Rivayete göre genç şehzade Mete, savaşçıları için uçarken ıslık çalan ıslıklı oklar (sesli oklar) yaptırmıştı. Şöyle emretti: “Benim okum nereye uçarsa hepiniz oraya atın; atmayan cezalandırılacak.” Önce av hayvanlarına, sonra Mete’nin kendi sevdiği atına ok atıldı; duraksayanlar cezalandırıldı. Kısa sürede savaşçılar hiç düşünmeden onun okunun ardından atmaya alıştı. MÖ 209’da Mete sesli okunu babası Teoman Tanhu’ya doğru attı ve iktidarı ele geçirdi. Bu hikâyeyi Çinli tarihçi Sima Qian yazmıştır. Peki bozkırda göçebe hayat süren boyların kurduğu bir devlet, güçlü Çin imparatorunu bile vergi vermeye nasıl zorlayabildi?
Hunların yurdu ve yaşayış biçimi
Hunlar (Çin kaynaklarında Hiung-nu / Xiongnu) MÖ 1. binyılda Moğolistan bozkırlarında, Baykal Gölü’nün güneyinde, Ordos ve Gobi çevresinde yaşıyordu. Güneyde Çin, doğuda Tunghu boyları, batıda Yüeçiler ile komşuydular. Azerbaycan ve Türkiye tarih biliminde Hunlar eski bir Türk boy birliği, devletleri ise Türklerin bilinen ilk büyük devleti sayılır. Dilleri hakkında az yazılı belge kaldığı için tarihçiler arasında başka görüşler de vardır.
Hunların başlıca uğraşı göçebe hayvancılıktı: at, koyun, sığır ve deve besliyor, mevsime göre kışlaktan yaylaya göçüyorlardı. Arabalara kurulan keçe çadırlarda yaşıyor, et, süt ve kımızla besleniyor, giysilerini deri ve yünden yapıyorlardı. Çocuklar küçük yaştan ata binmeyi ve yay çekmeyi öğreniyor, av aynı zamanda askerî talim işi görüyordu. Hunlar demir eritip silah yapıyordu. Tahıl, ipek ve diğer tarım ürünlerini ise Çin’den ticaret, vergi ya da akın yoluyla elde ediyorlardı. Göçebelerle yerleşik Çin arasındaki yüzyıllarca süren gerginliğin asıl nedeni buydu.
MÖ 3. yüzyılın sonunda Hun boylarını ilk kez tek bir yönetim altında Teoman Tanhu birleştirdi. Bu, Büyük (Asya) Hun Devleti’nin başlangıcıydı. Aynı dönemde Çin’i birleştiren Qin Shi Huang, göçebe akınlarına karşı eski surları birleştirerek Çin Seddi’ni oluşturdu; Qin askerleri de Hunları Ordos bölgesinden çıkardı (bkz. “Eski Çin”). Seddin kendisi, Hunların artık ciddi bir tehlike olduğunu gösterir.
Mete Tanhu: reformlar ve seferler
Mete Tanhu (MÖ 209–174) önce orduyu yeniden düzenledi. Askerler onlu sisteme göre bölündü: onluk, yüzlük, binlik ve on binlik (tümen) birlikler. Her birliğin başında sorumlu bir komutan vardı; emirler yukarıdan aşağıya hızla iniyor, disiplin ise sert uygulanıyordu. Böylece ayrı ayrı boyların silahlı adamları tek bir atlı orduya dönüştü. Bu sistemi sonradan Göktürkler, Moğollar ve öteki göçebe imparatorluklar da kullandı; Türk Kara Kuvvetleri MÖ 209’u kuruluş yılı kabul eder.
Yeni ordusuyla Mete doğuda Tunghuları dağıttı, batıda Yüeçileri yendi, kuzeydeki boyları kendine bağladı ve Ordos’u geri aldı. MÖ 176’da Çin imparatoruna yazdığı mektupta Yüeçilerin bozguna uğratıldığını, Loulan’ın, Wusunların ve çevrelerindeki yirmi altı ülkenin Hunlara bağlandığını, “yay çeken bütün halkların” artık tek bir aile olduğunu bildiriyordu. Böylece Hunlar Doğu Türkistan’ın vaha şehirlerini ve Çin’den batıya giden kervan yollarını da denetlemeye başladı.
Çin’de bu sırada Han hanedanı yeni iktidara gelmişti. MÖ 200’de İmparator Liu Bang büyük bir orduyla Hunların üzerine yürüdü. Mete geri çekiliyormuş gibi yapıp imparatoru öncü birliğiyle birlikte Pingcheng (Pinçen) şehri yakınındaki bir tepede kuşattı. Yedi gün sonra imparator güçlükle kurtuldu ve barış yapmak zorunda kaldı: Çin, Tanhu’ya bir prenses verecek, her yıl ipek, tahıl ve şarap gönderecekti; sınırda ticaret pazarları açıldı. Kaynaklarda antlaşmanın resmîleşmesi MÖ 198’e de tarihlenir. Fiilen Çin, Hunlara vergi veren bir ülke oldu. Mete MÖ 174’te öldüğünde Hun Devleti Mançurya’dan Doğu Türkistan’a kadar uzanıyordu.
Devlet yapısı, ekonomi ve inançlar
TanhuTanım
Büyük Hun Devleti hükümdarının unvanı. Hunlar, yönetme yetkisini (kut) Tanhu’ya Gök Tanrı’nın verdiğine inanırdı; bu yüzden Tanhu kendini “Gök ve Yer’in doğurduğu” hükümdar olarak adlandırırdı. İktidar tek bir sülale içinde babadan oğula geçerdi.
Ülke iki kanada ayrılıyordu: sol (doğu) kanat ve sağ (batı) kanat. Merkezi Tanhu’nun kendisi yönetiyor, sol kanadın başında genellikle veliaht bulunuyordu. Kanatlar daha küçük birimlere ayrılır, bunları yirmi dört büyük bey yönetirdi; her biri hem kendi toprağının yöneticisi hem de kendi tümenlerinin komutanıydı. Yılda birkaç kez soylular Tanhu’nun merkezinde toplanırdı: ilkbaharda devlet işleri görüşülür, yazın Gök’e ve atalara kurban sunulur, sonbaharda insanlar ve hayvanlar sayılırdı. Sonraki Türk devletlerinde bu meclis kurultay adıyla bilinecekti. Bağımlı halklar vergi veriyor, seferlere asker gönderiyordu.
Hunların dini Gök Tanrı inancıydı. Çin kaynaklarına göre Tanhu sabahları doğan Güneş’e, akşamları Ay’a eğilirdi; ataların ruhlarına, yere ve suya da saygı gösterilirdi. Ölüler kurganlara, çoğu zaman atlarıyla birlikte gömülürdü. Moğolistan’daki Noin-Ula kurganlarında halılar, keçe ve yün kumaşlar, Çin ipeği ve süs eşyaları bulunmuştur; bunlar hem Hunların geniş ticaret bağlarını hem de kendi zanaatlarını gösterir. Hun ustalarının altın ve tunç eşyalarında hayvan mücadelelerini gösteren “hayvan üslubu” ağır basıyordu.
Zayıflama ve bölünme
Mete’den sonra Çin vergi vermeyi sürdürdü, ama güç topluyordu. Han imparatoru Wu (MÖ 141–87) Hunlara karşı uzun savaşlar başlattı. Çin süvarileri Ordos’u ve batıya giden Gansu koridorunu aldı; Hunlar Doğu Türkistan vahalarının denetimini yitirdi. İmparatorun Hunlara karşı müttefik aramak için batıya gönderdiği Zhang Qian’ın yolculuğu İpek Yolu’nun doğuşuna yol açtı. Çin ayrıca “göçebeleri göçebelerin eliyle zayıflatma” siyaseti güdüyor, hediyeler ve evliliklerle Hun soylularını birbirine düşürüyordu.
MÖ 58’de taht kavgası başladı, aynı anda birkaç Tanhu ilan edildi. Sonuçta Hun Devleti ikiye bölündü. Doğu Hunlarının Tanhusu Ho-han-ye MÖ 50’li yıllarda Çin’in himayesini kabul etti. Kardeşi Çi-çi ise taraftarlarıyla batıya, Orta Asya’ya göçerek Batı Hun Devleti’ni kurdu, ama MÖ 36’da Talas Irmağı yakınında Çin ordusuna yenilip öldürüldü. Bazı kitaplarda bölünme MÖ 54’e tarihlenir; her iki durumda da MÖ 50’li yıllardır. MS 48’de Doğu Hunları da Kuzey ve Güney Hunları olarak ikiye ayrıldı. Güney Hunları Çin’in sınır bölgelerine yerleşti; Çin’in ve göçebe Siyenpilerin baskısına uğrayan Kuzey Hunlarının bir kısmı ise 2. yüzyılda batıya göçtü. Pek çok tarihçi, 4. yüzyılda Avrupa’da görünen Hunları onların torunları sayar (bkz. “Kavimler Göçü, Avrupa Hun Devleti ve Ak Hunlar”).
Büyük Hun Devleti göçebe imparatorluğun örneğini oluşturdu: Gök’ten verilen iktidar, onlu sisteme dayalı atlı ordu, sol ve sağ kanatlar, soylular meclisi. Bu gelenekleri sonraki Türk devletleri — Göktürkler, Uygurlar, Hazarlar — sürdürdü (bkz. “Birinci ve İkinci Göktürk Kağanlıkları”).
Etkileşimli
Sürüleriyle su ve ot peşinde göçerler. Surlu şehirleri, kalıcı evleri, ekili tarlaları yoktur, ama her ailenin kendi otlağı vardır. Çocuklar koyun sırtında dolaşarak yayla kuş vurmayı öğrenir, büyüdükçe tilki ve tavşan avlarlar. Yay çekebilen her erkek atlı bir savaşçıdır.
Barışta avla geçinir, savaşta saldırıya geçerler. Üstünlük kendilerindeyse ilerler, değilse geri çekilmeyi ayıp saymazlar. Uzaktan yay ve okla, yakından kılıç ve mızrakla savaşırlar. Başbuğları her sabah çadırından çıkıp doğan Güneş’e, akşam da Ay’a eğilir.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde anlatılan halkı ve hükümdarının unvanını belirleyin.
2) Bu halkın askerî gücünün yaşayış biçimiyle ilgili bir nedenini ve bir siyasi-örgütsel nedenini açıklayın.
3) Bu halkın gücünün Çin için metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Yaşayış biçimi: göçebe hayat her erkeği çocukluktan atlı okçu yapıyordu, av askerî talimdi, ordu hızla toplanıp uzak mesafelere gidebiliyordu. Siyasi-örgütsel: Mete Tanhu orduyu onlu sisteme göre kurdu, sert disiplin getirdi ve boyları tek yönetim altında birleştirdi. Puan: her türden açıklamalı birer neden — 1; yalnızca biri ya da açıklamasız sayma — ½.
3) Metinde olmayan sonuçlar: Qin döneminde Çin Seddi oluşturuldu; MÖ 200’den sonra Çin, Hunlara ipek ve tahıl göndermek ve prenses vermek zorunda kaldı; Han, Hunlara karşı müttefik ararken Zhang Qian’ı batıya gönderdi ve İpek Yolu doğdu; İmparator Wu döneminde uzun Han–Hun savaşları başladı. Puan: iki doğru sonuç — 1; bir sonuç — ½; metni tekrarlamak puan getirmez.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi görevler
- MÖ 3. yüzyılın sonu
Teoman Tanhu Hun boylarını birleştirir
- MÖ 221
Qin Shi Huang Çin’i birleştirir; kuzeyde sed oluşturulur
- MÖ 209
Mete Tanhu iktidara gelir; onlu sistem
- MÖ 206
Çin’de Han hanedanı iktidara gelir
- MÖ 200
Pingcheng: Han imparatoru kuşatmada; Çin’le barış ve vergi
- MÖ 176
Mete’nin mektubu: Yüeçiler yenildi, 26 ülke bağlandı
- MÖ 174
Mete Tanhu’nun ölümü
- MÖ 141–87
Han imparatoru Wu: Hunlara karşı uzun savaşlar
- MÖ 138
Zhang Qian, Hunlara karşı müttefik aramak için batıya gönderilir
- MÖ 58
Taht kavgası; devlet Doğu ve Batı olarak ikiye bölünür
- MÖ 50'ler
Ho-han-ye Çin’in himayesini kabul eder
- MÖ 36
Çi-çi’nin Batı Hun Devleti Talas yakınında yenilir
- 48
Doğu Hunları Kuzey ve Güney Hunları olarak ayrılır
- 2. yüzyıl
Kuzey Hunlarının bir kısmı batıya göçer
| Kişi | Tarih | Neyle hatırlanır |
|---|---|---|
| Teoman Tanhu | MÖ 3. yüzyılın sonu – 209 | Hun boylarını ilk kez tek yönetim altında birleştirdi |
| Mete Tanhu | MÖ 209–174 | onlu sistem; Tunghu ve Yüeçilere karşı zaferler; Pingcheng; Çin vergi öder |
| Liu Bang | MÖ 206’dan | Han hanedanının kurucusu; Pingcheng yakınında kuşatıldı |
| İmparator Wu | MÖ 141–87 | Hunlara karşı uzun savaşlar; Zhang Qian’ı batıya gönderdi |
| Ho-han-ye | MÖ 50’li yıllar | Doğu Hunlarının Tanhusu; Çin himayesini kabul etti |
| Çi-çi | MÖ 36’ya kadar | Batı Hunlarını Orta Asya’ya götürdü; Talas yakınında öldü |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Göçebelerin Çin’e akınları | Qin döneminde eski surlar birleştirilerek Çin Seddi oluşturuldu |
| Mete’nin askerî reformu: onlu sistem, sert disiplin | Tek bir atlı ordu; Tunghular, Yüeçiler ve Doğu Türkistan vahaları bağlandı |
| Han imparatorunun Pingcheng yakınında kuşatılması (MÖ 200) | Barış antlaşması: prenses, ipek ve tahıl vergisi, sınır pazarları |
| Yüeçilerin batıya sürülmesi | Çin onlarla ittifak aradı: Zhang Qian’ın yolculuğu, İpek Yolu |
| Taht kavgaları ve Çin’in soyluları birbirine düşürmesi | MÖ 58’de Doğu ve Batı Hunları olarak bölünme |
| Özellik | Büyük Hun Devleti | Han İmparatorluğu |
|---|---|---|
| Hükümdar unvanı | Tanhu | imparator — “Göğün Oğlu” |
| İktidarın kaynağı | Gök Tanrı’nın verdiği kut | Gök’ün iradesi |
| Ekonomi | göçebe hayvancılık, atçılık | sulu tarım, ipekçilik, zanaat |
| Yönetim | sol ve sağ kanatlar, soylu beyler, meclis | eyaletler, sınavla seçilen memurlar |
| Ordu | onlu sisteme dayalı atlı okçular | piyade ve süvari, sette garnizonlar |
| İnanç / ideoloji | Gök Tanrı, Güneş ve Ay, atalar | Konfüçyüsçülük, atalar kültü |
Örnek 1: dönemi belirleme
Problem
Büyük Hun Devleti’nin MÖ 50’li yıllar tarihi için karakteristiktir:
A) Mete’nin iktidara gelmesi
B) Han imparatorunun Pingcheng yakınında kuşatılması
C) devletin Doğu ve Batı olarak ikiye bölünmesi
D) Batı Hun Devleti’nin Talas yakınında yenilmesi
E) Doğu Hunlarının Kuzey ve Güney Hunları olarak ayrılması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Her seçeneğin yılını yaz: A — 209, B — 200, C — 58, D — 36, E — MS 48.
3) A ve B MÖ 3. ve 2. yüzyılların sınırındadır, D 30’lu yıllardır, E MS’dir (tuzak: “48” sayısı “50”ye yakındır, ama MÖ değildir).
4) Aralığa yalnızca 58 düşer. Cevap: C.
Örnek 2: kronolojik sıralama
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1) Ho-han-ye’nin Çin himayesini kabul etmesi
2) ordunun onlu sisteme göre kurulması
3) Pingcheng yakınındaki kuşatma
4) Çi-çi’nin Talas yakınında yenilmesi
5) Teoman Tanhu’nun Hun boylarını birleştirmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) MÖ’de büyük sayı daha öncedir: 209 → 200 → 50’li yıllar → 36.
3) Teoman, Mete’den önce olduğu için birincidir.
Cevap: 5, 2, 3, 1, 4.
Örnek 3: kodlama (1 — 2 — 3)
Problem
Özellikleri kodlayın: 1 — yalnızca Büyük Hun Devleti, 2 — yalnızca Han İmparatorluğu, 3 — her ikisi.
a) hükümdarın iktidarı Gök’ün iradesine bağlanırdı
b) ordu onlu sisteme göre kurulmuş atlı okçulardan oluşurdu
c) memurlar sınavla seçilirdi
d) ülke sol ve sağ kanatlara ayrılırdı
e) ipek üretip vergi olarak verirdi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Onlu sisteme dayalı atlı ordu — Mete’nin reformu → 1.
c) Memurların sınavla seçilmesi İmparator Wu döneminde başladı → 2.
d) Sol ve sağ kanatlar — Hun yönetimi → 1.
e) İpeği Çin üretir, Pingcheng’den sonra Hunlara verirdi → 2.
Cevap: a3, b1, c2, d1, e2. Tuzak: (a)’yı “yalnızca Hunlar” saymak — Çin imparatoru da iktidarını Gök’ten alırdı.
Unutma
- Teoman Tanhu Hun boylarını MÖ 3. yüzyılın sonunda birleştirdi; Büyük (Asya) Hun Devleti doğdu.
- Mete Tanhu (MÖ 209–174) orduyu onlu sisteme göre kurdu, Tunghuları ve Yüeçileri yendi, Doğu Türkistan’ı bağladı.
- MÖ 200’de Han imparatoru Pingcheng yakınında kuşatıldı; Çin prenses, ipek ve tahıl göndermeyi kabul etti.
- Yapı: Tanhu (kut Gök Tanrı’dan), sol (doğu) ve sağ (batı) kanatlar, soylu beyler, meclis; din — Gök Tanrı, Güneş, Ay, atalar.
- MÖ 58’de devlet Doğu (Ho-han-ye, Çin himayesi) ve Batı (Çi-çi, MÖ 36’da yenildi) olarak bölündü; MS 48’de Kuzey ve Güney Hunları ayrıldı.