Her gün yazdığımız 1, 2, 3 … 9 ve 0 rakamlarına “Arap rakamları” deriz. Oysa orta çağ Arap bilginleri bunlara “Hint rakamları” diyordu: onluk sayı sistemi ve sıfır Hindistan’da doğmuş, Araplar aracılığıyla Avrupa’ya ulaşmıştı. Satrancın, “Kelile ve Dimne” masallarının ve dünyanın büyük dinlerinden Budizmin yurdu da Hindistan’dır. Himalayaların güneyindeki bu ülkede nasıl bir medeniyet doğmuştu ki icatları bütün dünyaya yayıldı?
Doğa, nüfus ve İndus vadisinin ilk şehirleri
Hindistan yarımadası kuzeyde dünyanın en yüksek dağları olan Himalayalarla çevrilidir; bu dağlar ülkeyi soğuk rüzgârlardan ve göçebe saldırılarından korurdu. Ülkenin hayatı iki büyük nehre bağlıydı: batıda İndus, doğuda Ganj. Güneyde Dekkan Platosu uzanır. Yazın okyanustan esen muson rüzgârları bol yağmur getirir; sıcak iklim yılda iki üç ürün almayı mümkün kılardı. Pamuk ilk kez burada yetiştirildi; pirinç, şeker kamışı ve baharat da yetiştiriliyordu. Sık ormanlar ise Ganj vadisinin yerleşime açılmasını uzun süre engelledi.
Hindistan’ın en eski medeniyeti MÖ 3. binyılda İndus vadisinde doğdu. Merkezleri Harappa ve Mohenjo-daro şehirleriydi (bugünkü Pakistan’da). Bu şehirler önceden hazırlanmış bir plana göre kurulmuştu: düz caddeler birbirini dik açıyla keser, evler pişmiş tuğladan yapılır, üstü kapalı kanallar atık suyu şehirden dışarı taşırdı. Mohenjo-daro’da büyük bir havuz ve tahıl ambarları bulundu. Halk pamuklu kumaş dokur, gemilerle Mezopotamya ile ticaret yapardı. Hayvan resimli mühürlerindeki yazı hâlâ okunamadı. MÖ 2. binyılın başından itibaren bu şehirler geriledi; nedeni kesin olarak bilinmiyor — bilim insanları nehir yataklarının değişmesini, kuraklığı ve taşkınları gösteriyor.
Aryalar, varnalar ve kastlar
Yaklaşık MÖ 1500’de kuzeybatıdan Hindistan’a hayvancı Arya boyları geldi. Atlı savaş arabaları kullanıyor, eski Sanskrit dilini konuşuyorlardı. En eski kutsal kitapları, tanrılara yazılmış ilahilerden oluşan “Vedalar”dı. MÖ 1. binyılda demir aletler yayıldı: ormanları açmak, Ganj vadisinde tarla kurmak kolaylaştı. Ganj boyunca başlarında racaların bulunduğu birçok küçük krallık doğdu. MÖ 6. yüzyıldan itibaren en güçlüsü, başkenti Pataliputra olan Magadha Krallığı oldu.
Eski Hint toplumu dört kalıtsal gruba, yani varnaya bölünmüştü. En üstte rahipler, Brahmanlar vardı: “Vedalar”ı öğretir ve kurban sunarlardı. İkinci varna savaşçılar ve hükümdarlar, yani Kşatriyalardı. Üçüncü varnaya, Vayşyalara, çiftçiler, çobanlar, tüccarlar ve zanaatkârlar giriyordu. En alt varna olan Şudralar hizmetçiler ve ağır işlerde çalışanlardı. Brahmanların öğrettiğine göre varnalar bir tanrının bedeninden doğmuştu: Brahmanlar ağzından, Kşatriyalar kollarından, Vayşyalar uyluklarından, Şudralar ise ayaklarından. İnsan hangi varnada doğduysa ömür boyu orada kalırdı; başka bir varnadan biriyle evlenmek yasaktı. Varnaların dışında “dokunulmazlar” vardı; en kirli işleri yapar, toplumdan dışlanırlardı.
Zamanla varnaların içinde mesleğe göre yüzlerce küçük kapalı grup, yani kast oluştu: çömlekçiler, dokumacılar, demirciler ve diğerleri her biri kendi kastını oluşturuyordu. Kast üyesi yalnızca babasının mesleğini yapabilir, yalnızca kendi kastından biriyle evlenebilirdi. Varnaların görevleri “Manu Kanunları”nda belirlenmişti. Bu düzen topluma istikrar veriyor, meslek becerilerini kuşaktan kuşağa aktarıyordu; ama insanın kaderini doğduğu anda belirliyor, eşitsizliği kalıcı kılıyordu. Kast sistemi yüzyıllarca sürdü; modern Hindistan’ın anayasası kast ayrımcılığını yasaklamıştır.
KastTanım
Eski Hindistan’da varnaların içinde mesleğe göre oluşmuş kalıtsal, kapalı grup: üyeleri babalarının mesleğini sürdürür ve yalnızca kendi kastlarından biriyle evlenirdi.
Hindistan’ın birleşmesi: Maurya Devleti
MÖ 6. yüzyılın sonunda I. Darius İndus vadisini Ahameniş İmparatorluğu’na kattı. MÖ 327–325’te Makedonyalı İskender Hindistan’a sefer yaptı ve Hydaspes Irmağı kıyısında kral Poros’un ordusunu yendi; ancak yorgun askerleri daha doğuya gitmeyi reddetti ve İskender geri döndü. Onun gidişinden yararlanan Çandragupta Maurya, Makedon garnizonlarını Hindistan’dan çıkardı, Magadha’da yönetimi ele geçirdi ve yaklaşık MÖ 322’de Maurya Devleti’ni kurdu. Başkent Pataliputra oldu. Yaklaşık MÖ 305’te Çandragupta, İskender’in komutanı Selevkos ile savaştan sonra bir antlaşma yaptı: Selevkos ona bugünkü Afganistan’ın bir kısmını bıraktı ve karşılığında 500 savaş fili aldı. Selevkos’un elçisi Megasthenes Pataliputra’da yaşadı ve Hindistan hakkında “İndika” adlı eseri yazdı.
Maurya Devleti en geniş sınırlarına Çandragupta’nın torunu Aşoka (y. MÖ 268–232) döneminde ulaştı: yarımadanın uzak güneyi dışında neredeyse bütün Hindistan tek bir hükümdara bağlıydı. Yaklaşık MÖ 261’de Aşoka doğu kıyısındaki Kalinga ülkesini fethetti. Savaşın kanlı sonuçları onu derinden sarstı: Aşoka Budizmi kabul etti ve adalet, merhamet ve hoşgörüye dayanan dhamma politikasını ilan etti. Fermanları bütün ülkede kayalara ve taş sütunlara kazındı. Aşoka yollar boyunca ağaçlar diktirdi, kuyular kazdırdı, insanlar ve hayvanlar için şifahaneler açtırdı; Budist misyonerleri Sri Lanka’ya ve başka ülkelere gönderdi. Aşoka’nın Sarnath’taki aslanlı sütun başlığı bugün Hindistan’ın devlet arması, çarkı ise Hindistan bayrağındadır. Aşoka’nın ölümünden sonra devlet zayıfladı ve MÖ 2. yüzyılın başında yıkıldı.
“Tanrıların Sevgilisi kral, tahta çıkışının sekizinci yılında Kalinga ülkesini fethetti. Oradan yüz elli bin kişi götürüldü, yüz bin kişi öldürüldü, bunun kat kat fazlası da can verdi.
Kalinga fethedildikten sonra Tanrıların Sevgilisi’nde dhammaya, yani doğruluk yasasına büyük bir sevgi doğdu. Şimdi Kalinga’yı fethettiği için derin bir pişmanlık duyuyor: özgür bir ülke fethedildiğinde insanlar öldürülür, can verir ve ailelerinden koparılır.
Tanrıların Sevgilisi en büyük zaferi silahla değil, dhamma ile kazanılan zafer sayar. Oğullarım ve torunlarım yeni fetihleri düşünmesin.”
Kaynak görevleri
Problem
1) Fermanı kazıtan hükümdarı ve devletini belirleyin.
2) Hükümdarın fetihlerden vazgeçip dhamma politikasına yönelmesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Bu politikanın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Kalinga’dan sonra imparatorluk neredeyse bütün Hindistan’ı kapsıyordu; birçok halkı yalnızca korkuyla değil, ortak ahlak kuralları ve hoşgörüyle bir arada tutmak daha güvenliydi. Ekonomik: savaşlar hazineyi boşaltıyor, çiftçilerin ve vergi verenlerin sayısını azaltıyordu; barış tarıma ve ticarete, dolayısıyla vergi gelirine hizmet ediyordu. Puan: açıklamalı bir siyasi + bir ekonomik neden — 1; yalnızca biri ya da açıklamasız — ½.
3) Metinde olmayan sonuçlar: Budizm Sri Lanka’ya ve başka ülkelere yayıldı; stupalar, yollar, kuyular ve şifahaneler yapıldı; fermanlar Hindistan’ın okunabilen en eski yazılı anıtlarından oldu; Aşoka’nın ölümünden sonra merkezî güç zayıfladı ve devlet dağıldı. Puan: iki doğru sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Mauryalardan sonra Hindistan yeniden birçok devlete bölündü. Ancak MS 4. yüzyılda Gupta hanedanı Kuzey Hindistan’ı yeniden birleştirdi. 4–6. yüzyıllar Hint kültürünün altın çağı sayılır. 5. yüzyılın sonu ile 6. yüzyılda kuzeyden gelen Akhunların (Eftalitlerin) saldırıları Gupta Devleti’ni zayıflattı; bunu Kavimler Göçü ve Akhunlar konusunu işleyen derste okuyacaksın.
Etkileşimli
Din ve kültür
Aryaların dini Brahmanizmdi; sonradan Hinduizme dönüştü. Hindular birçok tanrıya tapar, bunlar arasında yaratıcı Brahma’yı, koruyucu Vişnu’yu ve yıkıcı Şiva’yı özellikle yüceltirlerdi. Ölümden sonra ruhun yeniden doğduğuna inanırlardı: hayatında iyi işler yapan (karma) bir sonraki hayatında daha yüksek bir varnada, kötülük yapan ise daha alt bir varnada ya da hayvan kılığında doğardı. Bu inanç varna düzenini “adil” gösteriyor, insanları kaderlerine razı olmaya çağırıyordu. İnek ve Ganj Nehri kutsal sayılırdı.
MÖ 6–5. yüzyıllarda Ganj vadisinde yeni bir din, Budizm doğdu. Kurucusu Kşatriya varnasından prens Siddhartha Gautama idi. Rivayete göre saray duvarlarının dışında hastalığı, yaşlılığı ve ölümü görünce sarsıldı, saray hayatını bıraktı ve uzun düşüncelerden sonra Buda, yani “Aydınlanmış” oldu. Buda, hayatın acıyla dolu olduğunu, acının nedeninin insanın arzuları olduğunu öğretiyordu; arzulardan vazgeçen, doğru düşünce, söz ve eylem yolunda yürüyen insan yeniden doğuşlardan kurtulur ve nirvanaya ulaşırdı. En önemlisi, bu yol varnası ne olursa olsun herkese açıktı; bu yüzden Budizm Vayşyalar ve Şudralar arasında hızla yayıldı. Aşoka döneminden itibaren Budizm Sri Lanka’ya, Çin’e, sonra Japonya’ya ve başka Asya ülkelerine geçti; Hindistan’ın kendisinde ise zamanla Hinduizm yeniden üstünlük kazandı.
Eski Hintliler Sanskritçe zengin bir edebiyat yarattı: “Mahabharata” ve “Ramayana” destanları bugün de Hindistan’da sevilir. Eski Hint masal derlemesi “Pançatantra” 6. yüzyılda Orta Farsçaya, sonra Arapçaya çevrildi ve Doğu’da “Kelile ve Dimne” adıyla ünlendi. Gupta döneminde ve sonraki yüzyıllarda Hint matematikçileri sıfırı kullanan onluk basamak değerli sayı sistemini oluşturdu. 5. yüzyılda yaşamış astronom Aryabhata, Dünya’nın kendi ekseni etrafında döndüğünü yazıyor, Ay ve Güneş tutulmalarının nedenini açıklıyordu. Satrancın ilk biçimi de Hindistan’da doğdu. Hint hekimleri karmaşık ameliyatlar yapardı. Sanchi’deki stupa ve Ajanta mağaralarının duvar resimleri Budist sanatının incileridir.
Kronoloji, tablolar ve sınav tipi görevler
- MÖ y. 2600
İndus Vadisi’nde Harappa şehirleri gelişir
Planlı şehirler, kanalizasyon, Mezopotamya ile ticaret.
- MÖ 2. binyılın başı
Harappa medeniyetinin gerilemesi
- MÖ y. 1500
Aryaların Hindistan’a gelişi
“Vedalar”, Sanskrit, varnalar.
- MÖ 6. yüzyıl
Magadha Krallığı’nın yükselişi
- MÖ 6.–5. yüzyıllar
Budizmin doğuşu
Siddhartha Gautama — Buda.
- MÖ 6. yüzyılın sonu
I. Darius İndus vadisini alır
- MÖ 327–325
İskender’in Hindistan seferi
Poros’un Hydaspes’te yenilgisi.
- MÖ y. 322
Çandragupta Maurya Devleti’ni kurar
Başkent Pataliputra.
- MÖ y. 305
Çandragupta ile Selevkos arasında antlaşma
500 savaş fili karşılığında topraklar.
- MÖ y. 268–232
Aşoka’nın saltanatı
- MÖ y. 261
Kalinga savaşı; Aşoka Budizme yönelir
- MÖ 2. yüzyılın başı
Maurya Devleti’nin yıkılışı
- 4.–6. yüzyıllar
Gupta Devleti: Hint kültürünün altın çağı
Aryabhata, onluk sistem ve sıfır.
| Kişi | Dönem | Neyle hatırlanır |
|---|---|---|
| Siddhartha Gautama (Buda) | MÖ 6.–5. yüzyıllar | Budizmin kurucusu, nirvana öğretisi |
| Çandragupta Maurya | MÖ y. 322’den itibaren | Maurya Devleti’nin kurucusu, Selevkos ile antlaşma |
| Megasthenes | MÖ 4.–3. yüzyıllar | Selevkos’un elçisi, “İndika” |
| Aşoka | MÖ y. 268–232 | Kalinga, dhamma, Budizmin yayılması, fermanlar |
| Aryabhata | 5. yüzyıl | Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi, tutulmaların açıklanması |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Muson yağmurları, sıcak iklim, verimli nehir vadileri | yılda iki üç ürün; pamuk, pirinç, şeker kamışı |
| Demir aletlerin yayılması | Ganj ormanlarının açılması, ilk krallıklar |
| Aryaların yerli halk üzerindeki egemenliği ve iş bölümü | kalıtsal varnalar, sonradan kastlar |
| Varna eşitsizliği | Budizmin Vayşyalar ve Şudralar arasında yayılması |
| İskender’in dönüşü ve Magadha’nın gücü | Çandragupta’nın Kuzey Hindistan’ı birleştirmesi |
| Kalinga savaşındaki kırım | Aşoka’nın dhamma politikası, Budizmin Asya’ya yayılması |
| Özellik | Brahmanizm (Hinduizm) | Budizm |
|---|---|---|
| Kurucusu | tek bir kurucusu yoktur | Siddhartha Gautama (Buda) |
| Varnalara bakış | varnaları kutsal sayar | kurtuluş yolu bütün varnalara açıktır |
| Brahmanların kurbanları | kurtuluş için gereklidir | kurtuluş için gerekli sayılmaz |
| Yayılma | çoğunlukla Hindistan | Sri Lanka, Çin, Japonya vb. |
| Ortak özellikler | Hindistan’da doğdu; karma ve yeniden doğuşa inanç | Hindistan’da doğdu; karma ve yeniden doğuşa inanç |
Sınav görevi: eşleştirme
Problem
Varnaları uğraşlarıyla eşleştirin:
1. Brahmanlar
2. Kşatriyalar
3. Vayşyalar
4. Şudralar
a. savaşçılar ve hükümdarlar
b. rahipler, “Vedalar”ın öğretmenleri
c. çiftçiler, çobanlar, tüccarlar
d. hizmetçiler ve ağır işlerde çalışanlar
e. denizciler
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: “e” hiçbir varnaya bağlı değildir; fazla seçenektir.
Cevap: 1-b, 2-a, 3-c, 4-d.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Kalinga savaşı
2. Harappa şehirlerinin gelişmesi
3. İskender’in Hindistan seferi
4. Maurya Devleti’nin kuruluşu
5. Aryaların Hindistan’a gelişi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 3 ile 4 birbirine yakındır; mantıkla kontrol et: Çandragupta Makedon garnizonlarını İskender gittikten sonra kovdu.
Cevap: 2, 5, 3, 4, 1.
Sınav görevi: “X’ten farklı olarak”
Problem
Brahmanizmden farklı olarak Budizme özgüdür:
1. kurtuluş yolunun bütün varnalara açık olması
2. karma ve yeniden doğuşa inanç
3. Brahman kurbanlarının kurtuluş için gerekli sayılmaması
4. Hindistan’da doğması
5. Sri Lanka’ya ve Çin’e yayılması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: kalanlar Budizmin farklarıdır: eşit kurtuluş yolu (1), kurbanların reddi (3), Asya’ya yayılma (5).
Cevap: 1, 3, 5.
Unutma
- MÖ 3. binyılda İndus vadisinde Harappa ve Mohenjo-daro gibi planlı şehirler doğdu; yazıları hâlâ okunamadı.
- Yaklaşık MÖ 1500’de gelen Aryalar “Vedalar”ı ve kalıtsal dört varnayı (Brahmanlar, Kşatriyalar, Vayşyalar, Şudralar) getirdi; sonradan varnaların içinde kastlar oluştu.
- Çandragupta Maurya yaklaşık MÖ 322’de Hindistan’ı birleştirdi; başkent Pataliputra’ydı.
- Aşoka, Kalinga savaşından (y. MÖ 261) sonra Budizmi kabul etti, dhamma politikası izledi ve Budizmi Asya’ya yaydı.
- Hindistan dünyaya Budizmi, Sanskrit destanlarını, sıfırlı onluk sistemi ve satrancı verdi.