16 Ocak 1547. Moskova Kremlin’indeki Uspenski Katedrali’nde on altı yaşında bir genç, Metropolit Makari’nin elinden tacı ve çar unvanını alıyor. Bu genç, sonradan “Korkunç” (Groznıy) lakabıyla anılacak IV. İvan’dı. Moskova nasıl güçlenip Rus topraklarının merkezi oldu, İvan bu gücü ne için kullandı?
Moskova’nın yükselişi: Kalita’dan Donskoy’a
Moğol istilasından sonra Rus toprakları birçok knezliğe bölünmüştü ve her knez Altın Orda hanından yarlık almak zorundaydı (“Altın Orda Devleti” dersine bak). Aleksandr Nevski’nin oğlu Daniil, Moskova’nın ilk ayrı knezi oldu. Şehir ormanlarla çevriliydi; nehir ve kara ticaret yollarının kavşağında yer alıyordu. Bu durum ona ticaret geliri sağlıyor, korunaksız bölgelerden göç edenleri çekiyor ve Orda akınlarından kısmen koruyordu.
İvan Kalita (1325–1340) rakip Tver Knezliği’ni geride bıraktı. 1327’de Tver Orda’ya karşı ayaklandığında Kalita, Orda ordusuyla birlikte isyanı bastırdı; 1328’de Özbek Han ona Vladimir Büyük Knezliği için yarlık verdi (önce rakibiyle paylaştırarak; tam denetim sonradan ona geçti) ve Rus knezliklerinden haraç toplamayı ona bıraktı. Haraç toplayan Moskova hem Orda akınlarından korundu hem de kendi hazinesini doldurdu. Aynı dönemde metropolit makamını Moskova’ya taşıdı ve şehir Rus Ortodoks kilisesinin merkezi oldu.
Dmitri Donskoy (1359–1389) döneminde Moskova, Rus topraklarının önderi hâline gelmişti. Altın Orda’da “büyük karışıklık” (1359–1380) sürüyordu; fiilî yönetimi elinde tutan Mamay, Rusya’yı cezalandırmak için sefere çıktı. 8 Eylül 1380’de Kulikovo Sahası’nda Dmitri, Mamay’ın ordusunu bozguna uğrattı. Ancak Rus toprakları özgürlüğüne kavuşmadı: Mamay’ı yenen Toktamış Han 1382’de Moskova’yı yaktı ve haraç yeniden ödenmeye başlandı.
| Etken | Moskova için sonuç |
|---|---|
| Elverişli konum (ticaret yollarının kavşağı, ormanlar) | Ticaret geliri, nüfus akışı, akınlardan göreli korunma |
| Kalita’nın yarlığı ve haraç toplama hakkı (1328) | Hazinenin artması, rakip Tver’in zayıflaması |
| Metropolitin Moskova’ya taşınması | Kilisenin desteği, Moskova — Rus Ortodoksluğunun merkezi |
| Kulikovo zaferi (1380) | Manevi saygınlık arttı, ancak bağımlılık 1382’de yeniden kuruldu |
III. İvan ve III. Vasili: Rus topraklarının toplanması
XV. yüzyılın ilk yarısında Moskova’da taht için uzun bir feodal savaş (1425–1453) yaşandı; kazanan II. Vasili (Karanlık, 1425–1462) yönetimi oğluna bıraktı. 1448’de Rus kilisesi, Konstantinopolis patriğinden bağımsız olarak kendi metropolitini seçti; 1453’te ise Konstantinopolis Osmanlılara geçti (“Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve İstanbul’un fethi” dersine bak). Moskova, Ortodoks dünyasının en büyük bağımsız devleti olarak kaldı.
III. İvan (1462–1505) “Rus topraklarını toplayan” hükümdar oldu. Veçe düzeniyle yönetilen zengin Novgorod Litvanya’ya yanaşmak istiyordu; 1471’de Şelon Nehri’nde yenildi, 1478’de Moskova’ya katıldı ve veçe çanı Moskova’ya götürüldü. 1485’te Tver de boyun eğdirildi. 1480’de İvan, Uğra Nehri’nde Büyük Orda hanı Ahmed’in ordusuyla karşılaştı. Ahmed, Litvanya kralının yardımını bekledi; yardım gelmedi ve han savaşmadan çekildi. 1480’den sonra Orda’ya bağımlılık sona erdi. Altın Orda’nın varisi Büyük Orda’yı ise 1502’de İvan’ın müttefiki Kırım Hanı Mengli Giray ezdi.
İvan 1472’de son Bizans imparatorunun yeğeni Sofya Paleologina ile evlendi; Bizans’ın çift başlı kartalı Moskova armasına geçti, Kremlin’i İtalyan mimarlar yeniden inşa etti, hükümdar “bütün Rusya’nın hükümdarı” unvanını taşıdı. 1497 tarihli Sudebnik (yasa derlemesi) ülkede tek tip yargılama düzeni getirdi ve köylülerin başka toprak sahibine geçişini sonbaharda Yuryev Günü (26 Kasım) çevresindeki iki haftayla sınırladı. III. Vasili (1505–1533) Pskov’u (1510), Smolensk’i (1514) ve Ryazan’ı (1521) katmıştır.
XVI. yüzyılın başında Pskov’lu rahip Filofey, III. Vasili’ye yazdığı mektuplarda şu görüşü ileri sürdü: İki Roma — Roma ve Konstantinopolis — düştü, üçüncü Roma Moskova’dır, dördüncüsü ise olmayacak. Böylece Moskova hükümdarı Ortodoksluğun tek koruyucusu sayıldı. “Üçüncü Roma” kuramı, çar iktidarının ideolojik dayanağı oldu.
| Özellik | III. İvan | IV. İvan |
|---|---|---|
| Hüküm yılları | 1462–1505 | 1533–1584 |
| Unvan | Büyük knez, “bütün Rusya’nın hükümdarı” | Büyük knez; 1547’den itibaren çar |
| Altın Orda ile | Bağımlılığa son (1480) | Orda’dan doğan hanlıkların fethi (Kazan, Astrahan) |
| Boyarlarla ilişkiler | Boyar Duması ile yönetim | Boyarlara karşı terör (opriçnina) |
| Batı yönü | Litvanya ile savaşlar | Livonya Savaşı (1558–1583) |
IV. İvan’ın iç politikası: reformlardan merkezileşmeye
III. Vasili 1533’te öldüğünde oğlu İvan üç yaşındaydı. Boyar aileleri (Şuyskiler, Belskiler) iktidar için çekişti, merkezî yönetim zayıfladı. 1547’de İvan çar olarak taçlandı; bu unvan hükümdarın konumunu yükseltiyordu. Aynı yılın yazında Moskova’daki büyük yangının ardından çıkan ayaklanma, reform gereğini gösterdi. Yaklaşık 1549–1560 arasında çar, yakın danışmanları Adaşev ve rahip Silvestr’in oluşturduğu “Seçilmiş Rada” ile reformlar yaptı.
Zemski SoborTanım
Çar tarafından toplanan; boyar, din adamı, dvoryan ve şehir temsilcilerinden oluşan devlet çapında meclis; ilk kez 1549’da toplandı ve çarın dayanağı oldu.
| Reform | Yıl | Özü |
|---|---|---|
| Çar olarak taçlanma | 1547 | Hükümdarın konumu yükseldi |
| Zemski Sobor | 1549 | Sınıf temsilcileri devlet işlerine katılır |
| Sudebnik | 1550 | Tek tip yargılama düzeni, memur keyfîliği sınırlanır |
| Streltsy (Strelets) ordusu | 1550 | Ateşli silahlı daimî piyade |
| Kormlenie’nin kaldırılması, hizmet kuralları | 1555–1556 | Memurlar halk hesabına geçinmez; toprak sahipleri toprağa karşılık askerî hizmet verir |
Dış politika: Kazan, Astrahan ve Sibir
Orda’nın mirasçısı hanlıklar Rus topraklarına akın yapıyor, Volga ticaret yolunu ise Kazan Hanlığı denetliyordu. Streltsy ordusuna ve topçuya dayanan İvan, 2 Ekim 1552’de Kazan’ı aldı; zaferin anısına Kızıl Meydan’da Pokrov (Aziz Vasili) Katedrali yapıldı (1555–1561). 1556’da Astrahan Hanlığı da ilhak edildi. Volga’nın tamamı Rusya’nın eline geçti, ülke Hazar Denizi’ne ulaştı; Volga boyu halkları (Tatarlar, Çuvaşlar, Marililer, Başkurtlar) giderek Rus devletine katılmaya başladı ve devlet çok uluslu bir nitelik kazanmaya başladı.
Hazar’a çıkış Rusya’nın Kafkasya yönündeki ilgisini artırdı. Osmanlı Devleti bunu kabul etmedi; 1569’da Osmanlı-Kırım kuvvetleri Astrahan’a yürüdü, ancak geri döndü. 1581–1582’de Stroganovlar’ın çağırdığı Kazak başbuğu Yermak, Sibir Hanlığı’na (Kuçum Han) saldırıp başkent Kaşlık’ı aldı; Ural’ın ötesinde Sibir’in ilhakı başladı.
Etkileşimli
Livonya Savaşı ve opriçnina
1558’de İvan, Baltık Denizi’ne çıkmak ve Avrupa ile doğrudan ticaret yapmak için Livonya Tarikatı’na karşı savaşa girdi (1558–1583). Narva alındı, Tarikat 1561’de dağıldı. Ancak topraklarını Polonya-Litvanya, İsveç ve Danimarka paylaşmaya başladı: 1569’da Lublin Birliği ile Polonya ve Litvanya Rzeczpospolitada birleşti, 1576’da kral olan Stefan Batory Rusya’yı geri püskürttü. 1582 tarihli Yam-Zapolski Antlaşması (Polonya ile) ve 1583 tarihli Plyusa ateşkesi (İsveç ile) İvan’ı Livonya’dan ve neredeyse bütün Baltık kıyısından yoksun bıraktı.
Savaştaki başarısızlıklar ve boyar muhalefeti çarı sertleştirdi. 1564’te komutan Knez Andrey Kurbski Litvanya’ya kaçtı ve çarı zorbalıkla suçladı. Aynı yılın aralığında İvan Moskova’yı terk etti; 1565’te ülkeyi opriçnina (çarın şahsi toprakları) ve zemşçina olarak ikiye böldü. Siyah giyimli opriçnikler — çarın muhafız birliği — boyar ve knezlerin topraklarını ellerinden alıyor, karşı çıkanları idam ediyordu. 1569’da Metropolit Filipp öldürüldü, 1570’te Novgorod yağmalandı, 1571’de Kırım Hanı Devlet Giray Moskova’yı yaktı. Opriçnina 1572’de kaldırıldı.
Opriçnina, büyük boyar ve knez ailelerinin gücünü kırdı ve çar iktidarını mutlaklaştırdı; ancak ülkeyi harap etti: köylüler kaçtı, tarım bozuldu, 1581’den itibaren köylülerin yer değiştirmesi geçici olarak yasaklandı (“yasak yıllar”). Tarihçiler amacı konusunda tartışır: ders kitaplarında merkezileşmenin sert bir aracı olarak gösterilir, bazıları ise çarın kişisel kuşkularının sonucu sayar. İvan 1584’te öldü; oğlu Fyodor’dan sonra Rurikoğulları hanedanı 1598’de sona erdi (“XVII–XVIII. yüzyıllarda Rusya: I. Petro ve II. Katerina” dersine bak).
Kronoloji, kişiler ve sınav görevleri
- 1328
Kalita, Vladimir Büyük Knezliği için yarlık alır
- 8 Eylül 1380
Kulikovo Savaşı
Dmitri Donskoy, Mamay’ı yener.
- 1382
Toktamış Moskova’yı yakar
- 1478
Novgorod Moskova’ya katılır
- 1480
Uğra Nehri’nde karşılaşma
Orda’ya bağımlılığın sonu.
- 1497
III. İvan’ın Sudebnik’i
- 16 Ocak 1547
IV. İvan çar olarak taçlanır
- 1549
İlk Zemski Sobor
- 1550
Sudebnik; Streltsy ordusu
- 2 Ekim 1552
Kazan’ın alınması
- 1556
Astrahan Hanlığı’nın ilhakı
- 1558–1583
Livonya Savaşı
- 1565–1572
Opriçnina
- 1581–1582
Yermak’ın Sibir seferi
- 1584
IV. İvan ölür
| Kişi | Yıllar | Faaliyeti |
|---|---|---|
| İvan Kalita | 1325–1340 | Vladimir yarlığı (1328), haraç toplama |
| Dmitri Donskoy | 1359–1389 | Kulikovo zaferi (1380) |
| III. İvan | 1462–1505 | Novgorod (1478), Uğra (1480), Sudebnik (1497) |
| Filofey | XVI. yüzyılın başı | “Üçüncü Roma” kuramı |
| IV. İvan | 1533–1584 | Çar tacı (1547), Kazan, Astrahan, opriçnina |
| Yermak | 1581–1582 | Sibir Hanlığı seferi |
Etkileşimli
Aralık ayında çar; ailesi, hazinesi ve yakınlarıyla birlikte Moskova’yı terk edip Aleksandrov Slobodası’na gitti. Ocak ayında başkente iki mektup ulaştı. Birincisinde çar, boyarların, komutanların ve memurların yıllarca hazinesini yağmaladığını, toprakları aralarında paylaştığını ve ülkeyi düşmandan korumak yerine ona ihanet ettiğini yazıyor; bu yüzden öfkeyle iktidardan vazgeçtiğini bildiriyordu. İkincisinde Moskova’nın sıradan halkına, onlara öfkesi olmadığını söylüyordu. Halk, çara geri dönmesi ve hainleri bizzat cezalandırması için yalvardı. Çar kabul etti, ancak bir koşul koydu: Ülkenin bir bölümü yalnızca onun emrinde olacak ve hainleri cezalandırmasına kimse engel olmayacaktı.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen hükümdarı, metinde anlatılan politikayı ve olayların yıllarını belirleyin.
2) Bu politikanın bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu politikanın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: boyar-knez muhalefeti, Kurbski’nin Litvanya’ya kaçması ve boyarların ihanetle suçlanması çarı mutlak iktidar için sert adımlara itti. Ekonomik: Livonya Savaşı’nın masrafları; hazineyi ve hizmet toprağına dayanan dvoryan ordusunu güçlendirme ihtiyacı — bunun için boyar toprakları alınıp çara bağlı dvoryanlara verildi. Puan: iki neden açıklamayla — 1; açıklamasız — ⅔; bir neden açıklamayla — ½; açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: büyük boyar-knez ailelerinin zayıflaması ve çar iktidarının mutlaklaşması; köylülerin kaçışı, tarımın bozulması ve 1581’den itibaren köylülerin yer değiştirmesinin yasaklanması. Zayıflayan ülke 1571’deki Kırım akınını durduramadı. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Kodlanmış görev
Problem
IV. İvan dönemine ait olaylar:
1. Kazan’ın alınması
2. Novgorod’un Moskova’ya katılması
3. Astrahan Hanlığı’nın ilhakı
4. Uğra Nehri’nde karşılaşma
5. Livonya Savaşı’nın başlaması
A) 1, 2, 4 B) 2, 4 C) 1, 3, 5 D) 3, 4, 5 E) 1, 2, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kronoloji görevi
Problem
Olayları kronolojik sıraya dizin:
1. Yermak’ın Sibir seferi
2. IV. İvan’ın çar olarak taçlanması
3. Novgorod’un Moskova’ya katılması
4. Opriçnina’nın ilanı
A) 3, 2, 4, 1 B) 2, 3, 4, 1 C) 3, 2, 1, 4 D) 2, 3, 1, 4 E) 3, 4, 2, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- Moskova, ticaret yollarındaki konumu, Kalita’nın yarlığı (1328) ve haraç toplama hakkı ile metropolitin taşınması sayesinde yükseldi.
- Kulikovo (1380) manevi bir zaferdi; Orda’ya bağımlılığa III. İvan 1480’de Uğra’da son verdi.
- III. İvan Novgorod ve Tver’i katıp 1497 Sudebnik’ini çıkardı; Filofey’in “Üçüncü Roma” kuramı çar iktidarını temellendirdi.
- IV. İvan 1547’de çar oldu; Zemski Sobor, Sudebnik (1550) ve Streltsy ordusu merkezî yönetimi güçlendirdi.
- Kazan (1552) ve Astrahan’ın (1556) alınması Volga’yı Rusya’ya verdi ve Hazar’a yol açtı; Livonya Savaşı (1558–1583) Baltık’a çıkış sağlamadı.
- Opriçnina (1565–1572) boyarların gücünü kırdı, ancak ülkeyi harap etti.