Kasım 1095. Fransa’nın Clermont kenti yakınlarında binlerce kişi açık bir alanda toplanmıştır. Kilisenin başkanı Papa II. Urbanus konuşmak için yükselir: Doğu’daki Hristiyanlar Türklerden zarar görmektedir, Mesih’in mezarının bulunduğu Kudüs «kâfirlerin» elindedir ve Avrupa şövalyeleri kendi aralarındaki savaşları bırakıp Doğu’ya gitmelidir. Bu, yaklaşık iki yüzyıl süren Haçlı Seferleri’nin başlangıcı oldu.
Haçlı SeferleriTanım
XI–XIII. yüzyıllarda Batı Avrupa Hristiyanlarının papanın çağrısıyla Kutsal Topraklar’ı (Kudüs’ü) Müslümanlardan almak için Doğu’ya düzenlediği askerî seferler; daha sonra bu ad Avrupa’da Müslümanlara karşı verilen mücadele için de kullanıldı. Azerbaycan programında «xaçlı» (Haçlı; katılanlar giysilerine haç diktiği için), test kitaplarında ise Arapça «haç» anlamına gelen «salib» sözü kullanılır. Müslüman kaynakları Haçlılara «Frenkler» diyordu.
Seferlerin nedenleri
Kilisenin gücü. 1054’teki bölünmeden sonra Batı Kilisesi Katolik oldu ve XI. yüzyılda Batı Avrupa’nın en güçlü kurumuna dönüştü. Geniş topraklara sahipti, gelirin onda biri kadar kilise ondalığı topluyordu; papa kralları bile kiliseden aforoz edebiliyordu. Papalar bütün Hristiyan dünyasına önderlik etmek, Doğu (Ortodoks) Kilisesi’ni de kendilerine bağlamak istiyordu; Doğu seferi buna yol açıyordu. Bölünmenin kendisi için «Bizans İmparatorluğu» dersine bak.
Bizans’ın iç durumu. II. Basileios’un (976–1025) ölümünden sonra merkezî otorite zayıfladı: büyük toprak sahipleri köylülerin topraklarını ele geçirdi, imparatorluk ücretli askerlere dayanmaya başladı. 1071’deki Malazgirt Savaşı’ndan sonra Selçuklular Küçük Asya’nın büyük bölümünü aldı ve orada Anadolu Selçuklu Devleti (Rum Sultanlığı) kuruldu. İmparator I. Aleksios Komnenos (1081–1118) Batı’dan yardım istedi. Papa ise bundan yararlanıp hem Doğu’ya yardım etmeyi hem de kiliseleri kendi başkanlığı altında birleştirmeyi umuyordu.
Bölünmüş İslam dünyası. XI. yüzyılın 70’li yıllarında Suriye ve Filistin, Kudüs dahil, Selçukluların denetimine geçti; Hristiyan hacıların Kutsal Kabir’e yolu zorlaştı. Ancak Melikşah’ın 1092’de ölümünden sonra Selçuklu İmparatorluğu parçalandı («Büyük Selçuklu Devleti» dersine bak): Suriye’de küçük emirler birbiriyle savaşıyordu; Sünni Selçuklularla Mısır’ın Şii Fatımîleri de düşmandı. 1098’de Fatımîler Kudüs’ü Selçuklu emirlerinden geri aldı. Bu bölünmüşlük Haçlıların ilk başarılarını kolaylaştırdı.
Toprak ve zenginlik umutları. Feodal ailelerde toprak çoğu zaman en büyük oğula kalıyordu; küçük oğul şövalyeler Doğu’da yeni topraklar umuyordu. Venedik, Cenova, Pisa gibi İtalyan kentleri Doğu ticaretinde yer edinmek istiyordu. Papa ise şövalyelerin kendi aralarındaki savaşlarını dış düşmana yöneltmeyi ve katılanlara günahların bağışlanmasını (endüljans) vaat ederek dinî coşku yaratmayı amaçlıyordu.
Clermont çağrısı ve Birinci Sefer (1096–1099)
Kasım 1095’teki Clermont Konsili’nde II. Urbanus Kutsal Kabir’in kurtarılması için çağrı yaptı; katılanlar giysilerine haç dikti, günahları bağışlandı. 1096 baharında Keşiş Peter’in önderliğinde yoksul toplulukları silahsız ve hazırlıksız yola çıktı; Küçük Asya’da Selçuklular onları dağıttı. Aynı yılın sonbaharında asıl ordu yola çıktı: Bouillonlu Godefroy, Toulouse’lu Raymond, Taranto’lu Bohemund ve başka senyörler İstanbul’da (Konstantinopolis) toplandı; İmparator Aleksios onlardan ele geçirilecek eski Bizans topraklarını geri verme sözü almaya çalıştı.
1097’de Haçlılar İznik’i (Nikaia) aldı ve Dorylaion’da Selçukluları yendi. Baudouin Urfa’yı (Edessa) ele geçirdi, Bohemund 1098’de Antakya’yı aldı. 15 Temmuz 1099’da Haçlılar Kudüs’ü (o sırada Fatımîlerin elindeydi) aldı ve kentin Müslüman ile Yahudi halkının çoğunu öldürdü. Müslümanların bölünmüşlüğü bunu mümkün kılmıştı.
«Konsil sona ererken kilisenin başkanı ayağa kalktı ve dedi: Doğu’daki kardeşleriniz yardımınızı bekliyor. Türkler topraklarına girip denize kadar ilerledi, çoğunu öldürdü, çoğunu esir aldı, Kutsal Kabir’in yolunu kapattı. Siz ise kendi aranızda savaşıyor, birbirinizin topraklarını yağmalıyorsunuz. Bu çekişmeleri bırakın, Kutsal Kabir’e yönelin ve o toprağı kötü bir halktan alın. Kim yolda ya da savaşta ölürse günahları hemen bağışlanacak. Burada yoksul olanlar orada zengin olacak. Bunu duyan kalabalık hep bir ağızdan haykırdı: “Tanrı öyle istiyor!”»
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı verilmeyen konsili, konuşmacıyı ve olayın yılını belirleyin.
2) Çağrının bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu çağrının metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Bizans imparatoru Türklere karşı yardım istemişti, papa ise şövalyelerin kendi aralarındaki savaşlarını durdurmak ve Doğu Kilisesi’ni de kendi başkanlığı altında birleştirmek istiyordu. Ekonomik: topraksız küçük oğul şövalyeler ve yoksullar Doğu’da zenginlik umuduyla sefere katılıyordu («burada yoksul, orada zengin»). Puan: iki neden açıklamalı — 1; açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: 1099’da Kudüs alındı ve Kudüs Krallığı, Antakya Prensliği, Urfa ve Trablus kontlukları kuruldu; Venedik, Cenova ve Pisa Doğu ticaretinde ayrıcalık kazandı; Müslümanların karşı mücadelesi (Zengi, Selahaddin) başladı. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Haçlı devletleri, Selahaddin ve sonraki seferler
Fethedilen topraklarda feodal yapıda devletler kuruldu: Kudüs Krallığı (Godefroy «Kutsal Kabir’in koruyucusu» seçildi, 1100’den itibaren kardeşi I. Baudouin kral oldu), Antakya Prensliği, Urfa Kontluğu ve Trablus Kontluğu (1109). Bunları Avrupa’dan gelen küçük şövalye güçleri savunuyordu; Tapınak Şövalyeleri, Hospitalier (Saint Jean) Şövalyeleri ve daha sonra Töton Şövalyeleri gibi dinî-askerî tarikatlar önemli rol oynadı. Müslümanlar ise toparlanıyordu: Musul atabeyi Zengi 1144’te Urfa’yı aldı; bu, II. Sefer’e (1147–1149, III. Conrad ve VII. Louis) yol açtı ve sefer Şam’ı alamadan başarısız kaldı.
Mısır’da Fatımî Halifeliği’ne son veren (1171) ve Eyyûbîler Devleti’ni kuran Selahaddin, Mısır ile Suriye’yi birleştirdi ve Haçlılara karşı «cihat» ilan etti. 4 Temmuz 1187’de Hittin Savaşı’nda Haçlı ordusunu bozguna uğrattı, 2 Ekim’de Kudüs’ü geri aldı. Bu haber III. Sefer’e (1189–1192) yol açtı: Alman imparatoru Frederick Barbarossa yolda bir nehirde boğuldu (1190), Fransa Kralı II. Philippe Auguste ile İngiltere Kralı Aslan Yürekli Richard Akka’yı aldı (1191) ama Kudüs’ü alamadı. 1192 Remle Antlaşması’na göre Kudüs Müslümanlarda kaldı, Hristiyan hacılara serbest giriş tanındı, kıyı şeridi Haçlılarda kaldı.
IV. Sefer (1202–1204) Mısır’a yönelikti; ancak Venedik dükü Enrico Dandolo, taşıma ücretinin karşılığı olarak Haçlılara önce Hristiyan kenti Zara’yı aldırdı; sonra Haçlılar Bizans tahtı kavgasına karıştı. 1204’te Papa III. Innocentius’un itirazına rağmen İstanbul’u (Konstantinopolis) alıp yağmaladılar ve Latin İmparatorluğu’nu (1204–1261) kurdular. Böylece sefer Müslümanlara değil, Ortodoks Bizans’a yöneldi ve Venedik Doğu ticaretinde üstünlük kazandı.
Sonraki seferler sonuç vermedi: V. Sefer (1217–1221) Mısır’a, Fransa Kralı IX. Louis’nin önderlik ettiği VII. (1248–1254) ve VIII. (1270) seferler Mısır’a ve Tunus’a yöneldi; Louis Tunus’ta öldü. Alman imparatoru II. Friedrich 1229’da müzakereyle Kudüs’ü geçici olarak aldı (VI. Sefer), ama 1244’te kent yeniden Müslümanlara geçti. Mısır’ın yeni yöneticileri Memlûkler Haçlıları geri itti ve 1291’de Akka’yı alarak Doğu’daki son büyük Haçlı kalesini ortadan kaldırdı.
| Sefer | Yıllar | Önemli kişiler | Sonuç |
|---|---|---|---|
| I. | 1096–1099 | Godefroy, Raymond, Bohemund | Kudüs alındı, 4 Haçlı devleti |
| II. | 1147–1149 | III. Conrad, VII. Louis | başarısız (Şam alınamadı) |
| III. | 1189–1192 | Barbarossa, II. Philippe, I. Richard | Akka alındı, Kudüs alınamadı; Remle Antlaşması |
| IV. | 1202–1204 | Montferrat’lı Bonifacio, Dandolo (Venedik); çağıran III. Innocentius | İstanbul alındı, Latin İmparatorluğu |
| V.–VI. | 1217–1229 | V.: Macaristan Kralı II. Andrâs, Jean de Brienne, legat Pelagius; VI.: II. Friedrich | V. başarısız; VI.: Kudüs 1229’da antlaşmayla alındı, 1244’te kaybedildi |
| VII.–VIII. | 1248–1270 | IX. Louis | başarısız; 1291: Akka’nın düşüşü |
Etkileşimli
Avrupa’da Müslümanlara karşı seferler: Reconquista
711’de Araplar İber Yarımadası’nı Vizigotlardan aldı; kuzeyde ise Hristiyan devletleri — Asturias (sonra León), Kastilya, Aragon, Navarra, Portekiz — güçlendi. Onların toprakları Müslümanlardan geri alma mücadelesine Reconquista (İspanyolca «geri alma») denir. 1031’de Kurtuba (Córdoba) Halifeliği dağılınca Müslümanlar küçük emirliklere bölündü, Hristiyanlar ilerledi: 1085’te Kastilya Kralı VI. Alfonso Toledo’yu aldı. 1212’de Las Navas de Tolosa’da birleşik Hristiyan orduları Muvahhidleri yendi; 1236’da Kurtuba, 1248’de Sevilla alındı. Yalnızca Gırnata (Granada) Emirliği kaldı. Kastilya ile Aragon’u birleştiren Ferdinand ve Isabella 1492’de Gırnata’yı aldı ve Reconquista tamamlandı.
| Özellik | Doğu’ya Haçlı seferleri | Reconquista |
|---|---|---|
| Yer | Küçük Asya, Suriye, Filistin, Mısır | İber Yarımadası |
| Katılanlar | birçok ülkenin şövalyeleri, krallar, imparatorlar | çoğunlukla yerel Kastilya, Aragon ve Portekiz orduları |
| Sonuç | Kudüs ve kıyı devletleri kaybedildi (1291) | bütün yarımada Hristiyanların eline geçti |
| Papanın rolü | Clermont’ta çağırdı, günahların bağışlanmasını vaat etti | sonradan haçlı seferi ilan etti, aynı vaadi verdi |
Etkileşimli
Sonuçlar
Haçlılar Kudüs’ü sonsuza dek elde tutamadı ama seferler Avrupa’nın kendisini değiştirdi. Kral otoritesi güçlendi, ticaret ve kentler gelişti, Doğu ile ilişkiler genişledi. Aynı zamanda Hristiyan ve Müslüman dünyaları arasında derin bir düşmanlık doğdu, Doğu ve Batı kiliseleri birbirinden daha da uzaklaştı. Aşağıdaki tablo neden–sonuç bağlarını gösterir; merkezîleşme için «Fransa’da merkezî devlet ve Yüz Yıl Savaşları» dersine bak.
| Olay | Sonuç |
|---|---|
| Papa çağırdı, Kudüs alındı (1099) | papanın saygınlığı bir süre yükseldi; sonraki başarısızlıklar ve endüljans suistimalleri onu zedeledi |
| Birçok feodal Doğu’da öldü ya da mülkünü rehine verdi | kral otoritesi güçlenir; bazı senyörler kentlere para karşılığı özgürlük verdi |
| İtalyan donanmaları Haçlıları taşıdı | Venedik, Cenova, Pisa zenginleşti; Doğu ticareti ve para ekonomisi genişledi |
| Doğu ile temas | Avrupa’da baharat, şeker, ipek, pamuk, yeni meyveler ve bilimsel bilgiler yayıldı |
| 1204’te İstanbul yağmalandı | Bizans zayıfladı, Ortodoks–Katolik düşmanlığı derinleşti |
- 1054
Hristiyan Kilisesi’nin bölünmesi
- 1071
Malazgirt Savaşı
- 1095
Papa II. Urbanus’un Clermont çağrısı
- 1096–1099
I. Haçlı Seferi
- 15 Temmuz 1099
Haçlılar Kudüs’ü alır
Kudüs Krallığı kurulur.
- 1144
Zengi Urfa’yı alır
- 1147–1149
II. Haçlı Seferi
- 1187
Selahaddin Kudüs’ü geri alır
Hittin Savaşı — 4 Temmuz, Kudüs — 2 Ekim.
- 1189–1192
III. Haçlı Seferi
- 1192
Remle Antlaşması
- 1204
Haçlılar İstanbul’u ele geçirir
Latin İmparatorluğu kurulur (1204–1261).
- 1212
Las Navas de Tolosa Savaşı
- 1291
Akka’nın düşüşü
Doğu’daki son büyük Haçlı kalesi kaybedilir.
- 1492
Gırnata’nın düşüşü
Reconquista tamamlanır.
| Kişi | Tarih | Faaliyeti |
|---|---|---|
| II. Urbanus | 1095 | Clermont’ta sefere çağırdı |
| Selahaddin Eyyûbî | 1171–1193 | Eyyûbî Devleti, Hittin (1187), Kudüs |
| Aslan Yürekli Richard | 1189–1192 | III. Sefer, Akka, Remle Antlaşması |
Kodlanmış soru
Problem
I. Haçlı Seferi’nin sonuçlarındandır:
1. Kudüs Krallığı’nın kurulması
2. Hittin Savaşı
3. Antakya Prensliği’nin kurulması
4. Latin İmparatorluğu’nun kurulması
5. Urfa Kontluğu’nun kurulması
A) 1, 2, 3 B) 2, 4, 5 C) 1, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kronoloji sorusu
Problem
Olayları kronolojik sıraya dizin:
1. Akka’nın Memlûkler tarafından alınması
2. Zara’nın Haçlılar tarafından alınması
3. Antakya’nın alınması
4. Keşiş Peter topluluklarının Küçük Asya’da dağıtılması
A) 3, 4, 2, 1 B) 4, 2, 3, 1 C) 4, 3, 2, 1 D) 4, 3, 1, 2 E) 2, 4, 3, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- 1054 bölünmesinden sonra Katolik Kilisesi Batı’da egemendi; papa kendisini bütün Hristiyan dünyasının başı sayıyordu.
- Nedenler: Bizans’ın zayıflaması ve yardım istemesi, Selçukluların Küçük Asya’ya girmesi, İslam dünyasının bölünmüşlüğü, toprak ve ticaret umutları, endüljans.
- Clermont (1095) → I. Sefer (1096–1099) → Kudüs 1099, dört Haçlı devleti; Zengi 1144 → II. Sefer; Selahaddin 1187 → III. Sefer (Remle Antlaşması, 1192).
- IV. Sefer (1204) İstanbul’u aldı ve Latin İmparatorluğu’nu kurdu; 1291’de Akka kaybedildi.
- Reconquista, Hristiyanların İber Yarımadası’nda toprak geri almasıdır (1085 Toledo, 1212 Las Navas de Tolosa, 1492 Gırnata).
- Sonuçlar: kral otoritesinin güçlenmesi, İtalyan kentlerinin ve ticaretin yükselişi, Doğu mallarının yayılması, Bizans’ın zayıflaması, Hristiyan–Müslüman ve Katolik–Ortodoks düşmanlığı.