21 Nisan 1526. Delhi’nin kuzeyindeki Panipat ovasında iki ordu karşı karşıya duruyor. Bir yanda Sultan İbrahim Lodi’nin kalabalık ordusu ve savaş filleri, öte yanda Kabil’den gelen, Türk kökenli Timurlu şehzadesi Babür’ün komuta ettiği daha küçük bir ordu var. Babür top ve tüfeklerini birbirine bağlanmış arabalardan oluşan bir savunma hattının gerisine yerleştirmişti. Savaş birkaç saat sürdü: Lodi hâkimiyeti çöktü, 1206’da kurulan Delhi Sultanlığı sona erdi ve üç asırdan uzun yaşayacak Babür Devleti’nin (Büyük Moğollar) temeli atıldı.
Delhi Sultanlığı’nın kuruluşu ve yükselişi
XII. yüzyılın sonlarında Kuzey Hindistan, Afganistan’ın dağlık Gur bölgesinden gelen Gurluların darbesini yedi. Gurlular 1186’da Gazneliler’in son başkenti Lahor’u alarak Pencap’ı ele geçirmişti («Karahanlı ve Gazneli Devletleri» dersine bak). Gurlu Sultan Muhammed, 1192’de ikinci Tarain Savaşı’nda Rajput hükümdarı Prithviraj Chauhan’ı yendi ve Ganj ovasına giden yol açıldı. Fethedilen toprakları Türk kökenli memlüklere, yani askerî kölelerine bıraktı.
1206’da Gurlu Muhammed öldürüldü. Komutanı, eski köle Kutbüddin Aybek bağımsız sultan ilan edildi; Delhi Sultanlığı böyle doğdu. Aybek önce Lahor’dan yönetti, Delhi ise sonradan kalıcı başkent oldu. Sultanlık 1206–1526 arasında beş hanedanın elinde kaldı: Memlükler (Köleler hanedanı), Hilciler, Tuğluklar, Seyyidler ve Lodiler.
Sultanlığı İltutmuş (1211–1236) güçlendirdi; 1229’da Abbasî halifesinden iktidarını onaylayan menşur aldı. 1221’de Cengiz Han, Harezmşah Celâleddin’i kovalayarak İndus Nehri’ne ulaştığında İltutmuş kaçağa sığınma hakkı vermedi ve Moğol ordusunu kendi topraklarına çekmedi. Kızı Raziye (1236–1240) sultanlığın tek kadın hükümdarı oldu. Balban (1266–1287) ise soyluların gücünü kırdı ve sert saray töreniyle sultanın otoritesini yükseltti.
Sultanlığın en güçlü dönemi Alaeddin Hilci (1296–1316) devridir. Moğol saldırılarını püskürttü, Gücerat (1299) ve Çitor (1303) gibi batı topraklarını boyun eğdirdi, komutanı Malik Kâfur’u ise Dekkan Platosu’na ve daha güneye gönderdi. Büyük orduyu nakitle beslemek için toprak vergisini artırdı, Delhi pazarlarında tahıl, kumaş ve at için sabit fiyatlar koydu.
| Hanedan | Yıllar | Başlıca hükümdarlar |
|---|---|---|
| Memlükler (Köleler hanedanı) | 1206–1290 | Aybek, İltutmuş, Raziye, Balban |
| Hilciler | 1290–1320 | Alaeddin Hilci |
| Tuğluklar | 1320–1414 | Muhammed bin Tuğluk |
| Seyyidler | 1414–1451 | Hızır Han |
| Lodiler | 1451–1526 | Behlül, İskender, İbrahim Lodi |
Sultanlığın yönetimi ve ikta
Devletin başında ordunun komutanı, en yüksek yargıç ve yasa koyucu olan sultan bulunurdu. Ona vezir ve maliye, ordu, yazışma gibi divanlar (daireler) yardım ederdi. Resmî dil Farsçaydı. Nüfusun çoğunu Hindu köylüler oluşturuyordu, yerel racalar sultanın üstünlüğü altında yaşıyordu; Müslüman olmayanlar cizye, Müslümanlar zekât öderdi. Toprak vergisi (haraç) devletin başlıca geliriydi.
İktaTanım
Sultanın askerî hizmet karşılığında komutana (mukti) verdiği toprak, daha doğrusu o topraktan vergi toplama hakkı; mukti bu gelirle atlı birlik beslemek zorundaydı. Eyaletlerin kendisi de «ikta» diye anılır, iktalar şiklere, onlar da pergenelere (ilçelere) ayrılırdı. İkta kalıtsal bir mülk değildi; sultan onu başkasına verebilirdi.
Zayıflama ve çöküş: Tuğluklardan Lodilere
Tuğluk hanedanı (1320–1414) genişlemeyi sürdürdü, ancak devlet yönetilemeyecek kadar büyümüştü. Muhammed bin Tuğluk (1325–1351) Dekkan’ı yakından yönetmek için 1327’de başkenti Delhi’den Devletabad’a taşıdı, sonra geri getirdi; gümüş paralar yerine bakır para bastı, sahtecilik arttı. Vergi artışı köylü ayaklanmalarına yol açtı. Güneyde Hindu Vicayanagara Devleti (1336) ve Müslüman Bahmeni Sultanlığı (1347) kuruldu, Bengal de sultanlıktan ayrıldı.
1398 Aralık’ında Emir Timur İndus’u geçip Delhi’yi aldı, şehri yağmaladı («Timurlu Devleti» dersine bak). Timur Hindistan’da kalmadı, ancak sultanlığın merkezî gücü sona erdi. Lodiler (1451–1526) Afgan soylularına dayanıyordu; son sultan İbrahim Lodi (1517–1526) hem onlarla hem Rajputlarla çatıştı. Pencap valisi Devlet Han Lodi ve diğer hoşnutsuzlar Kabil’deki Babür’e başvurdu. Sonuç Panipat oldu.
Etkileşimli
Babür Devleti: Babür, Hümayun ve toplumsal-ekonomik ilişkiler
Zahîrüddin Muhammed Babür (1483–1530) baba tarafından Timur’un, ana tarafından Cengiz Han’ın soyundandı. Şeybanî Han onu Maveraünnehir’den çıkarmıştı. 1504’te Kabil’i aldı ve buradan Hindistan’a baktı: Kabil’in geliri azdı, Hindistan ise zengin ve parçalanmış görünüyordu. Panipat zaferinden (1526) sonra Delhi ve Agra onun eline geçti.
1527’de Hanua’da Rajput ittifakının önderi Rana Sanga’yı yenerek kuzeydeki konumunu sağlamlaştırdı. Hindistan’da ona ve varislerine «Moğollar» denirdi; kendileri ise Timurlu soyundan sayılırdı. Babür anılarını Türkçe olarak «Babürname»de yazdı.
Oğlu Hümayun (1530–1540, 1555–1556) devleti tam sağlamlaştıramadı. Afgan komutan Şir Şah Suri onu Çausa (1539) ve Kannauc (1540) savaşlarında yendi. Hümayun Safevî Şahı I. Tahmasb’ın sarayına sığındı («Şah I. Tahmasb: birliğin tamamlanması ve Safevî–Osmanlı savaşları» dersine bak), Safevî yardımıyla Kandahar ve Kabil’i aldı, 1555’te Delhi’yi geri kazandı. Şir Şah (1540–1545) yollar yaptırdı, gümüş «rupi» parasını çıkardı.
Babür Hindistan’ında başlıca gelir toprak vergisiydi; ders kitaplarında toprağın en yüksek sahibi padişah sayılır. Ekber’in maliye bakanı Hindu Todar Mal toprakları ölçtürüp vergiyi ortalama ürüne göre belirledi. Köylülerden (reaya) vergiyi çoğu kez yerel, kalıtsal toprak sahipleri olan zemindarlar toplardı: gelirin bir kısmını kendilerine ayırır, kalanını devlete verirlerdi. İmparatorluğun soyluları ise mansabdarlardı.
MansabTanım
Babür Devleti’nde devlet görevlisine verilen rütbe. Rütbe maaşını ve beslemesi gereken atlı sayısını belirlerdi. Mansabdarlara maaş çoğunlukla cagir ile, yani bir toprak parçasından vergi toplama hakkıyla ödenirdi; cagir, ikta gibi kalıtsal değildi ve değiştirilebilirdi. Mansabdarlık sistemini Ekber kurdu.
Zanaatkârlar pamuklu ve ipekli kumaş, silah ve süs eşyası yapıyordu; Hint kumaşları Surat gibi limanlar üzerinden Asya’ya ve Avrupa’ya gönderilirdi. XVII. yüzyılda bu limanlara Avrupalı tüccarlar da geliyordu (İngiliz Doğu Hindistan Şirketi 1600’de kurulmuştu).
«Altın çağ»: Ekber’den Evrengzib’e
Ekber (1556–1605) on üç yaşında tahta çıktı; 1556’daki ikinci Panipat Savaşı’nda naip Bayram Han komutasındaki kuvvetler Hindu komutan Hemu’yu yendi. Ekber Malva, Gücerat, Bengal, Keşmir ve Kandahar’ı birleştirdi. Ülke subelere (eyaletlere), onlar sarkarlara, bunlar da pergenelere bölündü.
Ekber Rajputlarla ittifak kurdu, onlarla akrabalık bağı oluşturdu, Hinduları yüksek görevlere getirdi; 1563’te hacılardan, 1564’te Müslüman olmayanlardan alınan cizyeyi kaldırdı. «Sulh-i kül» (herkesle barış) ilkesi dinî hoşgörü demekti; 1582’de saray çevresi için «Din-i İlahi» öğretisini ilan etti.
Fetihpur Sikri başkent olarak yapıldı (1571–1585). Resmî dil Farsça olarak kaldı: Ebülfazl «Ekbername» ve «Ayin-i Ekberî»yi bu dilde yazdı, minyatür atölyeleri gelişti.
Cihangir (1605–1627) döneminde devlet istikrarlı kaldı, resim sanatı gelişti. Şah Cihan (1628–1658) döneminde mimarlık doruğa ulaştı: Agra’da eşi Mümtaz Mahal anısına Tac Mahal (1632–1653), Delhi’de Şahcihanabad ve Kızıl Kale. Yapılar hazineye ağır geldi.
Oğlu Evrengzib (1658–1707) kardeşlerini yenip babasını hapsetti. Devlet onun zamanında en geniş sınırına ulaştı (Bicapur 1686, Golkonda 1687), ancak Dekkan’daki uzun savaşlar, Marata devletinin güçlenmesi (Şivaji’nin taç giymesi, 1674) ve cizyenin 1679’da yeniden getirilmesi devletin zayıflamasına katkıda bulundu. Tarihçiler bu etkenlerin ağırlığı konusunda farklı düşünür; ders kitapları Dekkan savaşlarını, Marata hareketini ve yeniden getirilen cizyeyi vurgular.
1707’den sonra eyaletler ayrıldı; 1739’da Nadir Şah Delhi’yi alıp yağmaladı («Afşarlar İmparatorluğu: Nadir Şah’ın siyaseti ve imparatorluğun çöküşü» dersine bak). Son padişah 1858’de İngilizler tarafından tahttan indirildi («XIX – XX. yüzyıl başında Hindistan: İngiliz hâkimiyeti» dersine bak).
| Hükümdar | Yıllar | Başlıca işi |
|---|---|---|
| Babür | 1526–1530 | Panipat zaferi, devletin temeli |
| Hümayun | 1530–1540, 1555–1556 | Şir Şah’a yenilgi, Safevî yardımıyla dönüş |
| Ekber | 1556–1605 | mansabdarlık, sulh-i kül, cizyenin kaldırılması |
| Cihangir | 1605–1627 | istikrar, resim sanatının gelişmesi |
| Şah Cihan | 1628–1658 | Tac Mahal, Şahcihanabad |
| Evrengzib | 1658–1707 | en geniş sınır, cizyenin yeniden getirilmesi (1679), Dekkan savaşları |
| Özellik | Delhi Sultanlığı | Babür Devleti |
|---|---|---|
| Yıllar | 1206–1526 | 1526–1858 |
| Kurucu | Kutbüddin Aybek, Türk memlük | Babür, Timurlu şehzadesi |
| Hizmet karşılığı toprak | ikta (mukti) | mansab ve cagir |
| Bölünme | ikta, şik, pergene | sube, sarkar, pergene |
| Cizye | Müslüman olmayanlardan alınırdı | Ekber cizyeyi kaldırdı (1564), Evrengzib yeniden getirdi (1679) |
| Benzerlik | Farsça resmî dildi, Müslüman hanedan Hindu çoğunluğa hükmediyordu, başlıca gelir toprak vergisiydi | Farsça resmî dildi, Müslüman hanedan Hindu çoğunluğa hükmediyordu, başlıca gelir toprak vergisiydi |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Muhammed bin Tuğluk’un başarısız önlemleri, vergi artışı | ayaklanmalar; Vicayanagara (1336) ve Bahmeniler (1347) ayrıldı |
| Timur’un 1398 seferi | Delhi yağmalandı, merkezî güç yitirildi |
| dinî hoşgörü, Hinduların hizmete alınması, mansabdarlık | Ekber döneminde istikrar ve ekonomik yükseliş |
| Dekkan savaşları, cizyenin yeniden getirilmesi, Marata hareketi (ders kitaplarının vurguladığı etkenler) | hazine tükendi, 1707’den sonra merkez zayıfladı |
Etkileşimli
Hindustan geniş bir ülkedir, altını gümüşü boldur. Ama burada hoşuma giden şey azdır: konukseverlik ve yoldaşlık töresi zayıf, iyi at bulunmaz. Öte yandan büyük nehirler, bitmez ovalar ve sayısız zanaatkâr var. Kabil’in geliri ordumu beslemeye yetmiyordu. Bu ülkeyi çoktandır almak istiyordum: Lodiler arasında anlaşmazlık vardı, Pencap beyleri de beni çağırıyordu. Panipat zaferinden sonra Delhi ve Agra hazineleri elime geçti, onları orduya ve soylulara dağıttım.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metnin yazarını, eseri ve yazarın kurduğu devleti belirleyin.
2) Metinden yararlanarak yazarın Hindistan seferinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Lodiler arasındaki anlaşmazlık ve Pencap beylerinin daveti. Ekonomik: Kabil’in geliri orduya yetmiyordu, Hindistan ise altın ve gümüşle zengindi. Puan: biri siyasi, biri ekonomik, metne dayanarak açıklama — 1; yalnız bir neden, açıklamalı — ½; genel ifade — 0.
3) Metinde olmayan sonuçlar: Delhi Sultanlığı sona erdi ve Babür hanedanı doğdu; Hint savaşlarında top ve tüfek belirleyici oldu; Rajput ve Afgan direnişi sürdü (Hanua 1527, Şir Şah). Puan: iki ayrı sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Kodlu soru
Problem
Babür Devleti’ne ait olanlar:
1. Panipat’ta (1526) topların kullanılması
2. İltutmuş’un halifeden menşur alması
3. Ekber’in cizyeyi kaldırması
4. Mukti’lerle ikta sistemi
5. Tac Mahal’in yapılması
A) 1, 2, 3 B) 2, 4, 5 C) 1, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kronoloji sorusu
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Hümayun’un Kannauc yenilgisi
2. Babür’ün Panipat zaferi
3. Ekber’in tahta çıkışı
4. Evrengzib’in cizyeyi yeniden getirmesi
A) 2, 1, 3, 4 B) 1, 2, 3, 4 C) 2, 3, 1, 4 D) 3, 2, 1, 4 E) 2, 1, 4, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
- 1192
İkinci Tarain Savaşı
- 1206
Delhi Sultanlığı’nın kuruluşu
- 1296–1316
Alaeddin Hilci
- 1320
Tuğluk hanedanının iktidarı
- 1327
Başkent Devletabad’a taşınır
- Aralık 1398
Timur Delhi’yi alır
- 1451
Lodi hanedanı
- 21 Nisan 1526
Panipat Savaşı
- 1540
Hümayun Kannauc’ta yenilir
- 1556
Ekber tahta çıkar
İkinci Panipat Savaşı.
- 1582
«Din-i İlahi»
- 1632–1653
Tac Mahal’in yapımı
- 1658
Evrengzib tahta çıkar
- 1679
Cizye yeniden getirilir
- 1707
Evrengzib’in ölümü
- 1739
Nadir Şah Delhi’yi alır
Unutma
- Delhi Sultanlığı 1206’da Kutbüddin Aybek ile kuruldu, 1526’da Panipat’ta sona erdi; beş hanedan: Memlükler, Hilciler, Tuğluklar, Seyyidler, Lodiler.
- Sultanlıkta komutanlara hizmet karşılığı ikta verilirdi; başlıca gelir toprak vergisiydi, Müslüman olmayanlar cizye öderdi.
- Zayıflamaya Muhammed bin Tuğluk’un önlemleri, güneyin ayrılması ve Timur’un 1398 seferi yol açtı.
- Babür Panipat’ta (21 Nisan 1526) İbrahim Lodi’yi toplar yardımıyla yenip Babür Devleti’ni kurdu.
- Ekber (1556–1605) mansabdarlık, sulh-i kül ve cizyenin kaldırılmasıyla «altın çağ» yarattı; Şah Cihan Tac Mahal’i yaptırdı, Evrengzib döneminde cizye yeniden getirildi (1679); ders kitapları Dekkan savaşlarını, Marata hareketini ve cizyeyi gerilemenin başlıca nedenleri sayar.