Timurlu Devleti

Timur’un devleti (1370, Semerkant), fetihleri (Terek, Delhi, Ankara), 1405’ten sonra zayıflaması, Şahruh ile Uluğ Bey’in rönesansı ve Şeybani Han’ın Herat’ı alışı (1507).

  • 7 ve 10. sınıflar
  • 22 dk
  • 12 soru
  • Ders 26 / 50

Bu derste öğreneceklerin

  • Timur devletinin kuruluşunu, iç yapısını ve zayıf yönlerini açıklamak.
  • Timur’un seferlerini kronolojik sıraya koymak ve haritada göstermek.
  • Timur, Şahruh ve Uluğ Bey dönemlerini karşılaştırmak, Timurlu Rönesansı’nı nitelemek.
  • Devletin çöküş nedenlerini göstermek ve kaynağa dayalı yazılı görevleri yapmak.

Ocak–Şubat 1405. Seyhun (Siriderya) kıyısındaki Otrar kentinde, karlı bir bozkırın kenarında 68 yaşında bir ihtiyar hasta yatıyor. Çin seferi için büyük bir ordu toplamış, ama yolda hastalanmıştır. Bu adam, Emir Timur, otuz beş yıl boyunca Delhi’den Şam’a, Altın Orda bozkırlarından Ankara’ya kadar yeri titretmişti. Ölümünden sonra koca devleti ayakta tutabilecek kimse çıkmadı: torunları birbiriyle savaştı. Bu kadar güçlü bir devlet neden bu kadar çabuk zayıfladı ve kültürel mirası neden bu kadar değerli oldu? Ders bu iki soruya yanıt arar.

MaveraünnehirTanım

Arapçada «nehrin ötesi»: Ceyhun (Amu Derya) ile Seyhun (Siri Derya) arasındaki ülke (Semerkant, Buhara, Fergana, Taşkent). Timur’un ve Timurluların devletinin ilk toprağı. Timur kendine «han» değil «emir» derdi ve Sahibkıran («uğurlu burçların sahibi») unvanını taşırdı.

Devletin kuruluşu ve Timur’un iç siyaseti

XIV. yüzyılın ortalarında Cengiz Han soyunun Çağatay ulusu zayıflamış, Maveraünnehir birbiriyle çekişen göçebe boy emirleri arasında bölünmüştü. Barlas boyundan Timur (1336’da Keş yakınında doğdu) bu çekişmelerde öne çıktı, rakibi Emir Hüseyin’i yendi ve 1370’te Maveraünnehir’de iktidarı ele aldı. Başkenti Semerkant oldu. Cengiz soyundan olmadığı için «han» unvanını almadı; bu soydan bir hanı adı için başta tutar, kendisi «emir» olarak hüküm sürerdi. Cengiz hanedanının damadı anlamına gelen Küregen unvanını da taşırdı. Bazı tarihçiler han olamamasını iktidarının zayıf yönü sayar: meşruiyet için Cengiz soyuna dayanmak ve askerî başarı gerekiyordu.

Devlet Timur’un kişisel iradesine dayanıyordu. Merkezî otorite ordu ve hanedan üyeleri aracılığıyla ayakta tutuluyordu, ama bu sonradan parçalanmanın nedeni oldu: topraklar vilayetlere ayrılır, onları Timur’un oğulları ve torunları yönetirdi (örneğin Azerbaycan’ı oğlu Miranşah). Ordu çoğunlukla göçebe boyların atlılarından oluşur, sert bir disiplinle tutulurdu; fethedilen kentlerin ustaları, mimarları, âlimleri zorla Semerkant’a götürülürdü. Kentlerin serveti yağmalanır, sonra başkente harcanırdı: Bibi Hanım Camii (1399–1404), Gur-ı Emir türbesi, Şahi Zinde külliyesi. Ama fetihleri çok kanlı geçti.

HükümdarYıllarMerkezBaşlıca özellik
Emir Timur1370–1405Semerkantfetihler, merkezileşme, terör
Şahruh1405–1447Heratgöreli barış, ticaret, kültür
Uluğ Bey1409’dan itibaren vali, 1447–1449 hükümdarSemerkantbilim, gözlemevi, medreseler
Ebu Said1451–1469Semerkant (1459’dan Herat da)Akkoyunlulara yenildi
Hüseyin Baykara1469–1506HeratNevai ve Behzad dönemi
Timurlu hükümdarları ve başkentler

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Timur’un fetihleri

Timur, Maveraünnehir’de güçlendikten sonra Harezm’i ve Horasan’ı boyun eğdirdi, sonra batıya yöneldi. Seferler üç aşamada yapıldı: üç yıllık (1386–1388), beş yıllık (1392–1396) ve yedi yıllık (1399–1404) sefer. 1386’da Tebriz alındı; Azerbaycan’daki seferler «Celayirliler, Toktamış ve Timur’un Azerbaycan’a seferleri» dersinde anlatılır. Asıl rakibi Altın Orda hanı Toktamış’tı: Timur onu 1395’te Terek Nehri kıyısında bozguna uğrattı ve Orda’nın ticaret yollarına darbe vurdu («Altın Orda Devleti» dersine bak).

1398’de Timur Hindistan’a yürüdü, Delhi’yi alıp yağmaladı; Delhi Sultanlığı bu darbeden sonra çok zayıfladı («Hindistan: Delhi Sultanlığı ve Babür Devleti (Büyük Moğollar)» dersine bak). Batıya dönünce Suriye’yi (Halep, Şam) aldı; Bağdat Timur’un eline 1393’te ve 1401’de geçti. 1402’de Ankara Savaşı’nda Osmanlı sultanı I. Bayezid’i yenip esir aldı; Osmanlı’da on bir yıl süren taht kavgası, yani Fetret Devri (1402–1413) başladı («Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve İstanbul’un fethi» dersine bak). Fetihler Timur’a Yakın Doğu’da üstünlük sağladı, ama çoğu kez yalnızca yağma ve haraç getirdi; fethedilen ülkeler sağlam bir yönetime bağlanmadı.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
SeferYıllarBaşlıca olaylar
Üç yıllık1386–1388İran ve Azerbaycan; Tebriz alındı (1386)
Beş yıllık1392–1396Irak ve Bağdat; Toktamış’ın Terek’te yenilgisi (1395)
Hindistan1398Delhi’nin alınması ve yağmalanması
Yedi yıllık1399–1404Suriye, Bağdat, Anadolu; Ankara Savaşı (1402)
Timur’un seferleri
Büyük bir kentte elçi

Hindistan seferinden birkaç yıl sonra Kastilya kralının elçileri aylarca dağları ve çölleri aşarak büyük bir kente ulaştılar. Çevresinde bahçeler, çadırlar ve kalabalık çarşılar vardı. Orada Şam’dan, Küçük Asya’dan, Hindistan’dan getirilmiş ustalar çalışıyor, koca bir cami aceleyle yükseltiliyordu; Hindistan’dan getirilen filler taş taşıyordu.

Hükümdar yaşlı ve hastaydı, gözleri zayıf görüyordu, yine de elçileri zengin bir ziyafetle ağırladı. Devlette sözü kanundu; oğulları ve torunları ayrı vilayetleri yönetiyordu. Çadırlardaki ipek, altın ve halılar fethedilen ülkelerden getirilmişti.

Kaynak (uyarlanmış metin): XV. yüzyılın başında Kastilya kralının elçisi Ruy González de Clavijo’nun elçilik notlarına dayanılarak yazılmış metin.

Kaynak görevleri

Problem

1) Metinde adı verilmeyen hükümdarı ve kenti ile olayın yaklaşık yılını belirleyin.
2) Hükümdarın bu kente usta getirip böyle bir inşaat yürütmesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Hükümdarın siyasetinin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İpuçları: Kastilya kralının elçileri, Hindistan seferinden (1398) birkaç yıl sonra, Hindistan’dan getirilen filler, vilayetleri oğulların ve torunların yönetmesi, yaşlı ve hasta hükümdar. Cevap: Emir Timur, Semerkant, yaklaşık 1404. Puan: üç bilgi — 1; iki — ⅔; bir — ⅓.
2) Siyasi: yeni devletin gücünü ve görkemini yabancı elçilere göstermek, başkenti Doğu’nun büyük bir merkezi hâline getirmek (bazı tarihçiler buna Cengiz soyundan olmamanın yarattığı meşruiyet eksikliğini kapatma isteğini de ekler; bu, olası cevaplardan yalnızca biridir). Ekonomik: fethedilen kentlerin yağması ve haraç inşaatı finanse ediyor, zorla götürülen ustalar Semerkant’ın el sanatlarını ve ticaretini artırıyordu. Puan: iki neden de açıklanmışsa — 1; yalnız biri — ½.
3) Örneğin: fethedilen kentler (Şam, Delhi vb.) ustalarını yitirip gerilemiştir; Semerkant bilim ve mimarlık merkezi olmuştur (Gur-ı Emir, Uluğ Bey Medresesi ve gözlemevi); devlet tek bir adamın iradesine dayandığı için ölümünden sonra dağılmıştır. İki doğru sonuç — 1; bir — ½.

Devletin zayıflaması ve parçalanması

Timur 1405’te öldü ve Semerkant’ta Gur-ı Emir’e gömüldü. Varisler arasında iktidar için kanlı çekişmeler başladı. Devlet çoğunlukla Timur’un kişisel itibarına ve gücüne dayanıyordu; veliaht ve veraset sorunu sağlam biçimde çözülmemişti, vilayetler ise hanedan üyelerinin elindeydi. Azerbaycan Timurluların elinden çıktı: 1408’de Serdrud Savaşı’nda Kara Yusuf Timurluları yendi, Miranşah öldü ve Timurluların Azerbaycan’daki egemenliği sona erdi; 1410’da Karakoyunlu Devleti kuruldu («Karakoyunlu Devleti» dersine bak). İran’da ve Irak’ta yerel hanedanlar canlandı. Sonunda Timur’un küçük oğlu Şahruh (1405–1447) üstün geldi: 1405’te Herat’ta iktidara geçti, burayı başkent yaptı, 1409’da Maveraünnehir’i de egemenliği altına alarak (Semerkant valisi Uluğ Bey oldu) Maveraünnehir ile Horasan’ı birleştirdi. Şahruh Azerbaycan’a da seferler yaptı (1420, 1429, 1435) ve Karakoyunlular üzerindeki üstünlüğünü pekiştirdi («Karakoyunlu Devleti» dersine bak), ama saltanatı Timur’un fetihleriyle karşılaştırıldığında göreli olarak barış içinde geçti.

OlaySonuç
Terek Savaşı (1395)Altın Orda zayıflar, Timur’a kuzeyden gelen tehdit ortadan kalkar
Delhi’nin alınması (1398)Delhi Sultanlığı zayıflar, merkezî otorite çöker, Kuzey Hindistan’da iktidar boşluğu doğar
Ankara Savaşı (1402)Osmanlı’da taht kavgası (Fetret Devri, 1402–1413), Bizans’ın ömrü uzar
Vilayetlerin hanedan üyelerine verilmesiTimur’un ölümünden sonra taht kavgaları, devletin parçalanması
Şahruh’un uzun saltanatı ve göreli barışticaretin, tarımın ve kültürün gelişmesi
Neden → sonuç
ÖzellikTimurŞahruh
BaşkentSemerkantHerat
Başlıca siyasetfetihler, yağma, terörgöreli barış, ticaret, kültüre himaye
Devletin toprağıMaveraünnehir, Horasan, İran, Irak, Azerbaycan ve Transkafkasya’nın bir bölümü, Küçük Asya’nın bir bölümü; Hindistan ve Suriye yağmalandı ama ilhak edilmediçoğunlukla Maveraünnehir, Horasan ve İran’ın bir bölümü
Fetih savaşlarısüreklinispeten az; çaba imara ve kültüre yöneldi
Karşılaştırma: Timur ve Şahruh

Timurlu Rönesansı

Şahruh döneminde Herat ve Semerkant Doğu’nun en parlak bilim ve sanat merkezleri oldu: göreli barış, ticaretten gelen gelir ve hanedanın himayesi bunun başlıca koşullarıydı. Şahruh’un eşi Gevher Şad Herat ve Meşhed’de cami ve medreseler yaptırdı, oğlu Baysungur Herat’ta bir kütüphane ve minyatür atölyesi kurdu. Semerkant valisi Uluğ Bey (1409’dan itibaren) seçkin bir astronomdu: Semerkant’ta bir medrese (1417–1420) yaptırdı ve 1420’li yıllarda devrinin en iyi gözlemevlerinden birini kurdu. Buradaki gözlemlere dayanılarak hazırlanan «Zic» (yıldız cetvelleri) Doğu’da ve Avrupa’da tanındı. Ali Kuşçu gibi âlimler de onunla çalıştı.

Kültür daha sonra Herat’ta doruğa çıktı: Hüseyin Baykara’nın (1469–1506) sarayında şair ve devlet adamı Ali Şir Nevai Türkçe eserler yazdı, ressam Kemaleddin Behzad minyatür sanatını yükseltti (ayrıntılar: «XI–XVI. yüzyıllarda Türk halklarının kültürü» dersi). Timurlular döneminde Maveraünnehir ve Horasan, Türk-İslam kültürünün başlıca merkezi oldu.

Çöküş

Şahruh’un ölümünden (1447) sonra Timurlular yeniden çekişmeye başladı. Uluğ Bey 1449’da kendi oğlu Abdüllatif’in emriyle öldürüldü. Ebu Said (1451–1469) devleti bir süre birleştirdi, ama Azerbaycan seferinde Akkoyunlu Uzun Hasan’a yenilip esir düştü ve 1469’da idam edildi («Akkoyunlu Devleti» dersine bak). Hüseyin Baykara Herat’ı 37 yıl daha elinde tuttu, ancak ölümünden (1506) sonra varisleri zayıftı. Kuzeyden göçebe Özbeklerin başbuğu Muhammed Şeybani Han saldırdı; 1500–1501’de Semerkant’ı, 1507’de Herat’ı aldı ve Timurlu devleti sona erdi.

Timurluların tarihi bununla bitmedi: Timur’un soyundan Babür Fergana’dan sürüldü, Kabil’e geçti ve oradan Hindistan’a yürüyerek 1526’da Panipat Savaşı’nda yeni bir devlet, Babürlü (Büyük Moğol) İmparatorluğu’nu kurdu («Hindistan: Delhi Sultanlığı ve Babür Devleti (Büyük Moğollar)» dersine bak).

ÖzellikCengiz HanTimur
Unvanhan (1206, kurultay)emir; adı için Cengiz soyundan han
BaşkentKarakurum (Ögedey döneminden itibaren başkent)Semerkant
Sonrasıimparatorluk oğulları arasında uluslara bölündü; 1259’dan sonra dört ulus bağımsızlaştıtorunlar çekişti; Şahruh Herat merkezli bir devlet kurdu
Benzerlikgöçebe atlı orduyla fetihler; ölümünden sonra toprakların oğulları arasında bölünmesigöçebe boyların atlılarına dayanan fetihler; ölümünden sonra varislerin çekişmesi ve devletin parçalanması
Karşılaştırma: Timur’un devleti ve Cengiz Han’ın imparatorluğu
  1. 1336

    Timur’un doğumu (Keş yakınında)

  2. 1370

    Timur Maveraünnehir’de iktidarı alır; başkent Semerkant

  3. 1386–1388

    Üç yıllık sefer; Tebriz alınır (1386)

  4. 1392–1396

    Beş yıllık sefer

  5. 1395

    Toktamış’ın Terek Nehri kıyısında yenilgisi

  6. 1398

    Hindistan seferi; Delhi’nin alınması

  7. 1399–1404

    Yedi yıllık sefer

  8. 1402

    I. Bayezid’in Ankara’da yenilip esir alınması

  9. 1405

    Timur’un Otrar’da ölümü; Şahruh Herat’ta iktidara geçer, Herat başkent olur

  10. 1408

    Serdrud Savaşı: Kara Yusuf Timurluları yener, Timurluların Azerbaycan’daki egemenliği sona erer

  11. 1409

    Maveraünnehir Şahruh’un eline geçer; Uluğ Bey Semerkant valisi olur

  12. 1410

    Azerbaycan’da Karakoyunlu Devleti kurulur (başkent Tebriz)

  13. 1420’ler

    Semerkant’ta Uluğ Bey’in gözlemevi

  14. 1447

    Şahruh’un ölümü

  15. 1449

    Uluğ Bey’in öldürülmesi

  16. 1469

    Ebu Said’in Uzun Hasan’a yenilgisi; Hüseyin Baykara’nın iktidarının başlangıcı

  17. 1507

    Herat’ın alınması; Timurlu devletinin sonu

Kodlanmış soru

Problem

Timur’un fetihlerindendir:
1. Toktamış’ın Terek kıyısında yenilgisi
2. Delhi’nin alınması
3. İstanbul’un fethi
4. Ankara’da I. Bayezid’in esir alınması
5. Bağdat’ın Hülagü tarafından alınması
A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her maddeyi kimin işi olduğuna göre denetleyin: 3 — İstanbul’u 1453’te II. Mehmed fethetti, Timur ise 1405’te ölmüştü; 5 — Bağdat’ı 1258’de Hülagü aldı. 3 ve 5’i eleriz: 3, A, B, D şıklarında; 5 ise B, D, E şıklarında var. Kalan C) 1, 2, 4. Cevap: C.

Dönemin belirlenmesi

Problem

XIV. yüzyılın 90’lı yıllarına aittir:
A) Ankara Savaşı B) Toktamış’ın Terek kıyısında yenilgisi C) Uluğ Bey’in gözlemevinin kurulması D) Herat’ın Şeybanilerce alınması E) Şahruh’un ölümü

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

«XIV. yüzyılın 90’lı yılları» 1390–1399 demektir. A — 1402 (XV. yüzyıl); B — 1395 ✔; C — 1420’li yıllar; D — 1507; E — 1447. Cevap: B.

«… ait değildir» sorusu

Problem

Şahruh dönemine ait değildir:
A) başkentin Herat’a taşınması B) Gevher Şad’ın cami ve medrese yaptırması C) Baysungur’un Herat’ta kütüphane kurması D) Uluğ Bey’in Semerkant valisi olması E) Hindistan seferi ve Delhi’nin alınması

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her seçeneği tarihe göre denetleyin: A, B, C ve D 1405–1447 yıllarındadır. E — Delhi’yi 1398’de Timur aldı, yani Şahruh’tan önce. Cevap: E.

Başkentlerin kronolojisi

Problem

Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Osmanlıların İstanbul’u fethi (İstanbul başkent olur)
2. Semerkant’ın Timur devletinin başkenti olması
3. Şahruh’un Herat’ta iktidara geçmesi
4. Ankara Savaşı
A) 2, 4, 3, 1 B) 2, 3, 4, 1 C) 4, 2, 3, 1 D) 2, 4, 1, 3 E) 3, 2, 4, 1

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her olayın yılını bulun: 2 — 1370; 4 — 1402; 3 — 1405; 1 — 1453. Sıra: 2, 4, 3, 1. Tuzak: Ankara (1402), Şahruh’un Herat’taki iktidarından (1405) üç yıl önce olduğu için B şıkkı yanlıştır. Başkentler zinciri: Semerkant (1370) → Herat (1405) → İstanbul (1453). Cevap: A.
1 / 6

Unutma

  • Timur 1370’te Maveraünnehir’de iktidarı aldı, başkenti Semerkant oldu; Cengiz soyundan olmadığı için «han» değil «emir» dedi kendine.
  • Fetihler üç seferde yapıldı: üç yıllık (1386–1388), beş yıllık (1392–1396), yedi yıllık (1399–1404); başlıca olaylar — Terek (1395), Delhi (1398), Ankara (1402).
  • Devlet Timur’un kişisel iradesine ve vilayetlerin hanedan üyelerince yönetilmesine dayanıyordu; ölümünden (1405) sonra parçalandı.
  • Şahruh (1405–1447) başkenti Herat yaptı; Uluğ Bey Semerkant’ta medrese (1417–1420) ve gözlemevi (1420’ler) kurdu, «Zic»i hazırladı.
  • Hüseyin Baykara döneminde (1469–1506) Herat kültürün zirvesine ulaştı (Nevai, Behzad); Şeybani Han Semerkant’ı (1500–1501) ve Herat’ı (1507) alarak devleti sona erdirdi.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. 1370’te Maveraünnehir’de iktidarı alan, başkentini Semerkant yapan ve Cengiz soyundan olmadığı için «han» unvanını taşımayan hükümdar: