Tarix və vaxt: datetime və saat qurşaqları

`date`, `time`, `datetime` və `timedelta` ilə hesablamalar, `strftime`/`strptime` və ISO 8601, sadə (naive) və qurşaqlı (aware) vaxt, UTC-də saxlamaq, `zoneinfo` ilə Asia/Baku və digər qurşaqlar, yay vaxtı tələləri, ay əlavə etmək və iş günlərini saymaq.

  • İrəli
  • 24 dəq
  • 12 sual
  • 66 dərsdən 28-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Tarix və müddətlərlə hesablamaq: yaş, son tarixə qalan günlər, ay əlavə etmək
  • Tarixləri strftime ilə formatlamaq, strptime və ISO 8601 ilə oxumaq
  • Naive və aware vaxtı ayırmaq, vaxtı UTC-də saxlayıb yerli qurşaqda göstərmək
  • zoneinfo ilə qurşaqlar arasında çevirmək və yay vaxtı tələlərindən qaçmaq

Onlayn olimpiada «saat 10:00-da» başlayır. Bakıdakı şagird üçün bu bir an, İstanbuldakı müəllim üçün başqa saat, UTC ilə işləyən server üçün isə üçüncü rəqəmdir — amma an eynidir. Proqramçıların ən çox səhv etdiyi mövzulardan biri tarixlərdir: ayların uzunluğu fərqlidir, uzun illər var, bəzi ölkələr saatı ildə iki dəfə dəyişir. «Modullar və standart kitabxana» dərsində date və timedelta ilə tanış oldun; indi datetime modulunu dərindən öyrənəcəyik.

SinifNəyi saxlayırNümunə
dateil, ay, gündate(2026, 3, 20)
timesaat, dəqiqə, saniyətime(9, 30)
datetimetarix + vaxt (+ qurşaq)datetime(2026, 3, 20, 9, 30)
timedeltamüddət: günlər, saniyələrtimedelta(days=10, hours=20)
timezone, ZoneInfoUTC-dən fərq / qurşaq qaydalarıZoneInfo('Asia/Baku')

date, time, datetime və timedelta

Bütün siniflər dəyişməyəndir: replace() və hesab əməlləri yeni obyekt qaytarır. weekday() həftənin gününü 0-dan (bazar ertəsi) 6-ya (bazar), isoweekday() isə 1-dən 7-yə qədər verir. timedelta müddəti yalnız üç hissədə saxlayır — günlər, saniyələr, mikrosaniyələr — və saatları özü günlərə çevirir; tam uzunluğu total_seconds() verir.

Python
from datetime import date, time, datetime, timedelta

d = date(2026, 3, 20)
t = time(9, 30)
dt = datetime.combine(d, t)
print(d, t, dt)
print(d.year, d.month, d.day, d.weekday(), d.isoweekday(), d.strftime('%A'))
print(dt + timedelta(days=10, hours=20))
print(date(2026, 12, 31) - d)

span = timedelta(hours=36, minutes=30)
print(span, '|', span.days, span.seconds, span.total_seconds())
Gözlənilən nəticə
2026-03-20 09:30:00 2026-03-20 09:30:00
2026 3 20 4 5 Friday
2026-03-31 05:30:00
286 days, 0:00:00
1 day, 12:30:00 | 1 45000 131400.0
36 saat 30 dəqiqə = 1 gün + 45 000 saniyə; total_seconds() = 131 400.
datetime ± timedelta = datetimedatetime − datetime = timedelta

Burada

datetime
zaman oxunda bir an (və ya date — bir gün)
timedelta
iki an arasındakı müddət

Tarixləri toplamaq olmaz (date + date xətadır), amma onları çıxmaq və müqayisə etmək olar. Ay və il timedelta-da yoxdur, çünki onların uzunluğu dəyişir.

Python
from datetime import date


def age(birth, today):
    years = today.year - birth.year
    if (today.month, today.day) < (birth.month, birth.day):
        years -= 1                  # no birthday yet this year
    return years


today = date(2026, 10, 3)           # a fixed "today" so that the output never changes
print(age(date(2010, 5, 17), today), age(date(2010, 11, 2), today))

deadline = date(2026, 12, 25)
print((deadline - today).days, 'days left')
print(deadline > today, max(date(2026, 1, 9), date(2025, 12, 31)))
Gözlənilən nəticə
16 15
83 days left
True 2026-01-09
Kortejlərin müqayisəsi (ay, gün) cütlərini düzgün sıralayır: (10, 3) < (11, 2), deməli, noyabrda doğulanın bu il ad günü hələ olmayıb.

Nümunələr: tarixlərlə hesab

Məsələ

1) 3 oktyabr 2026-dan 31 dekabr 2026-ya neçə gün var?
2) 29 fevral 2012-də doğulan 28 fevral 2026-da neçə yaşındadır?
3) timedelta(hours=36)-nın days və seconds atributları?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Oktyabrda 31 − 3 = 28, noyabrda 30, dekabrda 31 gün: 28 + 30 + 31 = 89 ((date(2026, 12, 31) - date(2026, 10, 3)).days).
2) 2026 − 2012 = 14, amma (2, 28) < (2, 29), ad günü hələ olmayıb: 13.
3) 36 saat = 1 gün + 12 saat: days = 1, seconds = 12 · 3600 = 43 200.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Formatlamaq və oxumaq: strftime, strptime, ISO 8601

strftime(format) tarixi istənilən şəkildə mətnə çevirir, datetime.strptime(text, format) isə əksini edir: mətni format üzrə oxuyur və uyğun gəlməyəndə ValueError verir. Format kodları % ilə başlayır:

KodMənası15.09.2026 08:30 üçün
%Y / %yil: 4 / 2 rəqəm2026 / 26
%m, %day, gün (iki rəqəm)09, 15
%H, %M, %Ssaat (00–23), dəqiqə, saniyə08, 30, 00
%A, %Bhəftə gününün və ayın adı (dil lokalizasiyadan asılıdır)Tuesday, September
%jilin günü258
%zUTC-dən fərq+0400
Python
from datetime import datetime

dt = datetime(2026, 9, 15, 8, 30)
print(dt.strftime('%d.%m.%Y %H:%M'))
print(dt.strftime('%A, %d %B %Y, day %j of the year'))
print(dt.isoformat(), '|', dt.date().isoformat())

parsed = datetime.strptime('15/09/2026 08:30', '%d/%m/%Y %H:%M')
print(parsed == dt)
print(datetime.fromisoformat('2026-09-15T08:30:00+04:00'))

for text in ['2028-02-29', '2026-02-29']:
    try:
        print(datetime.strptime(text, '%Y-%m-%d').date())
    except ValueError:
        print(text, '-> ValueError: no such date')
Gözlənilən nəticə
15.09.2026 08:30
Tuesday, 15 September 2026, day 258 of the year
2026-09-15T08:30:00 | 2026-09-15
True
2026-09-15 08:30:00+04:00
2028-02-29
2026-02-29 -> ValueError: no such date
2028 uzun ildir, ona görə 29 fevral mövcuddur; 2026-da isə belə gün yoxdur və strptime ValueError verir — istifadəçi daxil etdiyi tarixi həmişə try ilə oxu.

ISO 8601Tərif

Tarix və vaxtın beynəlxalq yazılış standartı: 2026-09-15T08:30:00+04:00 — il, ay, gün, T, vaxt və UTC-dən fərq. Böyük vahid solda olduğu üçün belə sətirlər əlifba sırası ilə düzgün sıralanır. JSON, API-lər və verilənlər bazaları üçün ən yaxşı formatdır: isoformat() yazır, fromisoformat() oxuyur.

Naive və aware vaxt; UTC-də saxlamaq

Naive, aware və UTCTərif

Naive (sadə) datetime-ın qurşağı yoxdur (tzinfo is None): «12:00» — amma harada? Aware (qurşaqlı) datetime UTC-dən fərqini bilir və zaman oxunda bir anı dəqiq göstərir. UTC (Koordinasiya edilmiş ümumdünya vaxtı) bütün qurşaqların hesablandığı əsasdır: Bakı vaxtı UTC+4-dür.

Python
from datetime import datetime, timedelta, timezone

baku = timezone(timedelta(hours=4))
naive = datetime(2026, 6, 1, 12, 0)
aware = datetime(2026, 6, 1, 12, 0, tzinfo=baku)
print(naive.tzinfo, '|', aware.tzinfo, '|', aware.utcoffset())
print(aware.isoformat())

utc = aware.astimezone(timezone.utc)
print(utc, '|', utc.hour)
print(utc == aware, naive == aware)
try:
    naive < aware
except TypeError:
    print('TypeError: naive and aware datetimes cannot be compared')
Gözlənilən nəticə
None | UTC+04:00 | 4:00:00
2026-06-01T12:00:00+04:00
2026-06-01 08:00:00+00:00 | 8
True False
TypeError: naive and aware datetimes cannot be compared
Eyni an müxtəlif qurşaqlarda == ilə bərabərdir. Naive və aware vaxtı == sadəcə bərabər saymır, < isə ümumiyyətlə müqayisə etməyə imkan vermir.
  1. Qurşaqla qəbul et

    İstifadəçidən vaxt aware olaraq gəlsin: onun qurşağı məlumdur (ZoneInfo('Asia/Baku')).

  2. UTC-yə çevir

    moment.astimezone(timezone.utc) — bütün anlar bir oxda olur, yay vaxtı «dəlikləri» yoxdur.

  3. ISO 8601 kimi saxla

    isoformat() ilə verilənlər bazasına və ya JSON-a yaz.

  4. Göstərəndə çevir

    Oxuyanda fromisoformat(), sonra istifadəçinin qurşağına astimezone(...) və strftime.

Python
from datetime import datetime, timedelta, timezone

baku = timezone(timedelta(hours=4))

# a booking made in Baku at 01:30 on 4 October is stored in UTC
booked = datetime(2026, 10, 4, 1, 30, tzinfo=baku)
stored = booked.astimezone(timezone.utc).isoformat()
print(stored)

# later: read it back and show it to the user in Baku time
moment = datetime.fromisoformat(stored)
print(moment.astimezone(baku).strftime('%d.%m.%Y %H:%M'))

# ISO strings with the same offset sort like the moments themselves
log = ['2026-10-03T21:15:00+00:00', '2026-10-03T05:40:00+00:00', '2026-10-02T23:05:00+00:00']
print(sorted(log)[0])
print(min(datetime.fromisoformat(s) for s in log))
Gözlənilən nəticə
2026-10-03T21:30:00+00:00
04.10.2026 01:30
2026-10-02T23:05:00+00:00
2026-10-02 23:05:00+00:00
Bakıda 4 oktyabr saat 01:30 UTC-də hələ 3 oktyabr 21:30-dur — tarix belə dəyişə bilər. Brauzerdə işləsin deyə burada sabit fərq timezone(timedelta(hours=4)) götürülüb; Bakı üçün bu düzgündür, yay vaxtı olan qurşaqlar üçün isə ZoneInfo lazımdır.

zoneinfo ilə saat qurşaqları və yay vaxtı

Qurşaq sadəcə fərq deyil, qaydalar toplusudur: fərq tarix boyu dəyişir, bəzi ölkələrdə ildə iki dəfə. Python 3.9-dan zoneinfo.ZoneInfo IANA bazasından adla qurşaq yaradır: Asia/Baku, Europe/Istanbul, Europe/London. Görüşü bir dəfə Bakı vaxtı ilə yaradıb astimezone ilə istənilən şəhərə çevirmək olar:

Python
from datetime import datetime
from zoneinfo import ZoneInfo

meeting = datetime(2026, 11, 20, 15, 0, tzinfo=ZoneInfo('Asia/Baku'))
for city in ['UTC', 'Europe/Istanbul', 'Europe/London', 'America/New_York', 'Asia/Tokyo']:
    local = meeting.astimezone(ZoneInfo(city))
    print(f'{city:17} {local:%d.%m %H:%M}  UTC{local:%z}')

Gözlənilən nəticə

UTC               20.11 11:00  UTC+0000
Europe/Istanbul   20.11 14:00  UTC+0300
Europe/London     20.11 11:00  UTC+0000
America/New_York  20.11 06:00  UTC-0500
Asia/Tokyo        20.11 20:00  UTC+0900
zoneinfo saat qurşaqları bazasından istifadə edir. Windows-da və brauzerdə o, ayrıca tzdata paketindədir (pip install tzdata), ona görə bu kodu öz kompüterində işə sal.

Yay vaxtı iki tələ qurur. Birincisi: Python aware vaxta timedelta əlavə edəndə divar saatı ilə hesablayır, eyni tzinfo-lu iki vaxtı çıxanda da fərqi divar saatı ilə verir. 2026-cı ilin 29 mart gecəsi London saatları bir saat irəli çəkdi, ona görə «bir gün sonra 12:00» əslində 23 saat sonradır. Real müddət üçün əvvəlcə UTC-yə çevir. İkincisi: 25 oktyabrda 01:30 iki dəfə olur — hansını nəzərdə tutduğunu fold atributu (0 və ya 1) seçir.

Python
from datetime import datetime, timedelta, timezone
from zoneinfo import ZoneInfo

london = ZoneInfo('Europe/London')
before = datetime(2026, 3, 28, 12, 0, tzinfo=london)
after = before + timedelta(days=1)          # the clocks go forward that night
print(before, '|', after)
print(after - before)
print(after.astimezone(timezone.utc) - before.astimezone(timezone.utc))

twice = datetime(2026, 10, 25, 1, 30, tzinfo=london)   # this hour happens twice
print(twice.utcoffset(), twice.replace(fold=1).utcoffset())

baku = ZoneInfo('Asia/Baku')
print(datetime(2015, 7, 1, tzinfo=baku).utcoffset(), datetime(2026, 7, 1, tzinfo=baku).utcoffset())

Gözlənilən nəticə

2026-03-28 12:00:00+00:00 | 2026-03-29 12:00:00+01:00
1 day, 0:00:00
23:00:00
1:00:00 0:00:00
5:00:00 4:00:00
Son sətir: 2015-ci ilin yayında Bakıda fərq +5 idi, 2026-da isə +4-dür. Sabit fərq köhnə tarixlər üçün səhv nəticə verərdi, ZoneInfo isə tarixçəni bilir.

Təqvim hesabı: aylar və iş günləri

Ay əlavə etmək üçün timedelta yaramır: 31 yanvar + 1 ay nə olmalıdır? Adətən ayın son günü götürülür. calendar.monthrange(il, ay) ayın ilk gününün həftə gününü və gün sayını, calendar.isleap(il) isə ilin uzun olub-olmadığını qaytarır:

Python
import calendar
from datetime import date


def add_months(d, months):
    index = d.month - 1 + months
    year, month = d.year + index // 12, index % 12 + 1
    day = min(d.day, calendar.monthrange(year, month)[1])   # 31 Jan + 1 month -> 28/29 Feb
    return date(year, month, day)


print(add_months(date(2026, 1, 31), 1))
print(add_months(date(2028, 1, 31), 1))
print(add_months(date(2026, 11, 30), 3))
print(add_months(date(2026, 5, 15), -6))
print(calendar.isleap(2028), calendar.monthrange(2026, 2)[1], calendar.monthrange(2028, 2)[1])
Gözlənilən nəticə
2026-02-28
2028-02-29
2027-02-28
2025-11-15
True 28 29
index // 12 və index % 12 ayları illərə keçirir, mənfi ədəd isə geriyə sayır: 15 may − 6 ay = 15 noyabr 2025.

Mini layihə: tapşırığın son tarixi. Sifariş 2 noyabr 2026 bazar ertəsi qəbul olunur və 10 iş günü ərzində yerinə yetirilməlidir. Şənbə, bazar və bayram günləri sayılmır. Real proqramda bayramlar rəsmi təqvimdən götürülür (iş günlərinin köçürülməsi də orada olur), burada bir gün nümunə kimi verilib:

Python
from datetime import date, timedelta


def is_workday(d, holidays):
    return d.weekday() < 5 and d not in holidays


def add_workdays(start, n, holidays=frozenset()):
    d = start
    while n > 0:
        d += timedelta(days=1)
        if is_workday(d, holidays):
            n -= 1
    return d


def workdays_between(start, end, holidays=frozenset()):
    days = (end - start).days
    return sum(is_workday(start + timedelta(days=i), holidays) for i in range(days))


holidays = {date(2026, 11, 9)}         # 9 November: State Flag Day
start = date(2026, 11, 2)              # a Monday
print(add_workdays(start, 10), add_workdays(start, 10, holidays))
print(workdays_between(date(2026, 11, 1), date(2026, 12, 1), holidays))
Gözlənilən nəticə
2026-11-16 2026-11-17
20
Bayram olmadan son tarix 16 noyabr, 9 noyabr istirahət günü olanda 17 noyabrdır. Noyabrda 21 iş günü var, bayramla birlikdə 20.

Tapşırıq

Hər kəs üçün adı, bu günkü yaşı və növbəti ad gününün tarixini (bu gün də sayılır) Weekday dd.mm.yyyy şəklində çap et. «Bu gün» sabitdir: 3 oktyabr 2026.

Tapşırıq · Python
from datetime import date

today = date(2026, 10, 3)
birthdays = {'Aysel': date(2011, 4, 12), 'Murad': date(2010, 12, 30), 'Leyla': date(2012, 10, 3)}
# for every person print the name, the age today and the date of the next
# birthday (today counts) as "Weekday dd.mm.yyyy"
Gözlənilən nəticə
Aysel 15 Monday 12.04.2027
Murad 15 Wednesday 30.12.2026
Leyla 14 Saturday 03.10.2026

Tapşırıq

Server hadisələrin vaxtını UTC-də ISO 8601 ilə saxlayır. Onları zaman sırası ilə düz və hər birini Bakı vaxtı ilə dd.mm.yyyy HH:MM şəklində çap et.

Tapşırıq · Python
from datetime import datetime, timedelta, timezone

events = ['2026-10-03T21:15:00+00:00', '2026-10-03T05:40:00+00:00', '2026-10-02T23:05:00+00:00']
baku = timezone(timedelta(hours=4))
# print the events in time order, each as "dd.mm.yyyy HH:MM" in Baku time
Gözlənilən nəticə
03.10.2026 03:05
03.10.2026 09:40
04.10.2026 01:15

Yadda saxla

  • datetime ± timedelta = datetime, datetime − datetime = timedelta; timedelta-da ay və il yoxdur — ay üçün calendar.monthrange.
  • strftime obyektdən mətn, strptime mətndən obyekt düzəldir; uyğunsuz mətn ValueError verir.
  • ISO 8601 (isoformat/fromisoformat) JSON, API və verilənlər bazası üçün ən yaxşı formatdır.
  • Naive vaxtın qurşağı yoxdur, aware vaxt anı dəqiq göstərir; onları müqayisə etmək olmaz. UTC-də saxla, göstərəndə çevir.
  • ZoneInfo('Asia/Baku') qurşağın tarixçəsini və yay vaxtını bilir; aware vaxtla hesab divar saatı ilə aparılır, real müddət üçün UTC-yə çevir.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. date(2026, 12, 31) - date(2026, 10, 3) nə qaytarır?