Proqramlaşdırma dilləri və Python: dəyişənlər, daxiletmə və xaricetmə

Kompüter yalnız 0 və 1-lərdən ibarət əmrləri başa düşür, sən isə print(7 * 6) yazırsan və o, dərhal 42 cavabını verir. Bu iki dil arasında kim tərcüməçilik edir? Bu dərsdə həm bu sualın cavabını, həm də Python-un ilk vacib alətlərini öyrənəcəksən: dəyişənlər, klaviaturadan daxiletmə, ekrana xaricetmə və hesab əməlləri. DİM-in I qrup qəbul imtahanında informatikanın 30 tapşırığından 9-u Python proqramlarıdır — onların hamısı bu dərsdəki «kərpiclərdən» qurulur.

Proqram, proqramlaşdırma dilləri və translyatorlar

Dillər kompüterə yaxınlığına görə səviyyələrə bölünür. Maşın dili prosessorun birbaşa icra etdiyi yeganə dildir: əmrlər ikilik kodlarla yazılır və prosessorun tipindən asılıdır. Aşağı səviyyəli dillər (məsələn, assembler) maşın əmrlərini MOV, ADD kimi qısa hərf işarələri ilə yazır; onlar da konkret prosessora bağlıdır. Yüksək səviyyəli dillər (Python, C++, Java, Pascal) insan dilinə və riyazi yazılışa yaxındır, prosessordan asılı deyil, onların bir əmri çoxlu maşın əmrinə çevrilir.

Python interpretasiya olunan dildir. Proqram icra olunarkən 5-ci əmrdə səhv baş versə (məsələn, sıfıra bölmə), ilk dörd əmrin nəticəsi ekrana artıq çıxmış olur. Dəqiq desək, Python əvvəlcə bütün mətni aralıq bayt-koda çevirir — ona görə yazı (sintaksis) səhvi olan proqram heç başlamır — lakin məktəb kursunda və imtahanda Python interpretasiya olunan dil kimi təsnif olunur.

Sabitlər, dəyişənlər və mənimsətmə

Mənimsətmə operatoru = belə işləyir: əvvəlcə sağ tərəfdəki ifadə hesablanır, sonra nəticə sol tərəfdəki dəyişənə yazılır, köhnə qiymət isə itir. Buna görə x = x + 1 tənlik deyil, «x-in qiymətini 1 vahid artır» əmridir. DİM-in izahlarında bu, «dəyişənə … qiyməti mənimsədilir» kimi yazılır. Python bir sətirdə bir neçə mənimsətməyə də icazə verir: a, b = 3, 8.

• ad hərflə və ya _ ilə başlayır, sonra hərf, rəqəm və _ gələ bilər: a1, sum_2, _k düzgündür, 2a, my-sum, a b isə səhvdir;
• böyük və kiçik hərflər fərqlənir: a və A iki müxtəlif dəyişəndir;
• xidməti sözlər (if, else, for, while, and, or, not, True) dəyişən adı ola bilməz.

a = 7
b = 2.5
s = '7'
t = a > 5
print(type(a), type(b), type(s), type(t))
print(a * 2, b * 2, s * 2, t)

<class 'int'> <class 'float'> <class 'str'> <class 'bool'>
14 5.0 77 True

Python-da dəyişənin tipi ona mənimsədilən qiymətlə müəyyən olunur və proqramın gedişində dəyişə bilər: x = 5-dən sonra x tam ədəddir, x = 'five'-dan sonra isə sətirdir. Buna görə hər tapşırıqda özündən soruş: bu anda dəyişəndə ədəd var, yoxsa mətn? Eyni + işarəsi ədədləri toplayır, sətirləri isə yan-yana birləşdirir.

Daxiletmə və xaricetmə: input() və print()

print() funksiyası mötərizədəki qiymətləri ekrana çıxarır. Vergüllə ayrılmış bir neçə qiymət bir boşluqla ayrılaraq bir sətirdə çap olunur, hər yeni print() isə yeni sətirdən başlayır. sep parametri ayırıcını, end isə sətrin sonunu dəyişir: print(1, 2, 3, sep='-') → 1-2-3, print('a', end='') isə növbəti çapı həmin sətirdə saxlayır.

input() istifadəçinin klaviaturadan yazdığı sətri oxuyur və onu **həmişə sətir (str) kimi** qaytarır: 5 yazsan belə, '5' alınır. Ədədlə hesablamaq üçün sətri çevirmək lazımdır: tam ədəd üçün int(input()), həqiqi ədəd üçün float(input()). DİM tapşırıqlarındakı proqramlar məhz belə başlayır: n = int(input()). Bir sətirdə boşluqla yazılmış bir neçə qiyməti input().split() oxuyur — o, sətri boşluqlardan bölüb sətirlər siyahısı qaytarır; hər hissəni ayrıca int() ilə çeviririk.

name = input()
age = int(input())
a, b = input().split()
a = int(a)
b = int(b)
print(name, age, a + b)
print(name, 'is', age, sep='_')

Tapşırığın şərtini diqqətlə oxu: ədədlər hər biri ayrıca sətirdə daxil edilirsə, int(input()) lazım olan qədər təkrarlanır (a = int(input()), b = int(input())); ədədlər bir sətirdə, boşluqla yazılırsa, input().split() istifadə olunur. DİM-in yazılı tapşırıqlarında hər iki forma olur: məsələn, siyahının elementləri «bir-birindən bir boşluqla ayrılmış sətir şəklində», elementlərin sayı n isə ayrıca sətirdə verilə bilər.

name = 'Leyla'
age = int('14')
line = '3 8'
a, b = line.split()
a = int(a)
b = int(b)
print(name, age, a + b)
print(name, 'is', age, sep='_')

Leyla 14 11
Leyla_is_14

Hesab əməlləri: //, % və əməllərin ardıcıllığı

a = 7
b = 45
c = b // a % 4 * 3 + b % a ** 2
print(c)

51

Ədədin rəqəmləri və tip çevirmələri

n = 739
a = n // 100
b = n // 10 % 10
c = n % 10
print(c * 100 + b * 10 + a, a + b + c, abs(a - c))

937 19 2

Tip çevirmələri. str() ədədi sətrə, int() isə sətri və ya həqiqi ədədi tam ədədə çevirir: str(45) + '1' → 451, int('45') + 1 → 46, int(7.9) → 7 (kəsr hissə sadəcə atılır, yuvarlaqlaşdırılmır). len(str(n)) ədədin rəqəmlərinin sayını verir: len(str(2026)) → 4. abs(x) ədədin modulunu qaytarır: abs(-12) → 12.

DİM tipli tapşırıqlar: proqram nə çap edir?

İmtahanda proqram adətən 5–15 sətirdir və sual birdir: «proqramın nəticəsini müəyyən edin». Qapalı tapşırıqda 5 cavab variantı olur, kodlaşdırılmış tapşırıqda isə cavabı özün yazırsan. Hər iki halda qalib gələn üsul eynidir — proqramı kompüter kimi, sətir-sətir «icra etmək».

1. 1
   Dəyişən cədvəli aç

   Hər dəyişən üçün sütun çək və ilkin qiymətləri yaz. input() varsa, verilən giriş qiymətini tipinə uyğun yaz: int(input()) → ədəd, input() → sətir.

2. 2
   Sətir-sətir irəlilə

   Hər mənimsətmədən sonra yalnız həmin dəyişənin sütununu yenilə, köhnə qiyməti üstündən xətlə. Sağ tərəf həmişə köhnə qiymətlərlə hesablanır.

3. 3
   Prioritetə əməl et

   Mürəkkəb ifadədə əvvəl **, sonra * / // % soldan sağa, sonra + -. Aralıq nəticələri yaz.

4. 4
   Tiplərə diqqət et

   / həmişə float verir (8 / 2 → 4.0); sətirlər üçün + birləşdirmə, * isə təkrardır.

5. 5
   Çap formatını yoxla

   print(a, b) qiymətləri bir boşluqla ayırır, hər print yeni sətirdə çıxır. Variantlar çox vaxt məhz boşluq və sətir fərqi ilə ayrılır.

t = 7384
# hours, minutes, seconds

2 3 4

line = '38 7'
# split, convert, print quotient, remainder, check

5 3 38