1206 yılı. Onon Irmağı’nın kaynağında binlerce atlı toplanmıştır. Birkaç yıl önce birbirleriyle savaşan boylar olan bu insanların hepsi şimdi tek bir adamın sancağı altındadır ve ona «Cengiz Han» unvanı verilir. On beş yıldan kısa bir sürede atlıları bugünkü Pekin yerindeki Jin şehrini, Buhara’yı ve Semerkant’ı alacak, yarım yüzyıldan biraz sonra da Bağdat halifesi onların elinde ölecektir. Sayıca az olan bozkır çobanları tarihin en büyük kesintisiz kara imparatorluğunu nasıl kurdu?
Bozkırdan devlete: Temüçin’den Cengiz Han’a
12. yüzyılın sonunda Moğolistan bozkırlarında Moğollar, Tatarlar, Keraitler, Naymanlar, Merkitler ve başka boylar yaşıyordu. Göçebe hayvancılıkla geçinen bu boylar otlak ve sürü yüzünden sık sık savaşıyor, kan davası yüzünden birbirlerini kırıyordu. Çin’in tahıl, kumaş ve demir eşyası olmadan yaşamak zordu; Çinli hükümdarlar ise boyları birbirine düşürerek bozkır halklarını zayıf tutmaya çalışıyordu.
Temüçin, küçük bir Moğol boy beyi olan Yesügey’in oğluydu. Babası Tatarlar tarafından öldürüldükten sonra ailesi zor günler yaşadı. Temüçin, Keraitlerin başı Toğrul’la ittifak kurdu; rakibi Camuka ile mücadele yıllarca sürdü. Toğrul’la ittifak bozulduktan sonra Temüçin önce Keraitleri (1203), ardından Naymanları (1204) yendi. 1206’da kurultay onu bütün boyların yüce hanı, yani Cengiz Han ilan etti.
Moğollar Ebedî Gök Tanrı’ya (Tengri) inanırdı. Cengiz Han’ın iktidarı Tanrı’nın iradesi sayılıyor, bu yüzden o, «Tanrı tarafından gönderilen han» olarak kabul ediliyordu.
Devletin temelleri: ordu, Yasa ve yam
Ordu. Cengiz Han bütün erkekleri savaşçı saydı ve orduyu onlu sistemle kurdu: on, yüz, bin ve on bin kişilik (tümen) birlikler. Eski boy sınırları dikkate alınmıyor, komutanlar soyuna göre değil, bağlılığına ve yeteneğine göre atanıyordu. Hanın özel muhafız birliği olan keşik ordunun çekirdeğiydi. Her atlının birkaç atı vardı, yayla isabetli atış yapardı; sahte geri çekilme gibi hilelere başvurulurdu. Direnen şehir yok ediliyor, teslim olan ise haraç vererek varlığını sürdürüyordu.
Yasa, Cengiz Han’ın yasalar derlemesiydi; ordu disiplinini, ihanet ve hırsızlık cezalarını belirliyordu. Naymanlardan gelen Uygur kâtipler aracılığıyla Uygur alfabesi Moğol yazısının temeli oldu ve yasaların yazıya geçirilmesi mümkün hâle geldi. Devlet farklı dinlere — şamanlık, Budizm, Hristiyanlık, İslam — hoşgörülü davranıyordu. Yam ise devlet postasıydı: yol boyundaki istasyonlarda değiştirilen atlar fermanları ve haberleri imparatorluğun bir ucundan öbür ucuna ulaştırıyordu; ağ Ögeday döneminde büyük ölçüde genişledi.
| Özellik | Büyük Hun Devleti | Moğol İmparatorluğu |
|---|---|---|
| Ordu | Atlı, onlu sistem | Atlı, onlu sistem, keşik muhafızları |
| İnanç | Gök Tanrı | Ebedî Gök Tanrı (Tengri), dinî hoşgörü |
| Kanunlar ve disiplin | Sert askerî disiplin (Mete) | Yasa — Cengiz Han’ın yasa derlemesi; Uygur alfabesiyle yazı |
Seferler: Çin’den Avrupa’ya
Cengiz Han önce Tangut Devleti’ne (Batı Xia) ve Kuzey Çin’deki Jin Hanedanı’nın devletine saldırdı; 1215’te Jin’in Zhongdu şehri (bugünkü Pekin’in yerinde) alındı. Sınır artık doğrudan Harezmşahlar Devleti’ne dayanıyordu.
1218’de Harezmşah II. Muhammed’in Otrar valisi bir Moğol ticaret kervanını kırdı; 1218–1219’da hanın elçisi de öldürüldü. Cengiz Han bunu savaş sebebi saydı. 1219–1221 seferinde Buhara ve Semerkant (1220), Gürgenç, Merv ve Nişabur yıkıldı; şah Hazar Denizi’ndeki bir adaya kaçıp orada öldü, oğlu Celaleddin ise 1221’de İndus kıyısında yenildi. Takip sırasında Moğol komutanlar Cebe ve Subutay Azerbaycan’dan Kafkasya’ya, oradan Kıpçak bozkırına geçti ve 1223’te Kalka Irmağı’nda Rus knezlerini ve Kıpçakları bozguna uğrattı. Azerbaycan’a yönelik seferlerin ayrıntıları «Moğol seferleri, Celaleddin ve valiler dönemi (1220–1256)» dersindedir.
Cengiz Han 1227’de Tangut seferi sırasında öldü. 1229’da Büyük Han seçilen oğlu Ögeday döneminde Jin Devleti tamamen yıkıldı (1234) ve başkent Karakurum oldu. Cuci’nin oğlu Batu Han 1236–1242 arasında batıya yürüdü: Ryazan (1237), Vladimir (1238) ve Kiev (1240) alındı, Rus knezlikleri haraç ödemeye zorlandı. 1241’de Moğollar Polonya ve Macaristan’a girdi; Liegnitz’de (Polonya-Alman ordusuna karşı) ve Şayo Irmağı kıyısındaki Mohi’de (Macar ordusuna karşı) galip geldi. 1241’in sonunda Ögeday öldü; haber ulaşınca (1242) Batu geri döndü. Batu’nun kurduğu devlet «Altın Orda Devleti» dersinde işlenir.
Etkileşimli
Hülagü, Bağdat ve Ayn Calut
Büyük Han Mengü (1251–1259) kardeşi Hülagü’yü güneybatıya gönderdi. Hülagü önce İran’da İsmaililerin Alamut Kalesi’ni aldı (1256), sonra Bağdat’a yaklaştı. 1258’de Hülagü Bağdat’ı ele geçirdi: şehir yıkıldı, çok sayıda insan öldürüldü, Abbasi halifesi Müstasım idam edildi ve Abbasilerin Bağdat’taki hilafeti sona erdi. Bağdat İslam biliminin merkeziydi («Arap Halifeliği: doğuşu, yükselişi ve parçalanması» dersine bakın).
Moğollar Suriye’ye girdi, Halep ve Şam’ı aldı. Ancak 1260’ta Ayn Calut Savaşı’nda Mısır Memlûkleri, Sultan Kutuz ve komutan Baybars’ın başkanlığında Moğol ordusunu yendi. Moğollar için bu ciddi bir yenilgiydi ve Mısır yönündeki ilerleyiş durdu. Nedenler: 1259’da Mengü ölmüştü, Hülagü taht meselesi yüzünden ordunun büyük bölümüyle geri çekilmişti, Suriye’de kalan birliğe Kitbuka komuta ediyordu; Memlûkler ise deneyimli süvarilerdi.
İmparatorluğun parçalanması ve Moğol Barışı
Cengiz Han imparatorluğu oğulları arasında paylaştırmıştı: Cuci (babasından önce, 1227’de öldü, ulusu oğlu Batu’ya geçti), Çağatay, Ögeday ve Tuluy. Sonradan dört ulus şekillendi: Yuan, Çağatay Ulusu, Altın Orda ve Hülaguoğulları Devleti; Ögeday’ın ulusu bunların içinde eridi. Topraklar çok genişti, haber aylarca sürüyordu, taht mücadelesi ise hiç dinmiyordu. Mengü’nün ölümünden (1259) sonra kardeşleri Kubilay ile Arık Buka arasında mücadele başladı: 1260’ta Kubilay Büyük Han ilan edildi, mücadele birkaç yıl sürdü ve onun zaferiyle bitti. Kubilay merkezi Çin’e taşıdı, Hanbalık’a (Pekin) yerleşti, 1271’de Yuan Hanedanı’nı ilan etti ve 1279’da Güney Sung’u ele geçirdi. Büyük Han’ın üstünlüğü yalnızca şeklî kaldı.
| Ulus | Kurucusu | Toprakları | Merkez |
|---|---|---|---|
| Yuan | Kubilay | Çin, Moğolistan | Hanbalık (Pekin) |
| Çağatay Ulusu | Çağatay | Orta Asya (Yedisu, Maveraünnehr) | — |
| Altın Orda (Cuci Ulusu) | Batu Han | Kıpçak bozkırı, Volga boyu, Rus knezliklerinden haraç | Saray |
| Hülaguoğulları (İlhanlılar) | Hülagü Han | İran, Azerbaycan, Mezopotamya | Meraga, sonra Tebriz |
Parçalanmaya rağmen 13. yüzyılın ikinci yarısında ve 14. yüzyılın başında Avrasya’nın büyük bölümü Moğol denetimi altındaydı. Tarihçilerin Pax Mongolica («Moğol Barışı») dediği dönem budur. Yam hatları yolları görece güvenli kıldı: yetki levhası olan payza’yı taşıyan elçiler ve görevliler bu ağdan yararlanıyordu. Büyük İpek Yolu’ndaki ticaret canlandı. Venedikli tüccar Marco Polo Çin’e, Kubilay’ın sarayına kadar gitti. Barut ve pusula gibi Çin teknolojileri Batı’ya yayıldı. Öte yandan Merv, Nişabur, Gürgenç ve Bağdat yıkıldı, sulama sistemleri bozuldu, nüfus önemli ölçüde azaldı, Rus knezlikleri ise ağır haraç altında kaldı. Tarihçiler yıkımı ve yeni bağlantıları farklı biçimlerde değerlendirir.
- 1206
Temüçin Cengiz Han ilan edilir
- 1215
Zhongdu’nun (Pekin) alınması
- 1218
Otrar olayı
- 1219–1221
Harezm seferi
Buhara ve Semerkant 1220’de alındı.
- 1223
Kalka Irmağı Savaşı
- 1227
Cengiz Han’ın ölümü
- 1234
Jin Devleti’nin yıkılışı
- 1237–1240
Batu’nun Rus knezliklerine seferi
Ryazan (1237), Vladimir (1238), Kiev (1240).
- 1241
Liegnitz ve Mohi savaşları
- 1251
Mengü Büyük Han olur
- 1256
Hülagü Alamut Kalesi’ni alır
- 1258
Hülagü Bağdat’ı ele geçirir
- 1260
Ayn Calut Savaşı
- 1271
Kubilay Yuan Hanedanı’nı ilan eder
- 1279
Güney Sung’un fethi
| Kişi | Dönem | Faaliyeti |
|---|---|---|
| Cengiz Han | 1206–1227 | Boyları birleştirdi; Yasa; Çin ve Harezm seferleri |
| Ögeday | 1229–1241 | Jin’in yıkılışı (1234), Karakurum, yamın gelişmesi |
| Batu Han | 1236–1242 | Batı seferi: Rus, Polonya, Macaristan; Altın Orda’nın kurucusu |
| Mengü | 1251–1259 | Büyük Han; Hülagü’yü Yakın Doğu’ya gönderdi (Alamut, Bağdat) |
| Hülagü | 1256–1265 | Alamut (1256), Bağdat (1258), İlhanlıların kurucusu |
| Kubilay | 1260–1294 | Büyük Han, Yuan Hanedanı (1271), Güney Sung (1279) |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Otrar olayı (1218) | Harezm seferi, Orta Asya şehirlerinin yıkılması |
| Mengü’nün ölümü (1259) | Taht mücadelesi, Hülagü’nün geri çekilmesi, Ayn Calut’ta yenilgi |
| Toprakların genişliği ve yerel kültürler | Dört uluse bölünme |
Onon Irmağı’nın kaynağında bütün boyların başkanları toplandı. En güçlü komutanı yüce han ilan ettiler ve ülkenin her yerinde ona itaat edeceklerine söz verdiler. Yeni han halkı on, yüz ve bin kişilik birliklere böldü; her birinin başına eski soy beyi değil, hanın kendisinin denediği bir kişi geçti. Sonraları devletin yasaları yazıya geçirildi: ihanete ve hırsızlığa ağır ceza belirlendi. Yazılı fermanlar özel bir istasyonlar ağı üzerinden atlılarla uzak yerlere ulaştırılıyordu.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı verilmeyen olayı, kişiyi ve olayın yılını belirleyin.
2) Boyların birleşmesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: boylar arasında kavgalar ve kan davası vardı, Çinli hükümdarlar boyları birbirine düşürüyordu; bu yüzden tek bir önder gerekiyordu. Ekonomik: otlak ve sürü mücadelesi, tahıl, kumaş ve demir eşya için Çin’e bağımlılık. Puan: iki neden açıklamalı — 1; açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: tek ordu, Çin’e (Zhongdu, 1215) ve Harezm’e (1219–1221) seferleri mümkün kıldı; hanın iktidarı Ebedî Gök Tanrı’nın iradesi sayıldı ve bu, gücünü pekiştirdi. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Kodlanmış soru
Problem
Cengiz Han’ın askerî teşkilatına dâhildir:
1. ordunun onlu sistemle kurulması
2. birliklerin boy sınırlarına göre oluşturulması
3. komutanların bağlılık ve yeteneğe göre atanması
4. ücretli piyade ordusu
5. hanın özel muhafız birliği olan keşik
A) 1, 2, 4 B) 2, 3, 5 C) 3, 4, 5 D) 1, 3, 5 E) 2, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kronoloji sorusu
Problem
Olayları kronolojik sıraya dizin:
1. Liegnitz Savaşı
2. Ayn Calut Savaşı
3. Kalka Irmağı Savaşı
4. Zhongdu’nun (Pekin) alınması
A) 3, 4, 1, 2 B) 4, 3, 2, 1 C) 4, 1, 3, 2 D) 3, 4, 2, 1 E) 4, 3, 1, 2
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Karşılaştırma sorusu
Problem
Moğol İmparatorluğu’na ait maddeler:
I. Ordu onlu sistemle kurulmuştu.
II. Yasalar Cengiz Han’ın Yasa derlemesinde toplanmıştı.
III. Ebedî Gök Tanrı’ya inanılırdı.
Bunlardan hangileri Büyük Hun Devleti ile benzerdir?
A) yalnız I B) yalnız II C) I, III D) II, III E) I, II, III
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- 1206’da kurultay Temüçin’i «Tanrı tarafından gönderilen han» Cengiz Han ilan etti ve boylar tek devlette birleşti.
- Gücün temeli onlu sistemli ordu, Yasa, yam ve dinî hoşgörüydü.
- Seferler: Zhongdu (1215), Harezm (1219–1221), Kalka (1223), Rus (1237–1240), Liegnitz ve Mohi (1241).
- Hülagü 1258’de Bağdat’ı alıp Abbasi Halifeliği’ne son verdi; 1260’ta ise Moğollar Ayn Calut’ta Memlûklere yenildi.
- İmparatorluk dört uluse ayrıldı: Yuan, Çağatay Ulusu, Altın Orda ve Hülaguoğulları.
- Moğol Barışı ticareti ve kültürel alışverişi canlandırdı, ancak fetihler büyük yıkımlara yol açmıştı.