Ocak–Şubat 1405. Seyhun (Siriderya) kıyısındaki Otrar kentinde, karlı bir bozkırın kenarında 68 yaşında bir ihtiyar hasta yatıyor. Çin seferi için büyük bir ordu toplamış, ama yolda hastalanmıştır. Bu adam, Emir Timur, otuz beş yıl boyunca Delhi’den Şam’a, Altın Orda bozkırlarından Ankara’ya kadar yeri titretmişti. Ölümünden sonra koca devleti ayakta tutabilecek kimse çıkmadı: torunları birbiriyle savaştı. Bu kadar güçlü bir devlet neden bu kadar çabuk zayıfladı ve kültürel mirası neden bu kadar değerli oldu? Ders bu iki soruya yanıt arar.
MaveraünnehirTanım
Arapçada «nehrin ötesi»: Ceyhun (Amu Derya) ile Seyhun (Siri Derya) arasındaki ülke (Semerkant, Buhara, Fergana, Taşkent). Timur’un ve Timurluların devletinin ilk toprağı. Timur kendine «han» değil «emir» derdi ve Sahibkıran («uğurlu burçların sahibi») unvanını taşırdı.
Devletin kuruluşu ve Timur’un iç siyaseti
XIV. yüzyılın ortalarında Cengiz Han soyunun Çağatay ulusu zayıflamış, Maveraünnehir birbiriyle çekişen göçebe boy emirleri arasında bölünmüştü. Barlas boyundan Timur (1336’da Keş yakınında doğdu) bu çekişmelerde öne çıktı, rakibi Emir Hüseyin’i yendi ve 1370’te Maveraünnehir’de iktidarı ele aldı. Başkenti Semerkant oldu. Cengiz soyundan olmadığı için «han» unvanını almadı; bu soydan bir hanı adı için başta tutar, kendisi «emir» olarak hüküm sürerdi. Cengiz hanedanının damadı anlamına gelen Küregen unvanını da taşırdı. Bazı tarihçiler han olamamasını iktidarının zayıf yönü sayar: meşruiyet için Cengiz soyuna dayanmak ve askerî başarı gerekiyordu.
Devlet Timur’un kişisel iradesine dayanıyordu. Merkezî otorite ordu ve hanedan üyeleri aracılığıyla ayakta tutuluyordu, ama bu sonradan parçalanmanın nedeni oldu: topraklar vilayetlere ayrılır, onları Timur’un oğulları ve torunları yönetirdi (örneğin Azerbaycan’ı oğlu Miranşah). Ordu çoğunlukla göçebe boyların atlılarından oluşur, sert bir disiplinle tutulurdu; fethedilen kentlerin ustaları, mimarları, âlimleri zorla Semerkant’a götürülürdü. Kentlerin serveti yağmalanır, sonra başkente harcanırdı: Bibi Hanım Camii (1399–1404), Gur-ı Emir türbesi, Şahi Zinde külliyesi. Ama fetihleri çok kanlı geçti.
| Hükümdar | Yıllar | Merkez | Başlıca özellik |
|---|---|---|---|
| Emir Timur | 1370–1405 | Semerkant | fetihler, merkezileşme, terör |
| Şahruh | 1405–1447 | Herat | göreli barış, ticaret, kültür |
| Uluğ Bey | 1409’dan itibaren vali, 1447–1449 hükümdar | Semerkant | bilim, gözlemevi, medreseler |
| Ebu Said | 1451–1469 | Semerkant (1459’dan Herat da) | Akkoyunlulara yenildi |
| Hüseyin Baykara | 1469–1506 | Herat | Nevai ve Behzad dönemi |
Timur’un fetihleri
Timur, Maveraünnehir’de güçlendikten sonra Harezm’i ve Horasan’ı boyun eğdirdi, sonra batıya yöneldi. Seferler üç aşamada yapıldı: üç yıllık (1386–1388), beş yıllık (1392–1396) ve yedi yıllık (1399–1404) sefer. 1386’da Tebriz alındı; Azerbaycan’daki seferler «Celayirliler, Toktamış ve Timur’un Azerbaycan’a seferleri» dersinde anlatılır. Asıl rakibi Altın Orda hanı Toktamış’tı: Timur onu 1395’te Terek Nehri kıyısında bozguna uğrattı ve Orda’nın ticaret yollarına darbe vurdu («Altın Orda Devleti» dersine bak).
1398’de Timur Hindistan’a yürüdü, Delhi’yi alıp yağmaladı; Delhi Sultanlığı bu darbeden sonra çok zayıfladı («Hindistan: Delhi Sultanlığı ve Babür Devleti (Büyük Moğollar)» dersine bak). Batıya dönünce Suriye’yi (Halep, Şam) aldı; Bağdat Timur’un eline 1393’te ve 1401’de geçti. 1402’de Ankara Savaşı’nda Osmanlı sultanı I. Bayezid’i yenip esir aldı; Osmanlı’da on bir yıl süren taht kavgası, yani Fetret Devri (1402–1413) başladı («Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve İstanbul’un fethi» dersine bak). Fetihler Timur’a Yakın Doğu’da üstünlük sağladı, ama çoğu kez yalnızca yağma ve haraç getirdi; fethedilen ülkeler sağlam bir yönetime bağlanmadı.
Etkileşimli
| Sefer | Yıllar | Başlıca olaylar |
|---|---|---|
| Üç yıllık | 1386–1388 | İran ve Azerbaycan; Tebriz alındı (1386) |
| Beş yıllık | 1392–1396 | Irak ve Bağdat; Toktamış’ın Terek’te yenilgisi (1395) |
| Hindistan | 1398 | Delhi’nin alınması ve yağmalanması |
| Yedi yıllık | 1399–1404 | Suriye, Bağdat, Anadolu; Ankara Savaşı (1402) |
Hindistan seferinden birkaç yıl sonra Kastilya kralının elçileri aylarca dağları ve çölleri aşarak büyük bir kente ulaştılar. Çevresinde bahçeler, çadırlar ve kalabalık çarşılar vardı. Orada Şam’dan, Küçük Asya’dan, Hindistan’dan getirilmiş ustalar çalışıyor, koca bir cami aceleyle yükseltiliyordu; Hindistan’dan getirilen filler taş taşıyordu.
Hükümdar yaşlı ve hastaydı, gözleri zayıf görüyordu, yine de elçileri zengin bir ziyafetle ağırladı. Devlette sözü kanundu; oğulları ve torunları ayrı vilayetleri yönetiyordu. Çadırlardaki ipek, altın ve halılar fethedilen ülkelerden getirilmişti.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı verilmeyen hükümdarı ve kenti ile olayın yaklaşık yılını belirleyin.
2) Hükümdarın bu kente usta getirip böyle bir inşaat yürütmesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Hükümdarın siyasetinin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: yeni devletin gücünü ve görkemini yabancı elçilere göstermek, başkenti Doğu’nun büyük bir merkezi hâline getirmek (bazı tarihçiler buna Cengiz soyundan olmamanın yarattığı meşruiyet eksikliğini kapatma isteğini de ekler; bu, olası cevaplardan yalnızca biridir). Ekonomik: fethedilen kentlerin yağması ve haraç inşaatı finanse ediyor, zorla götürülen ustalar Semerkant’ın el sanatlarını ve ticaretini artırıyordu. Puan: iki neden de açıklanmışsa — 1; yalnız biri — ½.
3) Örneğin: fethedilen kentler (Şam, Delhi vb.) ustalarını yitirip gerilemiştir; Semerkant bilim ve mimarlık merkezi olmuştur (Gur-ı Emir, Uluğ Bey Medresesi ve gözlemevi); devlet tek bir adamın iradesine dayandığı için ölümünden sonra dağılmıştır. İki doğru sonuç — 1; bir — ½.
Devletin zayıflaması ve parçalanması
Timur 1405’te öldü ve Semerkant’ta Gur-ı Emir’e gömüldü. Varisler arasında iktidar için kanlı çekişmeler başladı. Devlet çoğunlukla Timur’un kişisel itibarına ve gücüne dayanıyordu; veliaht ve veraset sorunu sağlam biçimde çözülmemişti, vilayetler ise hanedan üyelerinin elindeydi. Azerbaycan Timurluların elinden çıktı: 1408’de Serdrud Savaşı’nda Kara Yusuf Timurluları yendi, Miranşah öldü ve Timurluların Azerbaycan’daki egemenliği sona erdi; 1410’da Karakoyunlu Devleti kuruldu («Karakoyunlu Devleti» dersine bak). İran’da ve Irak’ta yerel hanedanlar canlandı. Sonunda Timur’un küçük oğlu Şahruh (1405–1447) üstün geldi: 1405’te Herat’ta iktidara geçti, burayı başkent yaptı, 1409’da Maveraünnehir’i de egemenliği altına alarak (Semerkant valisi Uluğ Bey oldu) Maveraünnehir ile Horasan’ı birleştirdi. Şahruh Azerbaycan’a da seferler yaptı (1420, 1429, 1435) ve Karakoyunlular üzerindeki üstünlüğünü pekiştirdi («Karakoyunlu Devleti» dersine bak), ama saltanatı Timur’un fetihleriyle karşılaştırıldığında göreli olarak barış içinde geçti.
| Olay | Sonuç |
|---|---|
| Terek Savaşı (1395) | Altın Orda zayıflar, Timur’a kuzeyden gelen tehdit ortadan kalkar |
| Delhi’nin alınması (1398) | Delhi Sultanlığı zayıflar, merkezî otorite çöker, Kuzey Hindistan’da iktidar boşluğu doğar |
| Ankara Savaşı (1402) | Osmanlı’da taht kavgası (Fetret Devri, 1402–1413), Bizans’ın ömrü uzar |
| Vilayetlerin hanedan üyelerine verilmesi | Timur’un ölümünden sonra taht kavgaları, devletin parçalanması |
| Şahruh’un uzun saltanatı ve göreli barış | ticaretin, tarımın ve kültürün gelişmesi |
| Özellik | Timur | Şahruh |
|---|---|---|
| Başkent | Semerkant | Herat |
| Başlıca siyaset | fetihler, yağma, terör | göreli barış, ticaret, kültüre himaye |
| Devletin toprağı | Maveraünnehir, Horasan, İran, Irak, Azerbaycan ve Transkafkasya’nın bir bölümü, Küçük Asya’nın bir bölümü; Hindistan ve Suriye yağmalandı ama ilhak edilmedi | çoğunlukla Maveraünnehir, Horasan ve İran’ın bir bölümü |
| Fetih savaşları | sürekli | nispeten az; çaba imara ve kültüre yöneldi |
Timurlu Rönesansı
Şahruh döneminde Herat ve Semerkant Doğu’nun en parlak bilim ve sanat merkezleri oldu: göreli barış, ticaretten gelen gelir ve hanedanın himayesi bunun başlıca koşullarıydı. Şahruh’un eşi Gevher Şad Herat ve Meşhed’de cami ve medreseler yaptırdı, oğlu Baysungur Herat’ta bir kütüphane ve minyatür atölyesi kurdu. Semerkant valisi Uluğ Bey (1409’dan itibaren) seçkin bir astronomdu: Semerkant’ta bir medrese (1417–1420) yaptırdı ve 1420’li yıllarda devrinin en iyi gözlemevlerinden birini kurdu. Buradaki gözlemlere dayanılarak hazırlanan «Zic» (yıldız cetvelleri) Doğu’da ve Avrupa’da tanındı. Ali Kuşçu gibi âlimler de onunla çalıştı.
Kültür daha sonra Herat’ta doruğa çıktı: Hüseyin Baykara’nın (1469–1506) sarayında şair ve devlet adamı Ali Şir Nevai Türkçe eserler yazdı, ressam Kemaleddin Behzad minyatür sanatını yükseltti (ayrıntılar: «XI–XVI. yüzyıllarda Türk halklarının kültürü» dersi). Timurlular döneminde Maveraünnehir ve Horasan, Türk-İslam kültürünün başlıca merkezi oldu.
Çöküş
Şahruh’un ölümünden (1447) sonra Timurlular yeniden çekişmeye başladı. Uluğ Bey 1449’da kendi oğlu Abdüllatif’in emriyle öldürüldü. Ebu Said (1451–1469) devleti bir süre birleştirdi, ama Azerbaycan seferinde Akkoyunlu Uzun Hasan’a yenilip esir düştü ve 1469’da idam edildi («Akkoyunlu Devleti» dersine bak). Hüseyin Baykara Herat’ı 37 yıl daha elinde tuttu, ancak ölümünden (1506) sonra varisleri zayıftı. Kuzeyden göçebe Özbeklerin başbuğu Muhammed Şeybani Han saldırdı; 1500–1501’de Semerkant’ı, 1507’de Herat’ı aldı ve Timurlu devleti sona erdi.
Timurluların tarihi bununla bitmedi: Timur’un soyundan Babür Fergana’dan sürüldü, Kabil’e geçti ve oradan Hindistan’a yürüyerek 1526’da Panipat Savaşı’nda yeni bir devlet, Babürlü (Büyük Moğol) İmparatorluğu’nu kurdu («Hindistan: Delhi Sultanlığı ve Babür Devleti (Büyük Moğollar)» dersine bak).
| Özellik | Cengiz Han | Timur |
|---|---|---|
| Unvan | han (1206, kurultay) | emir; adı için Cengiz soyundan han |
| Başkent | Karakurum (Ögedey döneminden itibaren başkent) | Semerkant |
| Sonrası | imparatorluk oğulları arasında uluslara bölündü; 1259’dan sonra dört ulus bağımsızlaştı | torunlar çekişti; Şahruh Herat merkezli bir devlet kurdu |
| Benzerlik | göçebe atlı orduyla fetihler; ölümünden sonra toprakların oğulları arasında bölünmesi | göçebe boyların atlılarına dayanan fetihler; ölümünden sonra varislerin çekişmesi ve devletin parçalanması |
- 1336
Timur’un doğumu (Keş yakınında)
- 1370
Timur Maveraünnehir’de iktidarı alır; başkent Semerkant
- 1386–1388
Üç yıllık sefer; Tebriz alınır (1386)
- 1392–1396
Beş yıllık sefer
- 1395
Toktamış’ın Terek Nehri kıyısında yenilgisi
- 1398
Hindistan seferi; Delhi’nin alınması
- 1399–1404
Yedi yıllık sefer
- 1402
I. Bayezid’in Ankara’da yenilip esir alınması
- 1405
Timur’un Otrar’da ölümü; Şahruh Herat’ta iktidara geçer, Herat başkent olur
- 1408
Serdrud Savaşı: Kara Yusuf Timurluları yener, Timurluların Azerbaycan’daki egemenliği sona erer
- 1409
Maveraünnehir Şahruh’un eline geçer; Uluğ Bey Semerkant valisi olur
- 1410
Azerbaycan’da Karakoyunlu Devleti kurulur (başkent Tebriz)
- 1420’ler
Semerkant’ta Uluğ Bey’in gözlemevi
- 1447
Şahruh’un ölümü
- 1449
Uluğ Bey’in öldürülmesi
- 1469
Ebu Said’in Uzun Hasan’a yenilgisi; Hüseyin Baykara’nın iktidarının başlangıcı
- 1507
Herat’ın alınması; Timurlu devletinin sonu
Kodlanmış soru
Problem
Timur’un fetihlerindendir:
1. Toktamış’ın Terek kıyısında yenilgisi
2. Delhi’nin alınması
3. İstanbul’un fethi
4. Ankara’da I. Bayezid’in esir alınması
5. Bağdat’ın Hülagü tarafından alınması
A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Dönemin belirlenmesi
Problem
XIV. yüzyılın 90’lı yıllarına aittir:
A) Ankara Savaşı B) Toktamış’ın Terek kıyısında yenilgisi C) Uluğ Bey’in gözlemevinin kurulması D) Herat’ın Şeybanilerce alınması E) Şahruh’un ölümü
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
«… ait değildir» sorusu
Problem
Şahruh dönemine ait değildir:
A) başkentin Herat’a taşınması B) Gevher Şad’ın cami ve medrese yaptırması C) Baysungur’un Herat’ta kütüphane kurması D) Uluğ Bey’in Semerkant valisi olması E) Hindistan seferi ve Delhi’nin alınması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Başkentlerin kronolojisi
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Osmanlıların İstanbul’u fethi (İstanbul başkent olur)
2. Semerkant’ın Timur devletinin başkenti olması
3. Şahruh’un Herat’ta iktidara geçmesi
4. Ankara Savaşı
A) 2, 4, 3, 1 B) 2, 3, 4, 1 C) 4, 2, 3, 1 D) 2, 4, 1, 3 E) 3, 2, 4, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- Timur 1370’te Maveraünnehir’de iktidarı aldı, başkenti Semerkant oldu; Cengiz soyundan olmadığı için «han» değil «emir» dedi kendine.
- Fetihler üç seferde yapıldı: üç yıllık (1386–1388), beş yıllık (1392–1396), yedi yıllık (1399–1404); başlıca olaylar — Terek (1395), Delhi (1398), Ankara (1402).
- Devlet Timur’un kişisel iradesine ve vilayetlerin hanedan üyelerince yönetilmesine dayanıyordu; ölümünden (1405) sonra parçalandı.
- Şahruh (1405–1447) başkenti Herat yaptı; Uluğ Bey Semerkant’ta medrese (1417–1420) ve gözlemevi (1420’ler) kurdu, «Zic»i hazırladı.
- Hüseyin Baykara döneminde (1469–1506) Herat kültürün zirvesine ulaştı (Nevai, Behzad); Şeybani Han Semerkant’ı (1500–1501) ve Herat’ı (1507) alarak devleti sona erdirdi.