Nisan 1302, Paris. Notre-Dame Kilisesi’nin salonunda yüzlerce kişi toplanmıştır: ruhbanlar, soylular ve şehirlerin sıradan temsilcileri. Fransa Kralı IV. Philippe onlara ilk kez seslenir: papayla çekişmede ülke kralın yanında durmalıdır. Kralın şehirlilere de ihtiyacı neden var? Çünkü bir yüzyıl önce ülkenin yalnızca küçük bir bölümüne sahipti, şimdi ise bütün krallığın desteğine ihtiyaç duyuyordu. Bu ders Fransa’nın merkezîleşme yolunu, yani Kapetlerden XI. Louis’ye kadar olan süreci ve bu yolu neredeyse kesen Yüz Yıl Savaşları’nı anlatır.
Kapetlerden IV. Philippe’e: merkezîleşmenin başlangıcı
987’den itibaren Fransa’da Kapet hanedanı hüküm sürüyordu, ancak feodal parçalanma döneminde kral yalnızca Paris ve Orléans çevresindeki küçük kral toprağının gerçek sahibiydi. Geri kalan topraklar güçlü dükler ve kontların elindeydi; bazıları kraldan bile zengindi. İngiliz kralları da Fransa’da büyük bölgelere (Normandiya, Anjou, Guyenne) sahipti ve bu yüzden Fransa kralının vasalı sayılıyordu. Dolayısıyla Fransa krallığının görevi kral topraklarını genişletmek, vasalları boyun eğdirmek ve ülkede tek bir yönetim kurmaktı; bu sürece merkezîleşme denir.
II. Philippe Auguste (1180–1223), İngiltere Kralı Topraksız John’dan Normandiya, Anjou ve başka bölgeleri aldı (1202–1204) ve 1214’te Bouvines’de İngiliz kralı, Alman imparatoru ve Flandre Kontu’nun ittifakını yendi. Kral toprakları birkaç kat büyüdü; bölgeleri kralın memurları, yani baillilar ve seneşaller yönetmeye başladı. IX. Louis (1226–1270) kralın mahkemesini en yüksek mahkeme hâline getirdi: derebeyinin hükmüne karşı krala başvurulabiliyordu. Kral parası bütün ülkede geçer oldu, özel feodal savaşlar sınırlandı. Louis Haçlı Seferi’ne çıktı ve 1270’te Tunus’ta öldü; daha sonra aziz ilan edildi («Haçlı Seferleri» dersine bak).
IV. Philippe (1285–1314) vergileri artırdı ve ruhbanın kral vergisi ödemesini yasaklayan Papa VIII. Bonifacius’la sert bir mücadeleye girdi. 1302’de kral Genel Meclis’i (États Généraux) topladı: üç sınıfın, yani ruhbanın, soyluların ve üçüncü sınıfın (şehirlilerin) temsilcilerini. Kralın ordusu ve memur kadrosu giderek daha çok para gerektiriyordu, şehirler ise önemli bir gelir kaynağıydı; ayrıca üç sınıfın onayı kralın papaya karşı tutumuna ve yeni vergilere «bütün ülkenin sesi» ağırlığını veriyordu. Meclis kralı destekledi. Papalık otoritesi zayıfladı; 1309’da papalar Avignon’a taşındı ve Fransa kralının etkisi altına girdi. Ancak Genel Meclis’i kralın kendisi çağırıyordu ve yalnızca danışma ile vergiye onay için toplanıyordu; yasa yapma hakkı yoktu. Bu yönüyle İngiliz Parlamentosu’ndan ayrılıyordu («Orta Çağ’da İngiltere ve Kutsal Roma İmparatorluğu» dersine bak).
Yüz Yıl Savaşları (1337–1453)
Siyasi neden taht meselesiydi. 1328’de Kapet hanedanının erkek soyu tükendi; Fransız soyluları, kadın soyundan taht mirasını kabul etmedikleri için tacı akraba Valois hanedanından VI. Philippe’e verdi. Annesi aracılığıyla IV. Philippe’in torunu olan İngiltere Kralı III. Edward da tahta talip oldu. Bir de Guyenne sorunu vardı: İngiliz kralı bu bölgenin sahibiydi, ama Fransa kralına vasal olarak bağlıydı ve Fransa kralı bölgeyi tamamen ele geçirmek istiyordu. Ekonomik neden Flandre’dı: zengin dokuma şehirleri yünü İngiltere’den alıyordu, Flandre Kontu ise Fransa kralının vasalıydı. 1337’de savaş başladı.
Savaşın ilk aşamasında üstünlük İngilizlerdeydi. 1346’da Crécy’de İngiliz okçuları uzun yaylarla Fransız şövalye süvarisini bozguna uğrattı, 1347’de Calais Limanı alındı. 1356’da Poitiers’de Kara Prens’in komutasındaki İngilizler, savunma mevzisindeki okçularına yine güvenerek, bir kez daha kazandı ve kral II. Jean esir düştü; yönetimi veliaht Charles üstlendi. 1360 Brétigny Antlaşması ile İngiltere, Fransa’nın güneybatısında geniş topraklar ve Calais’yi aldı, III. Edward ise taht iddiasından vazgeçti. Ancak V. Charles döneminde (1364–1380) Fransızlar kaybettikleri toprakların çoğunu geri aldı.
XV. yüzyılda savaş yeniden alevlendi. Kral VI. Charles akıl hastasıydı, Burgonyalılar ile Armagnaclar arasında iç savaş sürüyordu. İngiltere Kralı V. Henry bundan yararlanıp 1415’te Azincourt’da Fransızları yendi. 1420 Troyes Antlaşması ile VI. Charles, V. Henry’yi varis ilan etti; veliaht Charles ise taht hakkından yoksun bırakıldı. Paris ve kuzey, İngilizlerin ve Burgonya’nın eline geçti. Fransa’nın bir ülke olarak yok olma tehlikesi belirdi.
Dönüm noktası Jeanne d’Arc adıyla bağlantılıdır. Lorraine’li bir köylü kızı, Orléans’ı kurtarma ve kralı Reims’te taçlandırma görevini üstlendi. Yedi aya yakın kuşatma altında kalan Orléans 8 Mayıs 1429’da kurtarıldı, veliaht ise Temmuz’da Reims’te VII. Charles adıyla tahta çıktı. Jeanne esir düştü ve 1431’de Rouen’da yakıldı, ama savaşın gidişi değişmişti. 1435’te Burgonya Dükü İngilizlerden ayrıldı (Arras Antlaşması), 1436’da ise Paris geri alındı. VII. Charles düzenli ordu ve sürekli vergi kurdu. 1453’te Castillon Savaşı’ndan sonra İngilizler Calais dışındaki bütün Fransa topraklarını yitirdi; Yüz Yıl Savaşları sona erdi (aslında 116 yıl sürdü).
Etkileşimli
«Kara Ölüm» ve Jakeri Ayaklanması
«Kara Ölüm» (1347–1351), Doğu’dan ticaret gemileriyle Akdeniz limanlarına getirilen veba salgınıydı. 1347’de Sicilya’ya ulaşan hastalık Fransa’ya ve bütün Avrupa’ya yayıldı. Avrupa nüfusunun yaklaşık üçte biri öldü (tarihçiler kesin sayı konusunda farklı düşünür). Köyler boşaldı, tarlalar terk edildi. Sonuçta işgücü azaldı, ücretler yükseldi; hayatta kalan köylüler derebeylerinden daha fazla özgürlük ve daha az yükümlülük istemeye başladı. Bazı derebeyleri ise kayıplarını köylülerin yükümlülüklerini artırarak telafi etmeye çalıştı; bu, kırsalda gerilimi artırdı ve sonraki köylü hoşnutsuzluğunun köklerinden biri oldu.
Gerilim Fransa’da 1358’de patladı. Poitiers’de kral esir düşmüş, soylular savaş alanından kaçmıştı; kralın fidyesi için yeni vergiler toplanıyor, iki ordunun askerleri de köyleri yağmalıyordu. Mayıs–Haziran aylarında Paris’in kuzeyinde köylüler ayaklandı. Soylular onlara, saf bir köylü için kullandıkları «Jacques Bonhomme» lakabını taktı; Jakeri Ayaklanması adı buradan gelir. İsyancılar malikâneleri yaktı, ancak soylular kısa sürede birleşip onları bastırdı; binlerce köylü öldürüldü. Ayaklanma yenilse de vergi yükünün ve savaş yıkımının dayanılmaz hâle geldiğini gösterdi.
Merkezîleşmenin tamamlanması: XI. Louis
Fransa savaştan güçlenmiş kral otoritesiyle çıktı: düzenli ordu ve sürekli vergi, kralı büyük vasallara bağımlılıktan kurtardı. Son büyük rakip Burgonya Dükü Cesur Charles’dı: dükalığı Flandre’a kadar uzanıyor ve dük neredeyse bağımsız bir hükümdar gibi davranıyordu. XI. Louis (1461–1483) onunla silahtan çok diplomasi, ittifaklar ve parayla mücadele etti. 1477’de Nancy Savaşı’nda Cesur Charles, XI. Louis’nin para ve diplomasiyle desteklediği Lorraine ve İsviçre kuvvetleri karşısında öldü; Burgonya Dükalığı sonra kral topraklarına katıldı (Hollanda toprakları Habsburglara geçti). Kral şehirlilere ve tüccarlara dayandı, ipek üretimini ve panayırları destekledi, Genel Meclis’i çok seyrek topladı. Louis’nin ölümünden sonra bu politika sürdü: VIII. Charles’ın Bretagne Dükü’nün kızıyla evliliği (1491), Bretagne’ın Fransa’ya katılmasının temelini attı (resmî birleşme 1532’de).
Böylece XV. yüzyılın sonunda Fransa merkezî bir devlete dönüştü: düzenli ordu, sürekli kral vergisi (taille) ve en yüksek merci olarak kralın mahkemesi. Yerel örf hukuku ve bölge parlamentoları sürüyordu, ancak kral otoritesi çerçevesinde işliyordu. Uzun savaş Fransızlarda ortak bir ulusal bilinç doğurdu. İngiltere’de yol farklıydı («Orta Çağ’da İngiltere ve Kutsal Roma İmparatorluğu» dersine bak).
Kronoloji, tablolar ve DİM soruları
- 1204
II. Philippe Auguste Normandiya’yı ele geçirir
- 1302
Genel Meclis’in ilk toplanışı
- 1328
Kapet erkek soyu tükenir; Valois hanedanı
- 1337
Yüz Yıl Savaşları’nın başlaması
- 1346
Crécy Savaşı
- 1347–1351
«Kara Ölüm»
- 1356
Poitiers Savaşı; Kral II. Jean esir düşer
- 1358
Jakeri Ayaklanması
- 1360
Brétigny Antlaşması
- 1415
Azincourt Savaşı
- 1420
Troyes Antlaşması
- 8 Mayıs 1429
Orléans kuşatmadan kurtarılır
- 1435
Arras Antlaşması: Burgonya İngilizlerden ayrılır
- 1453
Castillon Savaşı; Yüz Yıl Savaşları’nın sonu
- 1477
Nancy Savaşı; Cesur Charles’ın ölümü
| Kişi | Tarih | Faaliyeti |
|---|---|---|
| II. Philippe Auguste | 1180–1223 | Normandiya’nın alınması, Bouvines, baillilar ve seneşaller |
| IX. Louis | 1226–1270 | kral mahkemesinin güçlenmesi, tek para, Haçlı Seferi |
| IV. Philippe | 1285–1314 | Genel Meclis (1302), papayla mücadele |
| VII. Charles | 1422–1461 | Reims’te taçlanma, düzenli ordu ve vergi, savaşın sonu |
| XI. Louis | 1461–1483 | Burgonya’nın katılması, merkezîleşmenin tamamlanması |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Kapet erkek soyunun tükenmesi, III. Edward’ın iddiası, Guyenne ve Flandre rekabeti | Yüz Yıl Savaşları’nın başlaması (1337) |
| Poitiers yenilgisi, kralın esir düşmesi, ağır vergiler | Jakeri Ayaklanması (1358) |
| «Kara Ölüm»den kaynaklı nüfus kaybı | işgücü kıtlığı, ücret artışı, köylü taleplerinin güçlenmesi |
| Cesur Charles’ın Nancy’de ölümü (1477) | Burgonya’nın kral topraklarına katılması |
| Özellik | XII. yüzyıl (parçalanma) | XV. yüzyılın sonu (merkezîleşme) |
|---|---|---|
| Kralın toprağı | Paris ve Orléans çevresi | ülkenin büyük bölümü |
| Ordu | vasalların birlikleri | düzenli kral ordusu |
| Vergi | kral yalnız kendi topraklarından gelir alırdı | sürekli kral vergisi (taille) |
| Mahkeme | derebeyinin mahkemesi | kralın mahkemesi en yüksek merci |
| Büyük vasallar | kral kadar güçlü | kral otoritesine tabi |
Kral düşmanın eline geçince ülke başsız kaldı. Savaş alanından kaçan soyluları herkes suçluyordu, ama vergiler durmuyordu: köylüler fidye parası topluyor, orduyu besliyor, tarlalarını ise yağmacı çeteler çiğniyordu. Beauvais yakınında birkaç köy toplandı. Ülkeyi yok edenlerin soylular olduğunu, hepsinin öldürülmesi gerektiğini söylediler. Kısa sürede binlerce köylü birleşti; silah yerine sopa, bıçak ve çiftlik aletleri almışlardı. Kaleleri yakıyor, sahiplerini ve ailelerini öldürüyorlardı. Soylular onlara «Jacques Bonhomme», yani saf Jacques lakabını taktı. Haber yayılınca derebeyleri korkuyla toplanıp silahlandı ve isyancıların üzerine yürüdü.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen olayı, gerçekleştiği ülkeyi ve yılını belirleyin.
2) Bu olayın bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Poitiers’de kral esir düştü, soylular ülkeyi savunamadı, merkezî otorite zayıfladı. Ekonomik: fidye ve savaş için ağır vergiler; yağmacı çeteler tarlaları yok etti. Puan: iki neden açıklamalı — 1; ikisi açıklamasız — ⅔; biri açıklamalı — ½; biri açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar (örneğin): soyluların cezalandırma harekâtında binlerce köylü öldürüldü; derebeylerinin köylülerden korkusu ve onlara düşmanlığı arttı; ayaklanma savaş sırasında kral otoritesinin zayıflığını gösterdi. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
DİM sorusu: kombinasyon
Problem
IV. Philippe dönemine aittir:
1. Genel Meclis’in toplanması
2. papayla mücadele
3. Orléans’ın kuşatmadan kurtarılması
4. Normandiya’nın İngiltere’den alınması
5. papaların Avignon’a taşınması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 4 — Normandiya’yı II. Philippe Auguste aldı (1204).
Adım 3: geri kalanlar IV. Philippe dönemine aittir: 1302, Bonifacius VIII ile mücadele, 1309.
Cevap: 1, 2, 5.
DİM sorusu: eşleştirme
Problem
Savaşı sonucuyla eşleştirin:
1. Crécy
2. Orléans
3. Nancy
a. Cesur Charles’ın ölümü
b. İngiliz okçularının zaferi
c. Jeanne d’Arc önderliğinde kuşatmanın yarılması
d. kralın esir düşmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Crécy — okçular (1-b), Orléans — Jeanne d’Arc (2-c), Nancy — Cesur Charles (3-a).
Cevap: 1-b, 2-c, 3-a.
Unutma
- Kapetler, II. Philippe Auguste, IX. Louis ve IV. Philippe döneminde kral topraklarını genişletti, kral mahkemesini ve ortak parayı güçlendirdi; IV. Philippe 1302’de Genel Meclis’i topladı.
- Yüz Yıl Savaşları (1337–1453), taht iddiası (Kapet soyunun tükenmesi, III. Edward) ile Guyenne ve Flandre mücadelesinden doğdu.
- İngilizler Crécy’de (1346) ve Poitiers’de (1356) kazandı, II. Jean esir düştü; Orléans, 8 Mayıs 1429’da Jeanne d’Arc önderliğinde kurtarıldı, savaş 1453’te Castillon’dan sonra bitti.
- «Kara Ölüm» (1347–1351) nüfusun yaklaşık üçte birini aldı ve derebeyi–köylü gerilimini artırdı; Jakeri Ayaklanması’nın (1358) doğrudan nedeni ise vergi yükü ve savaş yıkımı oldu.
- VII. Charles düzenli ordu ve vergi kurdu; XI. Louis diplomasiyle Cesur Charles’ı zayıflattı, Charles’ın Nancy’de ölümünden (1477) sonra Burgonya Dükalığı kral topraklarına katıldı ve merkezî devlet tamamlandı.