerin (Plano Carpini, Guillaume de Rubruk) anlatımlarına dayanılarak yazılmış metin; sahne XIII. yüzyıla ait genelleştirilmiş bir tablodur.

Kaynak görevleri

Problem

1) Metinde devletin adı geçmiyor: devleti, olayın yaşandığı yüzyılı ve sonunda okunan belgenin knezlere verdiği temel hakkı belirleyin.
2) Hanın Rus knezlerinin kendi topraklarını yönetmesine izin vermesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu ilişkilerin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İpuçları: han, haraç, nüfus sayımı, yarlık. Yanıt: Altın Orda (Cuci Ulusu), XIII. yüzyıl, kendi knezliğini yönetme hakkı (yarlık). Puan: üç bilgi — 1; iki — ⅔; bir — ⅓.
2) Siyasi: han Rus topraklarını doğrudan değil yerel knezler aracılığıyla yönetiyor ve yarlık için aralarındaki rekabetten yararlanıyordu. Ekonomik: han Rus topraklarında büyük bir idari kadro ve garnizon bulundurmak zorunda kalmıyordu; haraç yerel yöneticiler aracılığıyla geliyordu (baskaklar yalnızca denetlerdi), bu da giderini azaltıyordu. Puan: iki neden açıklamayla — 1; açıklamasız — ⅔; biri açıklamayla — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Sonuçlar: Rus knezlikleri arasında hana sadık kalıp haraç toplayan Moskova güçlenmeye başladı; Rus toprakları 1480’e kadar Orda’ya bağımlı kaldı, ağır haraç yükü ekonomilerini zayıflattı. İki sonuç açıklamayla — 1; açıklamasız — ⅔; bir sonuç açıklamayla — ½; açıklamasız — ⅓.

Gelişme (Özbek Han, İslam) ve Azerbaycan uğruna mücadele

Batu’nun kardeşi Berke (1257–1266) Müslümandı. Hülagü’nün Bağdat’ı yıkmasına (1258) karşı çıktı ve Hülagü Ulusu’na karşı Mısır Memlûkleriyle ittifak yaptı. Bu ittifak Cuci ve Hülagü Ulusları arasındaki düşmanlığı derinleştirdi.

Altın Orda’nın en güçlü dönemi Özbek Han’ın (1310’lu yıllardan 1340’lı yılların başına kadar) hükümdarlığına denk gelir. Hükümdarlığının başında, 1310’lu yıllarda İslam’ı devletin dini ilan etti; Hristiyanlar ve diğer din mensupları kovuşturulmadı, kilise hanın yarlığıyla vergiden muaf kaldı. Bu karar yönetici sınıf ile Kıpçak Türkleri arasında dinî birlik oluşturdu. Saray-Berke (Yeni Saray) taş yapıları, kervansarayları ve sanatkâr mahalleleriyle büyük bir kente dönüştü.

Volga ve kuzey Karadeniz yolları Altın Orda’yı Doğu ile Batı arasında bir köprüye dönüştürdü. Kırım’daki Ceneviz merkezi Kefe (Kaffa) ile Azak kıyısındaki Tana ticaretin merkezleriydi; kervanlar Harezm, Hindistan ve Çin’den gelirdi. Han tüccarlara güvenlik sağlar, onlardan tamga alırdı.

Hülagü Ulusu Azerbaycan’ı ele geçirdikten sonra Cuci Ulusu ile düşmanlık başladı. Altın Orda hanları Şirvan’a ve Derbent Geçidi’ne göz dikmiş, Azerbaycan’ın zengin otlaklarını ve Doğu ticaret yollarını ele geçirmek istemişlerdi. İki Moğol ulusu 1260’lı yıllardan itibaren Derbent çevresinde, Şirvan’da ve Kür kıyılarında defalarca savaştı; Cuci Ulusu Mısır Memlûklerine dayanıyordu. İlhanlılar çöktükten sonra Canibek 1357’de Tebriz’i aldı, ancak çok geçmeden çekildi; 1385’te Tebriz’e Toktamış geldi («Celayirliler, Toktamış ve Timur’un Azerbaycan’a seferleri» dersine bak). Hülagü tarafı «Azerbaycan Hülagü (İlhanlı) Devleti içinde; Gazan Han’ın reformları» dersinde anlatılır.

ÖzellikAltın Ordaİlhanlılar
HanedanCuci soyu (Batu)Hülagü soyu
MerkezVolga kıyısı: Saray-Batu, Saray-BerkeAzerbaycan: Merağa, Tebriz, Sultaniye
İslamÖzbek Han, XIV. yüzyıl başıGazan Han, 1295
SonHanlıklara bölünme, 1502Ebu Said’in ölümü, 1335
Karşılaştırma: Altın Orda ve İlhanlı (Hülagü) Devleti

Zayıflama ve dağılma: Kulikovo, Timur ve hanlıklar

Canibek’in oğlu Berdibek’in 1359’da öldürülmesinden sonra Batu soyunun çizgisi kesildi. Yaklaşık yirmi yıl boyunca Saray tahtında ondan fazla han değişti; Rus yıllıkları bu döneme «büyük karışıklık» der (1359–1380). Gerçek iktidarı ordu komutanı Mamay ele geçirdi. Güçlenen Moskova Knezliği’nin knezi Dmitri, 8 Eylül 1380’de Don kıyısındaki Kulikovo sahasında Mamay’ı yendi ve «Donskoy» adını aldı.

Mamay’ın yerine, Timur’un desteklediği Toktamış geçti; Kulikovo’dan kısa süre sonra, 1380–1381’de Mamay’ı yenip ulusu birleştirdi, 1382’de Moskova’yı yaktı ve haraç yeniden başladı. Ancak Toktamış Timur’un çıkarlarına dokundu: 1385’te Azerbaycan’a sefer yaptı. Timur ona karşı seferler düzenledi ve 1395’te Terek Nehri kıyısında Toktamış’ı bütünüyle yendi; Saray-Berke, Astrahan ve Tana yıkıldı («Timurlu Devleti» dersine bak). Ticaret kentlerinin yitirilmesi hanın gelirini azalttı, ulus yöneticilerinin ayrılıkçı eğilimini güçlendirdi; Altın Orda eski gücüne kavuşamadı.

OlaySonuç
Berdibek’in ölümü, Batu soyunun sona ermesi (1359)Taht kavgası, hanların sık değişmesi, «büyük karışıklık»
Moskova’nın yükselişi, Kulikovo (1380)Rusların özgüveni arttı, ancak 1382’de haraç yeniden başladı
Toktamış–Timur çatışması, Terek (1395)Saray ve ticaret kentlerinin yıkılması, gelir kaybı, ulus yöneticilerinin ayrılıkçılığı; Orda’nın daha da zayıflaması
Neden → sonuç

XV. yüzyılda Altın Orda birkaç hanlığa bölündü. Önce Kazan Hanlığı (1430’ların sonu – 1440’lar), 1441’de Hacı Giray’ın başında Kırım Hanlığı, ardından Astrahan Hanlığı doğdu; Sibir Hanlığı, Nogay Ordası ve Orta Asya bozkırlarında Özbek ve Kazak hanlıkları da bu bölünmenin sonucunda ortaya çıktı. Saray hanlarının varisi ise Büyük Orda idi.

1480’de Moskova Knezi III. İvan, Büyük Orda Hanı Ahmed’in ordusuyla Ugra Nehri’nde karşılaştı; Ahmed savaşmadan çekildi ve Rus toprakları haraç vermeyi bıraktı. 1502’de Kırım Hanı I. Mengli Giray Büyük Orda’yı dağıttı: Altın Orda’nın varisi sona erdi. Kazan (1552) ve Astrahan (1556) sonradan IV. İvan döneminde Rusya’ya katıldı, Kırım Hanlığı ise 1783’te («Moskova Knezliği: yükseliş ve IV. İvan» dersine bak).

Kronoloji, kişiler ve DİM tarzı sorular

  1. 1237–1240

    Batu’nun Rus seferi: Ryazan, Vladimir, Kiev

  2. 1243

    Altın Orda’nın kuruluşu (geleneksel tarih); Saray-Batu

  3. 1257–1266

    Berke’nin hükümdarlığı; Memlûklerle ittifak

  4. 1310–1340

    Özbek Han’ın hükümdarlığı: başlarda İslam devlet dini, Altın Orda’nın zirvesi

    1310’lu yıllardan 1340’lı yılların başına kadar

  5. 1357

    Canibek Tebriz’i alır

  6. 1359–1380

    «Büyük karışıklık»

  7. 8 Eylül 1380

    Kulikovo Savaşı

  8. 1382

    Toktamış Moskova’yı yakar

  9. 1395

    Timur, Terek’te Toktamış’ı yener

  10. 1480

    Ugra’da karşı karşıya gelme

  11. 1502

    Büyük Orda’nın dağıtılması; Altın Orda’nın sonu

KişiTarihFaaliyeti
Batu Han1227–1255Rus seferi, Saray-Batu, devletin kuruluşu
Berke1257–1266Müslüman han; Memlûklerle ittifak, Hülagü ile düşmanlık
Özbek Han1310’lar – 1340’larİslam devlet dini; Orda’nın zirvesi
Canibek1340’lar – 13571357’de Tebriz’i aldı
Mamay1360’lar – 1380/81Fiilî yönetici; Kulikovo’da yenildi
Toktamış1380/81–1395Ulusu birleştirdi, Moskova’yı yaktı; Terek’te yenildi
Kişiler ve tarihler

Kronoloji sorusu

Problem

Olayları kronolojik sıraya dizin:
1. Kulikovo Savaşı
2. Timur’un Toktamış’ı Terek’te yenmesi
3. Ugra’da karşı karşıya gelme
4. Canibek’in Tebriz’i alması
5. Toktamış’ın Moskova’yı yakması
A) 1, 4, 5, 2, 3 B) 4, 1, 5, 2, 3 C) 4, 5, 1, 2, 3 D) 4, 1, 2, 5, 3 E) 1, 5, 4, 3, 2

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Tarihler: 4 — 1357; 1 — 1380; 5 — 1382; 2 — 1395; 3 — 1480. Sıra: 4, 1, 5, 2, 3. Tuzak: Toktamış’ın Moskova’yı yakması (1382) Kulikovo’dan (1380) sonradır — Kulikovo’dan sonra Rus toprakları özgür olmadı. Yanıt: B.

«Benzer ve farklı» sorusu

Problem

Altın Orda ile İlhanlı Devleti’nin benzer, Büyük Selçuklu Devleti’nin ise farklı olduğu özellikler:
1. Moğol İmparatorluğu’nun parçalanması sonucu doğmaları
2. İktidarın Cengiz Han soyundan hanların elinde olması
3. Hükümdarın halifeden sultan unvanını alması
4. Hanedanın Oğuzların Kınık boyundan gelmesi
A) 1, 2 B) 1, 3 C) 2, 3 D) 2, 4 E) 3, 4

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Önce iki Moğol devletinin ortak yönlerini seçelim: 1 ve 2. 3. madde Selçuklulara aittir (Tuğrul Bey 1055’te halifeden sultan unvanı aldı), 4. madde de Selçuklulara özgüdür (Selçuklu hanedanı Oğuzların Kınık boyundan geliyordu; Altın Orda’da ve İlhanlılarda ise hanedan Cengiz Han soyundandı). Bu maddeler A dışındaki bütün seçeneklerde var. Yanıt: A) 1, 2.

Unutma

  • Altın Orda (Cuci Ulusu) Batu Han tarafından Volga kıyısında kuruldu (geleneksel tarih 1243), başkenti Saray idi; halkın çoğunluğu Kıpçak Türkleriydi.
  • Rus knezlikleri devlete katılmadı: knezler yarlık alır, haraç öder, baskaklar vergiyi denetlerdi.
  • Özbek Han (1310’lardan 1340’ların başına) döneminde İslam devlet dini oldu, Altın Orda zirveye ulaştı.
  • Altın Orda, İlhanlılarla Azerbaycan ve Derbent Geçidi uğruna savaştı: 1260’lardan itibaren çarpışmalar, 1357’de Canibek’in, 1385’te Toktamış’ın Tebriz seferi.
  • Zayıflama: 1359 (Batu soyunun bitişi) → «büyük karışıklık» → Kulikovo (1380) → Toktamış ve Timur, Terek (1395); XV. yüzyılda Kazan, Kırım, Astrahan hanlıkları, 1480’de Ugra ve 1502’de son.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. Cengiz Han’ın torunu, 1236–1242 batı seferine önderlik eden, Volga kıyısında Saray’ı kuran ve ulusunu fiilen bağımsız yöneten Moğol hükümdarı: