Ocak 1517. Kahire yakınında, Ridaniye’de Memlûk süvarilerinin son hücumu Osmanlı toplarına çarpıp dağılıyor. İki buçuk yıl önce Çaldıran’da Doğu’nun güçlü şahını yenen padişah, artık Mısır’ın ve Suriye’nin hâkimidir; aynı yıl Mekke ile Medine’nin de hâmisi olacaktır. Bir kuşak sonra oğlu Belgrad’dan Bağdat’a uzanan toprakları yönetecektir. Osmanlılar bu kadar kısa sürede «saltanattan hilafete» nasıl yükseldi?
II. Bayezid, I. Selim ve Çaldıran
II. Bayezid döneminde (1481–1512) imparatorluk kazandıklarını pekiştirdi. Doğu’da ise yeni bir tehlike belirdi: Şah İsmail’in kurduğu Safevî Devleti. Kızılbaş propagandası Anadolu Türkmenleri arasında yayıldı; 1511’deki Şahkulu isyanı bunu gösterdi. 1512’de oğlu I. Selim (Yavuz), yeniçerilerin desteğiyle babasını tahttan çekilmeye zorladı.
Selim’in ilk amacı Safevî tehlikesini ortadan kaldırmaktı. 23 Ağustos 1514’te Çaldıran Savaşı’nda Osmanlı topçusu ve yeniçerilerin tüfekleri Kızılbaş süvarilerini dağıttı. Selim Tebriz’e girdi, ancak ordudaki hoşnutsuzluk ve ikmal güçlüğü yüzünden geri çekildi. Safevî Devleti ayakta kaldı; Osmanlılar ise Doğu Anadolu’yu (Diyarbakır çevresini) kendi topraklarına kattı. Safevî tarafı için «Azerbaycan Safevî Devleti’nin kuruluşu: Şah I. İsmail» dersine bak.
Mısır seferi ve hilafetin geçişi (1516–1517)
Memlûk Sultanlığı Mısır’a, Suriye’ye ve Hicaz’a (Mekke, Medine) sahipti. Memlûk hükümdarı Safevîlerle ilişki kuruyor, sınır beyliklerinde ve Suriye’nin denetimi konusunda Osmanlılarla rekabet ediyordu; Mısır ile Suriye ise ticaret yollarının ve hac yolunun üzerindeydi. 24 Ağustos 1516’da Mercidabık Savaşı’nda (Halep yakını) Sultan Kansu Gavri öldü, Suriye Osmanlılara geçti. 22 Ocak 1517’de Ridaniye Savaşı’nda (Kahire yakını) son Memlûk sultanı II. Tomanbay yenildi; Kahire alındı, Mısır Osmanlı eyaleti oldu.
Mekke şerifi Osmanlı hâkimiyetini tanıdı, padişah «Hâdimü’l-Haremeyn» (İki Kutsal Harem’in, yani Mekke ile Medine’nin hizmetkârı) unvanını aldı. Geleneğe göre Kahire’deki Abbasî halifesi hilafeti ona devretti; bazı tarihçiler resmî devri kuşkulu bulsa da ders kitaplarında 1517 hilafetin Osmanlılara geçişi olarak anılır. Programda bu konu «Saltanattan hilafete (halifeliğe) doğru» başlığıyla yer alır; bu dersin başlığı da aynı fikri anlatır.
Yeni padişahın orduları Halep’e yaklaştığında ülkenin emirleri birbirleriyle anlaşamıyordu. Bizim atlılar kılıç ve okla, düşman ise top ve tüfekle savaşıyordu. İlk savaşta hükümdarımız attan düştü ve öldü. Ardından Şam elimizden gitti.
Aylar geçti ve düşman Kahire’nin kapısına dayandı. Yeni hükümdarımız şehrin dışında son direnişi gösterdi, ama yenildi ve sonra yakalandı. Cuma günü camilerde hutbe artık yeni padişahın adına okundu. Halk Kahire’nin yeni sahibini gördü.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı verilmeyen padişahı, yenilen devleti ve savaşların yıllarını belirleyin.
2) Seferin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu olayların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Memlûk hükümdarı Safevîlerle ilişki kuruyor, sınır beyliklerinde ve Suriye’nin denetimi konusunda Osmanlılarla rekabet ediyordu. Ekonomik: Mısır ile Suriye’nin gelirleri, ticaret yolları ve hac yolu Memlûklerin elindeydi. Puan: ikisi açıklamayla — 1; yalnız biri — ½.
3) Metinde olmayanlar: Hicaz’ın (Mekke, Medine) Osmanlı himayesine girmesi ve hilafet geleneğinin Osmanlılara geçmesi; doğu Akdeniz kıyılarının ve Mısır gelirlerinin Osmanlıların eline geçmesi; imparatorluğun Arap ülkelerini de kapsayan bir İslam devletine dönüşmesi. İki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
I. Süleyman: Avrupa cephesi
1520’de Selim’in oğlu Süleyman tahta çıktı. Önce Macaristan’ın güney kapılarını açtı: 1521’de Belgrad, 1522’de Hospitaller şövalyelerinin Rodos Adası alındı ve doğu Akdeniz yolları güvenli hâle geldi. Macaristan ise iç çekişmelerle zayıflamıştı; güney sınırı Belgrad’ın düşmesiyle açılmıştı. 29 Ağustos 1526’da Mohaç Savaşı’nda Osmanlı ordusu Macar ordusunu ezdi, Kral II. Lajos öldü. Macaristan parçalanma yoluna girdi: taht için Habsburglar ile sonradan Osmanlı himayesini kabul eden Yanoş Zapolya savaştı.
1529’da Süleyman Viyana’yı kuşattı, ancak yağmurlar ve ikmal güçlüğü yüzünden kuşatmayı kaldırdı. 1541’de Budin çevresi Osmanlı eyaleti ilan edildi; Macaristan’ın ortası bir asırdan fazla Osmanlı yönetiminde kaldı. Akdeniz’de rakipler Habsburglar, Venedik ve Papalıktı. 1533’te kaptan-ı derya olan Barbaros Hayreddin Paşa donanmayı güçlendirdi ve 1538’de Preveze önlerinde papa, Venedik ve İspanya’nın Kutsal Birlik donanmasını yendi. Preveze, Osmanlı donanmasına Akdeniz’de üstünlük verdi; ilk ağır darbe 1571’de İnebahtı Savaşı’nda geldi. Sonraki dönem için «Osmanlı İmparatorluğu XVII–XVIII. yüzyıllarda: duraklama, Lale Devri ve Şark Meselesi» dersine bak.
Etkileşimli
Doğu cephesi: Safevîlerle savaşlar ve Amasya
Süleyman Safevîlere karşı üç sefer yaptı: 1534–1535, 1548–1549 ve 1553–1555. İlkinde Tebriz ve Bağdat alındı, Arap Irak’ı Osmanlılara geçti. Şah I. Tahmasb açık savaştan kaçınıyor, «yakıp yıkma» taktiğiyle düşmanı yoruyordu. 29 Mayıs 1555’te Amasya Antlaşması imzalandı: Bağdat ve Irak Osmanlılarda kaldı, Azerbaycan Safevîlerde kaldı, Gürcistan bölündü. Ayrıntı için «Şah I. Tahmasb: birliğin tamamlanması ve Safevî–Osmanlı savaşları» dersine bak.
Kanun, yönetim ve «Muhteşem Yüzyıl»
Süleyman Avrupa’da «Muhteşem», Doğu’da Kanunî (kanun koyucu) diye anıldı: şeriata dayanan hukuku, padişah fermanlarına dayanan kanunlarla (kanunnamelerle) uyumlaştırdı. Bunda şeyhülislam Ebussuud Efendi büyük rol oynadı. Divan’ın, eyalet düzeninin ve ordunun temelleri «Osmanlı Devleti’nin kuruluşu ve İstanbul’un fethi» dersinde verilmiştir: sadrazamın yanında kazaskerlerin (yargı), defterdarın (maliye) ve nişancının (ferman işleri) Divan’da oturması II. Mehmed devrinden gelen bir düzendi ve Süleyman döneminde de sürdü.
Zirve döneminde devlet şöyle yönetiliyordu. Başta padişah dururdu, Divan’a sadrazam başkanlık ederdi. İmparatorluk beylerbeyliklere (Rumeli, Anadolu vb.) bölünürdü; bunlar da sancak beyinin yönettiği sancaklara ayrılırdı. Ordunun temelinde iki güç vardı: hizmet karşılığı toprak geliri (tımar) alan sipahi süvarileri ile padişahın maaşlı daimî piyadesi olan yeniçeriler; yeniçeriler sonraları ağırlıklı olarak devşirme (Hristiyan ailelerin oğullarının toplanması) yoluyla tamamlanırdı.
1566’da Macaristan seferi sırasında (Zigetvar yakınında) padişah öldü; imparatorluk Avrupa’da, Asya’da ve Afrika’da topraklara sahipti.
«Muhteşem Yüzyıl»Tanım
XVI. yüzyıl, özellikle I. Süleyman’ın saltanat yılları — Osmanlı Devleti’nin en güçlü dönemi; programda böyle adlandırılır.
- 1481–1512
II. Bayezid’in saltanatı
- 1512
I. Selim tahta çıkar
- 23 Ağustos 1514
Çaldıran Savaşı
- 24 Ağustos 1516
Mercidabık Savaşı
- 22 Ocak 1517
Ridaniye Savaşı, Mısır’ın fethi
- 1520
I. Süleyman padişah olur
- 1521
Belgrad’ın alınması
- 1522
Rodos’un alınması
- 29 Ağustos 1526
Mohaç Savaşı
- 1529
Viyana’nın birinci kuşatması
- 1534–1535
Safevîlere karşı ilk sefer, Bağdat’ın alınması
- 1538
Preveze Deniz Savaşı
- 1541
Budin Osmanlı eyaleti olur
- 29 Mayıs 1555
Amasya Antlaşması
- 1566
I. Süleyman’ın ölümü
| Kişi | Tarih | Faaliyeti |
|---|---|---|
| II. Bayezid | 1481–1512 | Pekişme yılları; oğlu tarafından tahttan indirildi |
| I. Selim (Yavuz) | 1512–1520 | Çaldıran (1514), Mercidabık (1516), Ridaniye (1517) |
| I. Süleyman (Kanunî) | 1520–1566 | Belgrad, Rodos, Mohaç, Viyana, Amasya; kanunlar |
| Kansu Gavri | 1501–1516 | Memlûk sultanı; Mercidabık’ta öldü |
| II. Tomanbay | 1516–1517 | Son Memlûk sultanı; Ridaniye’de yenildi |
| II. Lajos | 1516–1526 | Macaristan kralı; Mohaç’ta öldü |
| Barbaros Hayreddin Paşa | 1538 | Kaptan-ı derya; Preveze zaferi |
| Şah I. Tahmasb | 1524–1576 | Süleyman’ın Safevî rakibi; Amasya Antlaşması (1555) |
| Neden | Olay | Sonuç |
|---|---|---|
| Kızılbaş propagandasının Anadolu’da yayılması | Çaldıran, 1514 | Doğu Anadolu Osmanlılara katıldı; Safevî Devleti ayakta kaldı |
| Memlûk–Safevî ilişkileri, ticaret ve hac yolları | Mercidabık ve Ridaniye, 1516–1517 | Memlûk Devleti yıkıldı; Hicaz Osmanlı himayesine, hilafet Osmanlılara geçti |
| Belgrad’ın düşmesiyle (1521) güney sınırının açılması; Macaristan’ın iç zayıflığı | Mohaç, 1526 | Kral öldü, Macaristan parçalanma yoluna girdi; taht için Habsburg–Zapolya mücadelesi başladı (1541’de Budin eyalet oldu) |
| Akdeniz’de Osmanlı’nın Habsburg–Venedik–Papalık ittifakıyla rekabeti | Preveze, 1538 | Osmanlı donanması Akdeniz’de üstünlük kazandı; ilk ağır darbe 1571’de İnebahtı’da geldi |
| Üç seferden sonra hiçbir tarafın kesin zaferi olmadı | Amasya Antlaşması, 1555 | Bağdat Osmanlılarda, Azerbaycan Safevîlerde kaldı; Gürcistan bölündü |
| Özellik | Çaldıran | Mohaç |
|---|---|---|
| Yıl | 1514 | 1526 |
| Padişah | I. Selim | I. Süleyman |
| Rakip | Safevî Devleti (Şah İsmail) | Macaristan Krallığı (II. Lajos) |
| Rakibin niteliği | Doğu’nun Müslüman devleti, Kızılbaş süvarisi | Hristiyan Avrupa krallığı |
| Sonuç | Doğu Anadolu katıldı, Safevî Devleti kaldı | Macaristan parçalanma yoluna girdi |
Kronoloji sorusu
Problem
Olayları kronolojik sıraya dizin:
1. Bağdat’ın alınması
2. Belgrad’ın alınması
3. Amasya Antlaşması
4. Viyana’nın birinci kuşatması
A) 2, 4, 1, 3 B) 2, 1, 4, 3 C) 4, 2, 1, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 1, 2, 4, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
İkisine de ait olanlar sorusu
Problem
Hem I. Selim’e hem I. Süleyman’a ait olanlar:
1. Safevîlere karşı sefer
2. Mısır’ın fethi
3. Mohaç zaferi
4. Osmanlı ordusunun Tebriz’i alması
5. Preveze zaferi
A) 1, 2 B) 1, 4 C) 2, 3 D) 3, 5 E) 4, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kodlanmış soru
Problem
Mısır’ın fethinin (1516–1517) sonuçlarından değildir:
1. Memlûk Devleti’nin yıkılması
2. Hicaz’ın Osmanlı himayesine girmesi
3. Macaristan’ın bölünmesi
4. Mısır’ın Osmanlı eyaleti olması
5. Amasya Antlaşması’nın imzalanması
A) 1, 2 B) 3, 5 C) 2, 4 D) 1, 4 E) 3, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Unutma
- I. Selim (1512–1520): Çaldıran (1514), Mercidabık (1516), Ridaniye (1517) — Safevî tehlikesi savuşturuldu, Memlûk Devleti yıkıldı.
- 1517’de padişah Hicaz’ın hâmisi oldu, hilafet geleneği Osmanlılara geçti.
- I. Süleyman (1520–1566): Belgrad (1521), Rodos (1522), Mohaç (1526), Viyana (1529), Preveze (1538).
- Süleyman Safevîlere karşı üç sefer yaptı; Amasya Antlaşması (1555) Bağdat’ı Osmanlılarda, Azerbaycan’ı Safevîlerde bıraktı.
- Süleyman «Kanunî» adıyla kanunları sistemleştirdi; XVI. yüzyıl «Muhteşem Yüzyıl» diye anılır.
- Divan’a sadrazam başkanlık ederdi; ülke beylerbeyliklere ve sancaklara bölünürdü; ordunun temelini tımarlı sipahiler ile devşirmeyle tamamlanan yeniçeriler oluştururdu.