Saltanattan hilafete: I. Selim ve Kanuni Sultan Süleyman

Çaldıran, Mısır’ın fethi ve hilafetin geçişi, Mohaç, Viyana, Preveze ve Amasya: Osmanlı Devleti’nin 1512–1566 arasındaki zirvesi.

  • 7 ve 10. sınıflar
  • 22 dk
  • 12 soru
  • Ders 29 / 50

Bu derste öğreneceklerin

  • I. Selim’in Çaldıran ve Mısır seferlerini neden ve sonuçlarıyla açıklamak
  • I. Süleyman’ın Avrupa ve Safevî cephelerindeki başlıca olayları tarihleriyle sıralamak
  • «Saltanattan hilafete» geçişi ve «Muhteşem Yüzyıl» kavramını yorumlamak
  • Zirve dönemindeki Osmanlı yönetiminin başlıca unsurlarını (Divan, beylerbeylik, tımar, yeniçeri, devşirme) sıralamak

Ocak 1517. Kahire yakınında, Ridaniye’de Memlûk süvarilerinin son hücumu Osmanlı toplarına çarpıp dağılıyor. İki buçuk yıl önce Çaldıran’da Doğu’nun güçlü şahını yenen padişah, artık Mısır’ın ve Suriye’nin hâkimidir; aynı yıl Mekke ile Medine’nin de hâmisi olacaktır. Bir kuşak sonra oğlu Belgrad’dan Bağdat’a uzanan toprakları yönetecektir. Osmanlılar bu kadar kısa sürede «saltanattan hilafete» nasıl yükseldi?

II. Bayezid, I. Selim ve Çaldıran

II. Bayezid döneminde (1481–1512) imparatorluk kazandıklarını pekiştirdi. Doğu’da ise yeni bir tehlike belirdi: Şah İsmail’in kurduğu Safevî Devleti. Kızılbaş propagandası Anadolu Türkmenleri arasında yayıldı; 1511’deki Şahkulu isyanı bunu gösterdi. 1512’de oğlu I. Selim (Yavuz), yeniçerilerin desteğiyle babasını tahttan çekilmeye zorladı.

Selim’in ilk amacı Safevî tehlikesini ortadan kaldırmaktı. 23 Ağustos 1514’te Çaldıran Savaşı’nda Osmanlı topçusu ve yeniçerilerin tüfekleri Kızılbaş süvarilerini dağıttı. Selim Tebriz’e girdi, ancak ordudaki hoşnutsuzluk ve ikmal güçlüğü yüzünden geri çekildi. Safevî Devleti ayakta kaldı; Osmanlılar ise Doğu Anadolu’yu (Diyarbakır çevresini) kendi topraklarına kattı. Safevî tarafı için «Azerbaycan Safevî Devleti’nin kuruluşu: Şah I. İsmail» dersine bak.

Okumaya devam etmek için ücretsiz kaydol

Dersin geri kalan bölümleri, test ve notlar Educora hesabıyla açılır. Kayıt bir dakika sürer; ilerlemen tüm cihazlarında saklanır.

Mısır seferi ve hilafetin geçişi (1516–1517)

Memlûk Sultanlığı Mısır’a, Suriye’ye ve Hicaz’a (Mekke, Medine) sahipti. Memlûk hükümdarı Safevîlerle ilişki kuruyor, sınır beyliklerinde ve Suriye’nin denetimi konusunda Osmanlılarla rekabet ediyordu; Mısır ile Suriye ise ticaret yollarının ve hac yolunun üzerindeydi. 24 Ağustos 1516’da Mercidabık Savaşı’nda (Halep yakını) Sultan Kansu Gavri öldü, Suriye Osmanlılara geçti. 22 Ocak 1517’de Ridaniye Savaşı’nda (Kahire yakını) son Memlûk sultanı II. Tomanbay yenildi; Kahire alındı, Mısır Osmanlı eyaleti oldu.

Mekke şerifi Osmanlı hâkimiyetini tanıdı, padişah «Hâdimü’l-Haremeyn» (İki Kutsal Harem’in, yani Mekke ile Medine’nin hizmetkârı) unvanını aldı. Geleneğe göre Kahire’deki Abbasî halifesi hilafeti ona devretti; bazı tarihçiler resmî devri kuşkulu bulsa da ders kitaplarında 1517 hilafetin Osmanlılara geçişi olarak anılır. Programda bu konu «Saltanattan hilafete (halifeliğe) doğru» başlığıyla yer alır; bu dersin başlığı da aynı fikri anlatır.

Kahire’nin fatihi

Yeni padişahın orduları Halep’e yaklaştığında ülkenin emirleri birbirleriyle anlaşamıyordu. Bizim atlılar kılıç ve okla, düşman ise top ve tüfekle savaşıyordu. İlk savaşta hükümdarımız attan düştü ve öldü. Ardından Şam elimizden gitti.

Aylar geçti ve düşman Kahire’nin kapısına dayandı. Yeni hükümdarımız şehrin dışında son direnişi gösterdi, ama yenildi ve sonra yakalandı. Cuma günü camilerde hutbe artık yeni padişahın adına okundu. Halk Kahire’nin yeni sahibini gördü.

Kaynak (uyarlanmış metin): XVI. yüzyıl başında Mısır’da yaşamış vakanüvis İbn İyas’ın (Bedâyi’ üz-zühûr) anlatımına dayanılarak yazılmış metin.

Kaynak görevleri

Problem

1) Metinde adı verilmeyen padişahı, yenilen devleti ve savaşların yıllarını belirleyin.
2) Seferin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu olayların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

1) İpuçları: Halep, atlılara karşı top ve tüfek, Kahire, hutbede adın değişmesi. Cevap: I. Selim, Memlûk Sultanlığı, Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517). Puan: padişah, devlet ve yıllar doğruysa — 1; ikisi — ½; biri — ⅓.
2) Siyasi: Memlûk hükümdarı Safevîlerle ilişki kuruyor, sınır beyliklerinde ve Suriye’nin denetimi konusunda Osmanlılarla rekabet ediyordu. Ekonomik: Mısır ile Suriye’nin gelirleri, ticaret yolları ve hac yolu Memlûklerin elindeydi. Puan: ikisi açıklamayla — 1; yalnız biri — ½.
3) Metinde olmayanlar: Hicaz’ın (Mekke, Medine) Osmanlı himayesine girmesi ve hilafet geleneğinin Osmanlılara geçmesi; doğu Akdeniz kıyılarının ve Mısır gelirlerinin Osmanlıların eline geçmesi; imparatorluğun Arap ülkelerini de kapsayan bir İslam devletine dönüşmesi. İki sonuç — 1; bir sonuç — ½.

I. Süleyman: Avrupa cephesi

1520’de Selim’in oğlu Süleyman tahta çıktı. Önce Macaristan’ın güney kapılarını açtı: 1521’de Belgrad, 1522’de Hospitaller şövalyelerinin Rodos Adası alındı ve doğu Akdeniz yolları güvenli hâle geldi. Macaristan ise iç çekişmelerle zayıflamıştı; güney sınırı Belgrad’ın düşmesiyle açılmıştı. 29 Ağustos 1526’da Mohaç Savaşı’nda Osmanlı ordusu Macar ordusunu ezdi, Kral II. Lajos öldü. Macaristan parçalanma yoluna girdi: taht için Habsburglar ile sonradan Osmanlı himayesini kabul eden Yanoş Zapolya savaştı.

1529’da Süleyman Viyana’yı kuşattı, ancak yağmurlar ve ikmal güçlüğü yüzünden kuşatmayı kaldırdı. 1541’de Budin çevresi Osmanlı eyaleti ilan edildi; Macaristan’ın ortası bir asırdan fazla Osmanlı yönetiminde kaldı. Akdeniz’de rakipler Habsburglar, Venedik ve Papalıktı. 1533’te kaptan-ı derya olan Barbaros Hayreddin Paşa donanmayı güçlendirdi ve 1538’de Preveze önlerinde papa, Venedik ve İspanya’nın Kutsal Birlik donanmasını yendi. Preveze, Osmanlı donanmasına Akdeniz’de üstünlük verdi; ilk ağır darbe 1571’de İnebahtı Savaşı’nda geldi. Sonraki dönem için «Osmanlı İmparatorluğu XVII–XVIII. yüzyıllarda: duraklama, Lale Devri ve Şark Meselesi» dersine bak.

Etkileşimli

Simülasyon yükleniyor…
I. Selim ile I. Süleyman’ın başlıca seferleri ve savaşları.

Doğu cephesi: Safevîlerle savaşlar ve Amasya

Süleyman Safevîlere karşı üç sefer yaptı: 1534–1535, 1548–1549 ve 1553–1555. İlkinde Tebriz ve Bağdat alındı, Arap Irak’ı Osmanlılara geçti. Şah I. Tahmasb açık savaştan kaçınıyor, «yakıp yıkma» taktiğiyle düşmanı yoruyordu. 29 Mayıs 1555’te Amasya Antlaşması imzalandı: Bağdat ve Irak Osmanlılarda kaldı, Azerbaycan Safevîlerde kaldı, Gürcistan bölündü. Ayrıntı için «Şah I. Tahmasb: birliğin tamamlanması ve Safevî–Osmanlı savaşları» dersine bak.

Kanun, yönetim ve «Muhteşem Yüzyıl»

Süleyman Avrupa’da «Muhteşem», Doğu’da Kanunî (kanun koyucu) diye anıldı: şeriata dayanan hukuku, padişah fermanlarına dayanan kanunlarla (kanunnamelerle) uyumlaştırdı. Bunda şeyhülislam Ebussuud Efendi büyük rol oynadı. Divan’ın, eyalet düzeninin ve ordunun temelleri «Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve İstanbul’un fethi» dersinde verilmiştir: sadrazamın yanında kazaskerlerin (yargı), defterdarın (maliye) ve nişancının (ferman işleri) Divan’da oturması II. Mehmed devrinden gelen bir düzendi ve Süleyman döneminde de sürdü.

Zirve döneminde devlet şöyle yönetiliyordu. Başta padişah dururdu, Divan’a sadrazam başkanlık ederdi. İmparatorluk beylerbeyliklere (Rumeli, Anadolu vb.) bölünürdü; bunlar da sancak beyinin yönettiği sancaklara ayrılırdı. Ordunun temelinde iki güç vardı: hizmet karşılığı toprak geliri (tımar) alan sipahi süvarileri ile padişahın maaşlı daimî piyadesi olan yeniçeriler; yeniçeriler sonraları ağırlıklı olarak devşirme (Hristiyan ailelerin oğullarının toplanması) yoluyla tamamlanırdı.

1566’da Macaristan seferi sırasında (Zigetvar yakınında) padişah öldü; imparatorluk Avrupa’da, Asya’da ve Afrika’da topraklara sahipti.

«Muhteşem Yüzyıl»Tanım

XVI. yüzyıl, özellikle I. Süleyman’ın saltanat yılları — Osmanlı Devleti’nin en güçlü dönemi; programda böyle adlandırılır.

  1. 1481–1512

    II. Bayezid’in saltanatı

  2. 1512

    I. Selim tahta çıkar

  3. 23 Ağustos 1514

    Çaldıran Savaşı

  4. 24 Ağustos 1516

    Mercidabık Savaşı

  5. 22 Ocak 1517

    Ridaniye Savaşı, Mısır’ın fethi

  6. 1520

    I. Süleyman padişah olur

  7. 1521

    Belgrad’ın alınması

  8. 1522

    Rodos’un alınması

  9. 29 Ağustos 1526

    Mohaç Savaşı

  10. 1529

    Viyana’nın birinci kuşatması

  11. 1534–1535

    Safevîlere karşı ilk sefer, Bağdat’ın alınması

  12. 1538

    Preveze Deniz Savaşı

  13. 1541

    Budin Osmanlı eyaleti olur

  14. 29 Mayıs 1555

    Amasya Antlaşması

  15. 1566

    I. Süleyman’ın ölümü

KişiTarihFaaliyeti
II. Bayezid1481–1512Pekişme yılları; oğlu tarafından tahttan indirildi
I. Selim (Yavuz)1512–1520Çaldıran (1514), Mercidabık (1516), Ridaniye (1517)
I. Süleyman (Kanunî)1520–1566Belgrad, Rodos, Mohaç, Viyana, Amasya; kanunlar
Kansu Gavri1501–1516Memlûk sultanı; Mercidabık’ta öldü
II. Tomanbay1516–1517Son Memlûk sultanı; Ridaniye’de yenildi
II. Lajos1516–1526Macaristan kralı; Mohaç’ta öldü
Barbaros Hayreddin Paşa1538Kaptan-ı derya; Preveze zaferi
Şah I. Tahmasb1524–1576Süleyman’ın Safevî rakibi; Amasya Antlaşması (1555)
Kişiler ve tarihler
NedenOlaySonuç
Kızılbaş propagandasının Anadolu’da yayılmasıÇaldıran, 1514Doğu Anadolu Osmanlılara katıldı; Safevî Devleti ayakta kaldı
Memlûk–Safevî ilişkileri, ticaret ve hac yollarıMercidabık ve Ridaniye, 1516–1517Memlûk Devleti yıkıldı; Hicaz Osmanlı himayesine, hilafet Osmanlılara geçti
Belgrad’ın düşmesiyle (1521) güney sınırının açılması; Macaristan’ın iç zayıflığıMohaç, 1526Kral öldü, Macaristan parçalanma yoluna girdi; taht için Habsburg–Zapolya mücadelesi başladı (1541’de Budin eyalet oldu)
Akdeniz’de Osmanlı’nın Habsburg–Venedik–Papalık ittifakıyla rekabetiPreveze, 1538Osmanlı donanması Akdeniz’de üstünlük kazandı; ilk ağır darbe 1571’de İnebahtı’da geldi
Üç seferden sonra hiçbir tarafın kesin zaferi olmadıAmasya Antlaşması, 1555Bağdat Osmanlılarda, Azerbaycan Safevîlerde kaldı; Gürcistan bölündü
Neden → sonuç
ÖzellikÇaldıranMohaç
Yıl15141526
PadişahI. SelimI. Süleyman
RakipSafevî Devleti (Şah İsmail)Macaristan Krallığı (II. Lajos)
Rakibin niteliğiDoğu’nun Müslüman devleti, Kızılbaş süvarisiHristiyan Avrupa krallığı
SonuçDoğu Anadolu katıldı, Safevî Devleti kaldıMacaristan parçalanma yoluna girdi
Karşılaştırma: Çaldıran ve Mohaç (ikisinde de top ve tüfek belirleyici oldu)

Kronoloji sorusu

Problem

Olayları kronolojik sıraya dizin:
1. Bağdat’ın alınması
2. Belgrad’ın alınması
3. Amasya Antlaşması
4. Viyana’nın birinci kuşatması
A) 2, 4, 1, 3 B) 2, 1, 4, 3 C) 4, 2, 1, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 1, 2, 4, 3

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her olayın yılını yazın: 2 — 1521; 4 — 1529; 1 — 1534; 3 — 1555. Sıra 2, 4, 1, 3’tür (cevap A). Tuzak: Bağdat (1534) Viyana’dan (1529) sonradır; çünkü Süleyman önce Avrupa’da savaştı, sonra Safevîlere sefer yaptı; Amasya üç seferin de sonucudur.

İkisine de ait olanlar sorusu

Problem

Hem I. Selim’e hem I. Süleyman’a ait olanlar:
1. Safevîlere karşı sefer
2. Mısır’ın fethi
3. Mohaç zaferi
4. Osmanlı ordusunun Tebriz’i alması
5. Preveze zaferi
A) 1, 2 B) 1, 4 C) 2, 3 D) 3, 5 E) 4, 5

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Her ifadeyi iki padişahla da sınayın. 2 yalnız Selim’e (1517), 3 ve 5 yalnız Süleyman’a (1526, 1538) aittir. Geriye 1 ve 4 kalır, ikisi de iki padişah için doğrudur: Selim Çaldıran’da (1514) savaştı, Süleyman üç sefer yaptı; iki ordu da Tebriz’i aldı ama tutamadı. Cevap: 1, 4 (B).

Kodlanmış soru

Problem

Mısır’ın fethinin (1516–1517) sonuçlarından değildir:
1. Memlûk Devleti’nin yıkılması
2. Hicaz’ın Osmanlı himayesine girmesi
3. Macaristan’ın bölünmesi
4. Mısır’ın Osmanlı eyaleti olması
5. Amasya Antlaşması’nın imzalanması
A) 1, 2 B) 3, 5 C) 2, 4 D) 1, 4 E) 3, 4

Çözümü gösterÇözümü gizle

Çözüm

Maddeleri tarihlerle sınayın. 3, Mohaç’ın (1526) ardından gelen olaydır, 5 ise 1555’tir; ikisi de Mısır’ın fethinin sonucu olamaz. 1, 2 ve 4 derste anılan sonuçlardır. Cevap: 3, 5 (B).

Unutma

  • I. Selim (1512–1520): Çaldıran (1514), Mercidabık (1516), Ridaniye (1517) — Safevî tehlikesi savuşturuldu, Memlûk Devleti yıkıldı.
  • 1517’de padişah Hicaz’ın hâmisi oldu, hilafet geleneği Osmanlılara geçti.
  • I. Süleyman (1520–1566): Belgrad (1521), Rodos (1522), Mohaç (1526), Viyana (1529), Preveze (1538).
  • Süleyman Safevîlere karşı üç sefer yaptı; Amasya Antlaşması (1555) Bağdat’ı Osmanlılarda, Azerbaycan’ı Safevîlerde bıraktı.
  • Süleyman «Kanunî» adıyla kanunları sistemleştirdi; XVI. yüzyıl «Muhteşem Yüzyıl» diye anılır.
  • Divan’a sadrazam başkanlık ederdi; ülke beylerbeyliklere ve sancaklara bölünürdü; ordunun temelini tımarlı sipahiler ile devşirmeyle tamamlanan yeniçeriler oluştururdu.
Bu derste bir hata ya da yanlışlık mı gördün?

Kendini test et

12 soru. Her doğru cevap XP kazandırır.

Soru 1 / 12

Soru 1 / 12. 1516’da Mercidabık Savaşı’nda ölen Memlûk sultanı: