Dövr operatorları: for, while, dövr addımı, break, continue və iç-içə dövrlər

Tutaq ki, 1-dən 1000-ə qədər 7-yə bölünən ədədləri saymaq lazımdır. Min dəfə if yazmaq? Əsla! Dövr operatoru eyni əmrlər qrupunu lazım olan qədər təkrarlayır. DİM-in 2025–2026-cı illərdəki dörd variantında ən çox rast gəlinən mövzu məhz «Dövr operatoru. Ədədlər üzərində əməllər» olub: 120 informatika tapşırığından 14-ü. Bu dərsdə dövr qurmağı və, ən əsası, onu izləmə cədvəli ilə səhvsiz izləməyi öyrənəcəksən.

for dövrü və range(): dövr addımı

range funksiyası tam ədədlər ardıcıllığı yaradır və üç formada yazılır: range(b) — 0, 1, …, b − 1; range(a, b) — a, a + 1, …, b − 1; range(a, b, d) — a, a + d, a + 2d, … Üçüncü ədəd d dövr dəyişəninin dəyişmə addımıdır. d > 0 olduqda ədədlər b-yə çatana qədər artır, d < 0 olduqda b-yə çatana qədər azalır. Son qiymət b heç vaxt daxil deyil — «b-yə qədər, b olmadan».

for i in range(10, 0, -3):
    print(i)
print(len(range(3, 20, 4)), len(range(20, 121)))

10
7
4
1
5 101

for yalnız range üzərində deyil, istənilən ardıcıllıq üzərində işləyir: for ch in 'Baku': sətrin simvollarını, for x in [4, 9, 2]: isə siyahının elementlərini bir-bir götürür. Bu imkan «Sətirlər və onlar üzərində əməllər» və «Siyahılar və onlar üzərində əməllər» dərslərində geniş işlədiləcək; bu dərsdə isə ədədlərlə — range ilə işləyirik.

Sayğac və toplayıcı: dövrün içində şərt

Dövr çox vaxt nəyi isə sayır və ya toplayır. Bunun üçün dövrdən əvvəl dəyişənə başlanğıc qiymət verilir, dövrün içində isə o, hər uyğun iterasiyada yenilənir. Şərt operatoru dövrün içində «filtr» rolunu oynayır: yalnız şərti ödəyən qiymətlər sayılır və ya toplanır.

• sayğac: k = 0, dövrdə k = k + 1 — şərt neçə dəfə ödəndi;
• toplayıcı (cəm): s = 0, dövrdə s = s + x — qiymətlərin cəmi;
• hasil: p = 1 (0 yox — əks halda nəticə həmişə 0 olar), dövrdə p = p * x.

s = 0
p = 1
k = 0
for i in range(1, 11):
    if i % 2 == 1:
        s = s + i
    else:
        p = p * i
    if i % 3 == 0:
        k = k + 1
print(s, p, k)

25 3840 3

Eyni qəliblə ən böyük (və ya ən kiçik) qiymət də tapılır: dövrdən əvvəl mx dəyişəninə ilk qiymət (və ya mümkün olandan kiçik ədəd) yazılır, dövrdə isə if x > mx: mx = x yoxlanır. Beləliklə, dövr bitəndə mx indiyə qədər görülən qiymətlərin ən böyüyünü saxlayır. Bütün bu qəliblərdə dövr hər qiymətə bir dəfə baxır və nəticəni addım-addım «yığır».

k = 0
for n in range(30, 131):
    if n % 2 == 0 and n < 100:
        if n % 7 == 0 or n % 9 == 0:
            k = k + 1
    else:
        k = k + 2
print(k)

141

while dövrü və izləmə cədvəli

while şərt: dövrü gövdəni şərt doğru olduqca təkrarlayır. Şərt hər iterasiyadan əvvəl yoxlanır, ona görə bu, ilkin şərtli dövrdür: şərt əvvəldən yalandırsa, gövdə bir dəfə də icra olunmur. Gövdədə şərtə daxil olan dəyişən mütləq dəyişməlidir, yoxsa dövr sonsuz olar. Dövr bitəndə şərt yalandır: dəyişən şərti pozan ilk qiyməti saxlayır. while təkrarların sayı əvvəlcədən bilinməyəndə seçilir: «cəm 1000-i keçənə qədər», «ədədin rəqəmləri bitənə qədər».

İstənilən for dövrünü while ilə yazmaq olar: for i in range(a, b, d): (d > 0) dövrü i = a, while i < b:, gövdə və gövdənin sonunda i = i + d ilə eynidir. Bu çevirmə blok-sxemlərdəki dövrləri başa düşməyə kömək edir: orada da dövr dəyişəninə başlanğıc qiymət verilir, şərt yoxlanır, gövdədən sonra dəyişən addım qədər dəyişir (bax: «Dövri alqoritmlər və izləmə cədvəli»).

n = 0
k = 1
while k <= 15:
    n = n + k
    if k % 4 == 0:
        k = k + 1
    else:
        k = k + 3
print(n + k)

68

İzləmə cədvəli hər iterasiyada dəyişənlərin qiymətlərini sətir-sətir yazır: şərtin yoxlandığı andakı qiymət, şərtin nəticəsi və gövdədən sonrakı qiymətlər. Yuxarıdakı proqram üçün:

Dövrdə yeni qiymət əvvəlki qiymətlərdən hesablanırsa, bu, rekurrent ardıcıllıqdır. Ən məşhuru Fibonaççi ardıcıllığıdır: 1, 1, 2, 3, 5, 8, …, burada hər hədd əvvəlki ikisinin cəmidir. Proqramda iki dəyişən son iki həddi saxlayır və hər iterasiyada «bir addım irəli sürüşür»: c = a + b, a = b, b = c. Mənimsətmələrin sırası vacibdir: a = b-ni c-ni hesablamadan əvvəl yazsaq, köhnə a itər.

a = 1
b = 1
for i in range(3, 11):
    c = a + b
    a = b
    b = c
print(b)

55

break və continue

break dövrü dərhal və tamamilə dayandırır: qalan iterasiyalar ləğv olunur və proqram dövrdən sonrakı sətrə keçir. continue isə dövrü dayandırmır — yalnız cari iterasiyanın qalanını keçir və növbəti iterasiyaya keçir (for-da dövr dəyişəni növbəti qiyməti alır, while-da şərt yenidən yoxlanır). İç-içə dövrlərdə hər ikisi yalnız ən daxili dövrə təsir edir. break ilə dayanan for-da dövr dəyişəni dayandığı andakı qiyməti saxlayır.

s = 0
for i in range(1, 50, 3):
    if i % 5 == 0:
        continue
    if s > 40:
        break
    s = s + i
print(i, s)

19 41

n = 100
while True:
    n = n + 1
    if n % 7 == 0 and n % 13 == 0:
        break
print(n)

182

İç-içə dövrlər

Dövrün gövdəsində başqa dövr də ola bilər — bunlar iç-içə dövrlərdir. Xarici dövrün hər iterasiyasında daxili dövr əvvəldən sona qədər icra olunur və daxili dəyişən hər dəfə yenidən başlayır. Saat kimi düşün: dəqiqə əqrəbi (xarici dövr) bir bölgü irəliləyəndə saniyə əqrəbi (daxili dövr) tam dövrə vurur. Daxili dövrün sərhədi xarici dəyişəndən asılı ola bilər (range(i, 6)) — onda hər xarici iterasiyada daxili dövr fərqli sayda icra olunur.

for a in range(1, 25):
    for b in range(a, 25):
        if a * b == 24:
            print(a, b)

1 24
2 12
3 8
4 6

k = 0
for i in range(1, 5):
    for j in range(i, 6):
        if j % 4 == 0:
            break
        k = k + i
print(k)

10

k = 0
# for n in range(...):

print(k)

27

a = 1
b = 1
# while ...:

print(b)

1597