İmtahan zalında kompüter yoxdur, amma DİM-in qəbul imtahanında mətn prosessoru haqqında tapşırıq hər variantda olur. 2025–2026-cı illərdə keçirilmiş dörd imtahanın hər birində «Mətnlərin emalı» mövzusundan bir tapşırıq var idi: klaviş alqoritmi 20 dəfə icra olunur, sözlər Ctrl+C və Ctrl+V ilə çoxaldılır, abzas Ctrl+J ilə düzləndirilir. Belə sualları həll etmək üçün redaktoru «başında işlətməyi» bacarmalısan: kursor harada dayanır, hansı klaviş nəyi silir, mübadilə buferində nə saxlanılır. Bu dərsdə məhz bunu öyrənəcəksən.
Mətn redaktoru, mətn prosessoru və mətnin obyektləri
Mətn redaktoruTərif
Mətni daxil etmək, redaktə etmək və saxlamaq üçün sadə proqram. O, yalnız simvolları saxlayır: şrift, rəng, cədvəl, şəkil yoxdur. Nümunə: Windows-un Notepad proqramı və .txt uzantılı fayllar.
Mətn prosessoruTərif
Mətni yazmaqla yanaşı onu formatlayan (şrift, ölçü, rəng, düzləndirmə), sənədə cədvəl, diaqram və şəkil əlavə edən, səhifələri tərtib edən proqram: Microsoft Word, LibreOffice Writer, Google Docs. Word sənədinin uzantısı .docx-dir.
Sənəd bir-birinin içində yerləşən obyektlərdən ibarətdir: simvol (hərf, rəqəm, işarə, boşluq) → söz → sətir → abzas → səhifə. Seçilmiş istənilən hissə fraqment adlanır. Sətri proqram özü keçirir: mətn sağ kənara çatanda növbəti söz aşağı sətrə düşür. Enter isə abzası bitirir və yenisini başladır; Shift+Enter yeni sətir açır, amma abzas eyni qalır; Ctrl+Enter yeni səhifə başladır.
| Obyekt | Necə tez seçilir |
|---|---|
| Simvol | Shift+→ və ya Shift+← — hər basış bir simvol |
| Söz | sözün üzərində iki dəfə klik; Ctrl+Shift+→ seçimi söz-söz genişləndirir |
| Sətir | sətrin solunda, kənar sahədə bir klik; Shift+End — kursordan sətrin sonuna qədər |
| Cümlə | Ctrl basılı ikən cümlənin üzərində klik |
| Abzas | abzasın üzərində üç dəfə klik |
| Bütün sənəd | Ctrl+A |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Kursor, Delete, Backspace və Insert
Kursor yanıb-sönən şaquli xəttdir və həmişə iki simvolun arasında dayanır, simvolun üstündə yox. Ona görə tapşırığı həll edərkən mətni yaz və kursorun yerini | işarəsi ilə göstər: note|book yazısı kursorun e ilə b arasında olduğunu bildirir. Hər əmri kursora nəzərən oxu.
- Delete kursordan sağdakı simvolu silir, kursor yerində qalır.
- Backspace kursordan soldakı simvolu silir, kursor bir mövqe sola keçir.
- Fraqment seçilibsə, hər iki klaviş bütün fraqmenti silir. Silinən mətn mübadilə buferinə düşmür.
- Insert daxiletmə və əvəzetmə rejimlərini dəyişir. Daxiletmə rejimində yazılan simvol kursorun yerinə əlavə olunur və sağdakı mətn sürüşür; əvəzetmə rejimində isə o, sağdakı simvolu əvəz edir. Word-də bu klaviş susmaya görə söndürülüb:
File › Options › AdvancedbölməsindəUse the Insert key to control overtype modeseçimi qeyd olunmalıdır.
Ctrl+→ — bir söz sağa)Ctrl+←End — sətrin sonuna)HomeCtrl+End — sənədin sonuna)Ctrl+HomePgDn — bir ekran aşağı)PgUpCtrl+Delete — sağda sözün sonuna qədər)Ctrl+BackspaceNümunə 1. Klavişlərin ardıcıllığı
Məsələ
1) Mətndə notebook sözü yazılıb, kursor note|book vəziyyətindədir. Ardıcıl olaraq 2 dəfə Backspace, 2 dəfə → və 1 dəfə Delete sıxılır. Mətn necə olar və kursor harada dayanar?
2) Mətndə 12345 yazılıb, kursor 12|345 vəziyyətindədir. Əvəzetmə rejimində ab yazılır. Nə alınar? Daxiletmə rejimində nə alınardı?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
note|book → 2 dəfə Backspace soldakı e və t-ni silir: no|book.2 dəfə → kursoru
b və o hərflərinin üzərindən keçirir: nobo|ok.Delete sağdakı
o-nu silir: nobo|k.Cavab:
nobok, kursor o ilə k arasındadır.2) Əvəzetmə rejimində
a sağdakı 3-ü, b isə 4-ü əvəz edir: 12ab|5.Daxiletmə rejimində heç nə silinmir:
12ab|345.Nümunə 2. Alqoritm 25 dəfə icra olunur (DİM tipli)
Məsələ
Mətn redaktorunda bitişik yazılmış robot sözlərindən ibarət ifadə var: robotrobot…robot. Kursor sonuncu robot sözündəki r hərfindən dərhal əvvəl dayanır. Aşağıdakı alqoritm 25 dəfə ardıcıl icra olunur:
1) 2 dəfə Delete klavişi sıxılır;
2) 2 dəfə ← klavişi sıxılır.
Nəticədə mətn robotrobotrobot şəklinə düşür. İlkin ifadədə neçə robot sözü var idi?
A) 10 B) 12 C) 13 D) 15 E) 28
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
…robot|robot → 2 dəfə Delete sağdakı ro-nu silir (kursor yerində qalır): …robot|bot → 2 dəfə ← : …rob|otbot.2. İkinci icrada Delete məhz ← klavişinin indicə keçdiyi
ot hərflərini silir. Deməli, bütün silinən hərflər mətnin bitişik bir parçasını təşkil edir.3. 25 icrada 25 · 2 = 50 hərf silinir, bu da 50 : 5 = 10 söz deməkdir. Parça sözün ortasından başlasa da, qalan
ro və bot hissələri birləşib yenə tam robot sözü əmələ gətirir.4. Sonda 3 söz qaldığı üçün əvvəlcə 3 + 10 = 13 söz var idi.
Cavab: C) 13. E variantı (28) hər icrada bir sözün silindiyini düşünənlərin səhvidir.
Mətni yaz və kursoru qeyd et
Məsələn,
robot|robot. Kursor həmişə iki simvolun arasındadır.1–2 icranı əl ilə yerinə yetir
Hər klavişdən sonra mətni və kursoru yenidən yaz.
Qanunauyğunluğu tap
Bir icrada neçə simvol silinir? Silinənlər bitişik parçadırmı? Kursor hər dəfə neçə simvol sürüşür?
N icra üçün hesabla
Silinən simvolların sayını sözün uzunluğuna böl — bu, silinən sözlərin sayıdır.
Kiçik N ilə yoxla
Məsələn, N = 5 üçün cavabı həm hesabla, həm də əl ilə tap — eyni çıxmalıdır.
Mübadilə buferi: kəsmək, surətini çıxarmaq, yapışdırmaq
Mübadilə buferiTərif
Kəsilən və ya surəti çıxarılan fraqmentin müvəqqəti saxlandığı yaddaş sahəsi (Clipboard). Buferdə yalnız sonuncu fraqment saxlanılır: yeni Ctrl+C və ya Ctrl+X əvvəlkini silir. Ctrl+V buferi boşaltmır, ona görə eyni fraqmenti istənilən qədər yapışdırmaq olar.
| Əmr | Klavişlər | Mətnə təsiri | Buferə təsiri |
|---|---|---|---|
| Kəsmək | Ctrl+X | fraqment yerindən silinir | fraqment buferə yazılır, köhnəsi silinir |
| Surətini çıxarmaq | Ctrl+C | mətn dəyişmir | fraqmentin surəti buferə yazılır |
| Yapışdırmaq | Ctrl+V | buferdəki fraqment kursorun yerinə qoyulur; seçilmiş fraqment varsa, onu əvəz edir | dəyişmir |
| Silmək | Delete, Backspace | fraqment silinir | dəyişmir |
| Geri qaytarmaq | Ctrl+Z | son əməl ləğv olunur | dəyişmir |
Fraqmentin surətini başqa yerə qoymaq üçün Ctrl+C → Ctrl+V, onun yerini dəyişmək üçün isə Ctrl+X → Ctrl+V istifadə olunur. Eyni əmrlərin köhnə kombinasiyaları da işləyir: Ctrl+Insert — surət, Shift+Delete — kəsmək, Shift+Insert — yapışdırmaq.
Nümunə 3. Bufer və hərflərin sayı (DİM tipli)
Məsələ
Boş mətn faylına aralarında bir boşluq olmaqla ardıcıl 200 dəfə Monitor, 150 dəfə Mouse və 120 dəfə Disk sözü yazıldı. Sonra:
– 50 dənə Monitor sözü seçilib 1 dəfə Delete sıxıldı;
– bütün Mouse sözləri seçilib Ctrl+C sıxıldı;
– bütün Disk sözləri seçilib Ctrl+X sıxıldı;
– kursor mətnin sonuna gətirilib 2 dəfə Ctrl+V sıxıldı.
Faylda neçə hərf var?
A) 2280 B) 2760 C) 3110 D) 3240 E) 3300
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Monitor — 7, Mouse — 5, Disk — 4. Boşluqlar hərf deyil, onları saymırıq.1) Delete 50
Monitor sözünü silir, bufer dəyişmir: 200 − 50 = 150 Monitor qalır.2)
Ctrl+C mətnə toxunmur, buferə 150 Mouse sözünün surəti yazılır.3)
Ctrl+X bütün Disk sözlərini mətndən silir və buferə yazır. Bufer yalnız sonuncunu saxladığı üçün indi orada 120 Disk sözü var, Mouse yoxdur.4) 2 dəfə
Ctrl+V mətnə 2 · 120 = 240 Disk sözü qaytarır.Hərflər: 150 · 7 + 150 · 5 + 240 · 4 = 1050 + 750 + 960 = 2760.
Cavab: B) 2760. E (3300) — buferdə
Mouse qaldığını, D (3240) — kəsilən sözlərin yerində qaldığını, C (3110) — Delete-i unudanların səhvidir.Formatlama: simvollar və abzaslar
Formatlama mətnin məzmununu yox, görünüşünü dəyişir: hərflərin sayı eyni qalır. Simvolların formatlanması seçilmiş fraqmentə tətbiq olunur: şrift (Calibri, Times New Roman, Arial), ölçü (punktla; 1 pt ≈ 0,35 mm), rəng və üslub — qalın, kursiv, altından xətt çəkilmiş. Eyni kombinasiyanı ikinci dəfə basmaq həmin formatı ləğv edir. Abzasın formatlanması isə kursorun dayandığı bütün abzasa aiddir, seçmək lazım deyil: düzləndirmə, abzas girintisi, sətirlərarası interval.
Esc Tab Shift Ctrl Alt
Enter Space Backspace
Insert Delete Home End
PgUp PgDnNümunə 4. Abzasın son görünüşü (DİM tipli)
Məsələ
Yuxarıdakı abzas üzərində ardıcıl əməliyyatlar aparılır:
– kursor 3-cü sətrə qoyulur, Ctrl+E sıxılır;
– 1-ci sətirdəki Esc sözü seçilir, Ctrl+B sıxılır;
– 2-ci sətir tam seçilir, Backspace sıxılır;
– Ctrl+Z sıxılır.
Abzasın son görünüşünü müəyyən edin.
A) yalnız 3-cü sətir mərkəzdədir, Esc qalındır, 4 sətir
B) bütün sətirlər mərkəzdədir, Esc qalındır, 4 sətir
C) bütün sətirlər mərkəzdədir, Esc qalındır, 3 sətir
D) bütün sətirlər sola düzlənib, Esc qalındır, 4 sətir
E) bütün sətirlər mərkəzdədir, 1-ci sətir qalındır, 4 sətir
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Ctrl+E abzasın formatıdır: kursor hansı sətirdə olsa da, bütün abzas mərkəzə düzlənir.2)
Ctrl+B simvol formatıdır: yalnız seçilmiş Esc sözü qalın olur.3) Backspace seçilmiş 2-ci sətri silir — abzasda 3 sətir qalır.
4)
Ctrl+Z son əməli, yəni silməni ləğv edir: 2-ci sətir geri qayıdır, yenə 4 sətirdir. Əvvəlki əməllər (mərkəzləmə və qalın şrift) qalır.Cavab: B. C variantı
Ctrl+Z-i unudanların, A variantı düzləndirmənin yalnız bir sətrə aid olduğunu düşünənlərin səhvidir.Nümunə 5. Sözün uzunluğuna və həcminə görə formatlama (DİM tipli)
Məsələ
Sənəddə Every small step builds a big future. cümləsi yazılıb (nöqtə sözə aid deyil). ASCII-də 1 simvol 8 bit, UNICODE-da 16 bitdir. Ardıcıl olaraq:
1) ən uzun sözlər seçilib Ctrl+B sıxılır;
2) ASCII kodlaşdırmasında həcmi 40 bit olan sözlər ayrılıqda seçilib Ctrl+I sıxılır;
3) UNICODE kodlaşdırmasında həcmi 64 bit olan sözlər seçilib Ctrl+U sıxılır;
4) ən qısa söz seçilib 2 dəfə Ctrl+B sıxılır.
Cümlə necə görünər?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
1) Ən uzun sözlər 6 hərflidir:
builds və future qalın olur.2) ASCII-də 40 : 8 = 5 simvol →
Every və small kursiv olur.3) UNICODE-da 64 : 16 = 4 simvol →
step sözünün altından xətt çəkilir.4) Ən qısa söz
a-dır: birinci Ctrl+B onu qalın edir, ikincisi bu formatı ləğv edir — a adi qalır.Nəticə: Every small step builds a big future. (
step sözünün altından xətt çəkilib.)Mətnin bit və baytla həcmi haqqında ətraflı: «Mətn informasiyasının kodlaşdırılması» dərsi.
Axtarış və əvəzetmə. Sənəddə cədvəl, diaqram və şəkil
Ctrl+F axtarış panelini açır: yazdığın söz sənəddə tapılıb işarələnir. Ctrl+H əvəzetmə pəncərəsini açır: Find what sahəsinə axtarılan, Replace with sahəsinə yeni mətni yazırsan; Replace tapılanları bir-bir, Replace All isə hamısını birdən əvəz edir. More >> düyməsinin altında Match case (böyük və kiçik hərfləri fərqləndir) və Find whole words only (yalnız tam sözlər) seçimləri var.
Nümunə 6. Əvəzetmədən sonra simvolların sayı və həcm
Məsələ
2400 simvoldan ibarət sənəddə computer sözü 15 dəfə işlənib. Ctrl+H pəncərəsində bütün computer sözləri PC ilə əvəz edildi (Replace All).
1) Sənəddə neçə simvol qaldı?
2) Mətn UNICODE-da kodlaşdırılıbsa, onun həcmi neçə bayt azaldı?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
15 əvəzetmədə: 15 · 6 = 90 simvol. 2400 − 90 = 2310 simvol qalır.
2) UNICODE-da 1 simvol = 2 bayt: 90 · 2 = 180 bayt azalır.
Mətn prosessorunda sənədə başqa obyektlər də əlavə olunur. Insert › Table — cədvəl: sətir və sütunların sayını seçirsən, xanalar arasında Tab ilə keçirsən, son xanada Tab basanda yeni sətir yaranır. Insert › Chart — diaqram: Word verilənlər üçün kiçik elektron cədvəl açır və diaqramı onlara görə qurur (diaqramın elementləri «Elektron cədvəldə diaqramlar və onların elementləri» dərsindədir). Insert › Pictures — şəkil; Wrap Text seçimi mətnin şəklin ətrafında necə yerləşəcəyini müəyyən edir: sətrin içində, çərçivə boyunca, şəklin arxasında və ya önündə. Ətraflı: Word kursunun «Word-də cədvəllər» və «Şəkillər, fiqurlar, ikonlar və SmartArt» dərsləri.
İnteraktiv
Ctrl+B, Ctrl+I, Ctrl+U, Ctrl+E və canlı sayğac.Növbəti dərs — «Elektron cədvəl: ünvanlar, diapazonlar və düsturlar»: orada mətn sənədindən elektron cədvələ keçəcək və düsturların köçürülməsini öyrənəcəksən.
Yadda saxla
- Mətn redaktoru yalnız simvolları saxlayır (Notepad,
.txt); mətn prosessoru mətni formatlayır və cədvəl, diaqram, şəkil əlavə edir (Word,.docx). - Delete kursordan sağdakı, Backspace soldakı simvolu silir; seçilmiş fraqmenti hər ikisi silir, amma buferə yazmır.
- Mübadilə buferi yalnız sonuncu kəsilən (
Ctrl+X) və ya surəti çıxarılan (Ctrl+C) fraqmenti saxlayır;Ctrl+Vonu dəfələrlə yapışdırır. - Simvol formatı seçilmiş fraqmentə, abzas formatı (
Ctrl+L,Ctrl+E,Ctrl+R,Ctrl+J) kursorun dayandığı bütün abzasa tətbiq olunur;Ctrl+J-dən sonra son sətir solda qalır. - Klaviş alqoritmi tapşırığında mətni
|kursoru ilə yaz, 1–2 icranı əl ilə izlə, sonra silinən simvolların sayını sözün uzunluğuna böl.