«Django: layihə, tətbiqlər və ilk səhifə» dərsində məqalələr Python siyahısında idi: yeni məqalə üçün kodu dəyişib serveri yenidən başlatmaq lazım gəlirdi. Real saytda məzmunu redaktorlar əlavə edir, istifadəçilər şərh yazır, məlumat isə bazada saxlanılır. Bu dərsdə «Educora Blog» quracağıq: yazılar, şərhlər və etiketlər. Django-nun üç güclü aləti ilə tanış olacağıq — modellər (cədvəllərin Python sinifləri ilə təsviri), miqrasiyalar (bazanın sxemini kodla birgə dəyişmək) və admin paneli (bir neçə sətirlə hazır idarəetmə saytı).
Modellər və sahələr
ModelTərif
django.db.models.Model-dən törəyən sinif. Sinif bir cədvələ, atribut-sahə bir sütuna, obyekt bir sətrə uyğundur. Cədvəlin adı tətbiq və model adından düzəlir (blog_post), id əsas açarı isə avtomatik əlavə olunur.
Bloqun üç modeli var. Post yazıdır: başlıq, ünvanda istifadə olunan slug, mətn, status (qaralama və ya dərc olunub), baxış sayı və yaranma vaxtı. Comment bir yazıya aiddir — bu, çox-birə əlaqədir (ForeignKey). Tag ilə Post arasında çox-çoxa əlaqə var (ManyToManyField): bir yazının bir neçə etiketi, bir etiketin bir neçə yazısı olur. Bu, «JOIN: cədvəllərin birləşdirilməsi» dərsindəki əlaqələrin Python-dakı forması deməkdir.
from django.db import models
class Tag(models.Model):
name = models.CharField(max_length=30, unique=True)
class Meta:
ordering = ['name']
def __str__(self):
return self.name
class Post(models.Model):
class Status(models.TextChoices):
DRAFT = 'draft', 'Draft'
PUBLISHED = 'published', 'Published'
title = models.CharField(max_length=200)
slug = models.SlugField(unique=True)
body = models.TextField(blank=True)
status = models.CharField(max_length=10, choices=Status, default=Status.DRAFT)
views = models.PositiveIntegerField(default=0)
created = models.DateTimeField(auto_now_add=True)
tags = models.ManyToManyField(Tag, blank=True, related_name='posts')
class Meta:
ordering = ['-created']
def __str__(self):
return self.title
class Comment(models.Model):
post = models.ForeignKey(Post, on_delete=models.CASCADE, related_name='comments')
author = models.CharField(max_length=50)
text = models.TextField()
created = models.DateTimeField(auto_now_add=True)
def __str__(self):
return f'{self.author} on {self.post}'blog/models.py. TextChoices icazə verilən dəyərləri və onların oxunaqlı adlarını verir. Meta.ordering standart sıralamadır. __str__ obyektin shell-də və admin paneldə necə görünəcəyini təyin edir.| Sahə / seçim | Mənası |
|---|---|
CharField(max_length=200) | qısa mətn; max_length məcburidir |
TextField, SlugField | uzun mətn; ünvan üçün latin-hərflər-və-tire |
PositiveIntegerField, BooleanField | mənfi olmayan tam ədəd; doğru/yalan |
DateTimeField(auto_now_add=True) | yaranma vaxtı özü yazılır; auto_now=True — hər yadda saxlamada |
ForeignKey(Post, on_delete=...) | çox-birə əlaqə; CASCADE — yazı silinəndə şərhləri də silinir |
ManyToManyField(Tag) | çox-çoxa; Django ara cədvəli özü yaradır |
null=True / blank=True | bazada NULL ola bilər / formada boş qala bilər |
default=..., unique=True, choices=... | standart dəyər; təkrarsız; icazə verilən dəyərlər |
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Miqrasiyalar
Model Python kodudur, cədvəl isə bazada yaşayır. Onları uzlaşdıran miqrasiyalardır: makemigrations modelləri əvvəlki vəziyyətlə müqayisə edib dəyişiklikləri migrations/ qovluğunda nömrələnmiş Python faylına yazır, amma bazaya toxunmur. migrate hələ tətbiq olunmamış miqrasiyaları bazaya tətbiq edir və hansıların icra olunduğunu xüsusi django_migrations cədvəlində qeyd edir. Miqrasiya faylları kodla birgə Git-ə düşür — beləliklə komandanın hər üzvü və server eyni sxemə gəlir.
Modeli dəyiş
Məsələn,
Post-a yeni sahə əlavə et.makemigrationsDjango dəyişikliyi aşkar edib miqrasiya faylı yazır.
Yoxla
sqlmigratemiqrasiyanın icra edəcəyi SQL-i göstərir.migratevə commitBazanı yenilə, sonra modeli və miqrasiya faylını birlikdə commit et.
python manage.py makemigrations blogGözlənilən nəticə
Migrations for 'blog':
blog\migrations\0001_initial.py
+ Create model Post
+ Create model Tag
+ Create model Comment
+ Add field tags to post\ ilə göstərilir, Linux və macOS-də / ilə.python manage.py sqlmigrate blog 0001Gözlənilən nəticə
BEGIN;
--
-- Create model Post
--
CREATE TABLE "blog_post" ("id" integer NOT NULL PRIMARY KEY AUTOINCREMENT, "title" varchar(200) NOT NULL, "slug" varchar(50) NOT NULL UNIQUE, "body" text NOT NULL, "status" varchar(10) NOT NULL, "views" integer unsigned NOT NULL CHECK ("views" >= 0), "created" datetime NOT NULL);
--
-- Create model Tag
--
CREATE TABLE "blog_tag" ("id" integer NOT NULL PRIMARY KEY AUTOINCREMENT, "name" varchar(30) NOT NULL UNIQUE);
--
-- Create model Comment
--
CREATE TABLE "blog_comment" ("id" integer NOT NULL PRIMARY KEY AUTOINCREMENT, "author" varchar(50) NOT NULL, "text" text NOT NULL, "created" datetime NOT NULL, "post_id" bigint NOT NULL REFERENCES "blog_post" ("id") DEFERRABLE INITIALLY DEFERRED);
--
-- Add field tags to post
--
CREATE TABLE "blog_post_tags" ("id" integer NOT NULL PRIMARY KEY AUTOINCREMENT, "post_id" bigint NOT NULL REFERENCES "blog_post" ("id") DEFERRABLE INITIALLY DEFERRED, "tag_id" bigint NOT NULL REFERENCES "blog_tag" ("id") DEFERRABLE INITIALLY DEFERRED);
CREATE INDEX "blog_comment_post_id_580e96ef" ON "blog_comment" ("post_id");
CREATE UNIQUE INDEX "blog_post_tags_post_id_tag_id_4925ec37_uniq" ON "blog_post_tags" ("post_id", "tag_id");
CREATE INDEX "blog_post_tags_post_id_a1c71c8a" ON "blog_post_tags" ("post_id");
CREATE INDEX "blog_post_tags_tag_id_0875c551" ON "blog_post_tags" ("tag_id");
COMMIT;slug üçün UNIQUE, views üçün CHECK ("views" >= 0) yaranıb; blog_post_tags — çox-çoxa əlaqənin ara cədvəlidir, ForeignKey sütunları üçün indekslər avtomatik qurulur.python manage.py migrateGözlənilən nəticə
Operations to perform: Apply all migrations: admin, auth, blog, contenttypes, sessions Running migrations: Applying contenttypes.0001_initial... OK Applying auth.0001_initial... OK Applying admin.0001_initial... OK Applying admin.0002_logentry_remove_auto_add... OK Applying admin.0003_logentry_add_action_flag_choices... OK Applying contenttypes.0002_remove_content_type_name... OK Applying auth.0002_alter_permission_name_max_length... OK Applying auth.0003_alter_user_email_max_length... OK Applying auth.0004_alter_user_username_opts... OK Applying auth.0005_alter_user_last_login_null... OK Applying auth.0006_require_contenttypes_0002... OK Applying auth.0007_alter_validators_add_error_messages... OK Applying auth.0008_alter_user_username_max_length... OK Applying auth.0009_alter_user_last_name_max_length... OK Applying auth.0010_alter_group_name_max_length... OK Applying auth.0011_update_proxy_permissions... OK Applying auth.0012_alter_user_first_name_max_length... OK Applying blog.0001_initial... OK Applying sessions.0001_initial... OK
migrate daxili tətbiqlərin (auth, admin, sessions…) cədvəllərini də yaradır — əvvəlki dərsdə runserver-in xəbərdarlıq etdiyi 18 miqrasiya bunlardır.ORM: QuerySet ilə sorğular
Hər modelin objects meneceri var. Post.objects.create(...) yeni sətir yazır; Post(...) + save() eyni işi iki addımda görür. filter() şərtə uyğun gələnləri, exclude() uyğun gəlməyənləri, order_by('-views') azalan sıralamanı verir. Nəticə QuerySet-dir: o, tənbəldir (lazy) — sorğu yalnız nəticə lazım olanda (dövr, list(), print, count()) bazaya gedir, ona görə filter-ləri zəncir kimi birləşdirmək ucuzdur. get() dəqiq bir obyekt qaytarır: tapılmasa Model.DoesNotExist, bir neçəsi tapılsa MultipleObjectsReturned qaldırır. Kodu python manage.py shell içində icra et.
from blog.models import Post
Post.objects.create(title='Hello, Django', slug='hello-django', status='published', views=120)
draft = Post(title='Models in depth', slug='models-in-depth', views=45)
draft.save()
Post.objects.create(title='Admin tips', slug='admin-tips', status='published', views=80)
print(Post.objects.count())
print(Post.objects.filter(status='published').order_by('-views'))
print(list(Post.objects.exclude(status='published').values_list('title', flat=True)))
post = Post.objects.get(slug='admin-tips')
print(post.id, post.title, post.get_status_display())
try:
Post.objects.get(slug='no-such-post')
except Post.DoesNotExist:
print('DoesNotExist')
print(Post.objects.filter(title__icontains='django', views__gte=100).exists())Gözlənilən nəticə
3 <QuerySet [<Post: Hello, Django>, <Post: Admin tips>]> ['Models in depth'] 3 Admin tips Published DoesNotExist True
get_status_display() choices-dakı oxunaqlı adı qaytarır. title__icontains və views__gte — lookup-lardır: sahənin adı, iki alt xətt və əməliyyat.| Lookup | SQL | Nümunə |
|---|---|---|
exact / iexact | = / registrdən asılı olmayan müqayisə | filter(slug='admin-tips') |
contains / icontains | LIKE '%…%' | filter(title__icontains='django') |
gt, gte, lt, lte | >, >=, <, <= | filter(views__gte=100) |
in | IN (…) | filter(status__in=['draft', 'published']) |
startswith, isnull, range | LIKE '…%', IS NULL, BETWEEN | filter(slug__startswith='hello') |
F('views') sahənin bazadakı dəyərinə istinad edir: update(views=F('views') + 1) artırmanı bir UPDATE əmri ilə birbaşa bazada edir. Bu, «oxu → Python-da artır → yadda saxla» yanaşmasından həm sürətli, həm də təhlükəsizdir — iki istifadəçi eyni anda baxsa, artımlardan biri itmir. Q(...) obyektləri şərtləri | (OR), & (AND) və ~ (NOT) ilə birləşdirir; filter(a=1, b=2) isə həmişə AND-dir. print(qs.query) QuerySet-in SQL-ini göstərir.
from django.db.models import F, Q
from blog.models import Post
qs = Post.objects.filter(views__gte=80).order_by('title')
print(qs.query)
print(Post.objects.filter(Q(views__gt=100) | Q(status='draft')).order_by('title'))
print(Post.objects.filter(slug='models-in-depth').update(views=F('views') + 1))
print(Post.objects.get(slug='models-in-depth').views)Gözlənilən nəticə
SELECT "blog_post"."id", "blog_post"."title", "blog_post"."slug", "blog_post"."body", "blog_post"."status", "blog_post"."views", "blog_post"."created" FROM "blog_post" WHERE "blog_post"."views" >= 80 ORDER BY "blog_post"."title" ASC <QuerySet [<Post: Hello, Django>, <Post: Models in depth>]> 1 46
qs.query yalnız göstərmək üçündür; bazaya isə dəyərlər parametr kimi gedir. update() dəyişən sətirlərin sayını (1) qaytarır.Əlaqələr və N+1 problemi
ForeignKey-in əks tərəfi related_name ilə adlanır: post.comments.all() yazının şərhləridir. Çox-çoxa əlaqəyə add() ilə əlavə edirlər: post.tags.add(tag). İki alt xətt əlaqələrdən keçə də bilər: Comment.objects.filter(post__status='published') arxada JOIN qurur. annotate(n=Count('comments')) hər yazıya şərhlərin sayını əlavə edir — SQL-dəki GROUP BY.
from django.db.models import Count
from blog.models import Comment, Post, Tag
hello = Post.objects.get(slug='hello-django')
models_post = Post.objects.get(slug='models-in-depth')
python, web = Tag.objects.create(name='python'), Tag.objects.create(name='web')
hello.tags.add(python, web)
models_post.tags.add(python)
Comment.objects.create(post=hello, author='Aysel', text='Great intro!')
Comment.objects.create(post=hello, author='Murad', text='Thanks!')
Comment.objects.create(post=models_post, author='Leyla', text='Waiting for part 2')
print(hello.comments.count(), [c.author for c in hello.comments.order_by('author')])
print(python.posts.order_by('title'))
print(Comment.objects.filter(post__status='published').count())
counts = Post.objects.annotate(n=Count('comments')).order_by('-n', 'title')
print(list(counts.values_list('title', 'n')))Gözlənilən nəticə
2 ['Aysel', 'Murad']
<QuerySet [<Post: Hello, Django>, <Post: Models in depth>]>
2
[('Hello, Django', 2), ('Models in depth', 1), ('Admin tips', 0)]Count şərhi olmayan yazını da 0 ilə göstərir, çünki Django burada LEFT OUTER JOIN qurur.Əlaqəli obyektə müraciət (comment.post) standart olaraq ayrıca sorğu göndərir. 100 şərhlik dövrdə bu, 1 + 100 sorğu deməkdir — N+1 problemi, yavaş səhifələrin ən tez-tez səbəbi (SQLAlchemy dərsindəki kimi). select_related('post') ForeignKey üçün JOIN ilə hamısını bir sorğuda gətirir, prefetch_related('tags') isə çox-çoxa və əks əlaqələr üçün bir əlavə sorğu edir.
from django.db import connection
from django.test.utils import CaptureQueriesContext
from blog.models import Comment
with CaptureQueriesContext(connection) as ctx:
for c in Comment.objects.order_by('id'):
print(c.author, '→', c.post.title)
print(len(ctx.captured_queries), 'queries')
with CaptureQueriesContext(connection) as ctx:
for c in Comment.objects.select_related('post').order_by('id'):
print(c.author, '→', c.post.title)
print(len(ctx.captured_queries), 'query')Gözlənilən nəticə
Aysel → Hello, Django Murad → Hello, Django Leyla → Models in depth 4 queries Aysel → Hello, Django Murad → Hello, Django Leyla → Models in depth 1 query
CaptureQueriesContext blok içində göndərilən SQL sorğularını sayır: 3 şərh üçün 1 + 3 = 4 sorğu, select_related ilə isə 1.from blog.models import Comment, Post
old = Post.objects.create(title='Old news', slug='old-news')
old.comments.create(author='Elvin', text='First!')
print(Comment.objects.count())
print(old.delete())
print(Comment.objects.count())Gözlənilən nəticə
4
(2, {'blog.Comment': 1, 'blog.Post': 1})
3old.comments.create(...) şərhi yazıya avtomatik bağlayır. delete() silinən obyektlərin sayını qaytarır: on_delete=models.CASCADE sayəsində yazı ilə birlikdə onun şərhi də silindi.Admin paneli və bloqun səhifələri
Django-nun admin paneli modellərdən avtomatik qurulan idarəetmə saytıdır: siyahılar, axtarış, süzgəclər, əlavə etmə və redaktə formaları, dəyişikliklərin tarixçəsi. O, redaktorlar və administratorlar üçündür, saytın adi istifadəçiləri üçün deyil. Əvvəlcə daxil olmaq üçün superistifadəçi yaradılır.
Superistifadəçi yarat
python manage.py createsuperuseristifadəçi adını, e-poçtu və parolu (iki dəfə) soruşur və «Superuser created successfully.» yazır. Zəif parol yazsan, Django xəbərdarlıq edir.Modelləri qeydiyyatdan keçir
blog/admin.py-də@admin.register(Post)və yaadmin.site.register(Tag).Daxil ol
runserver-i işə sal vəhttp://127.0.0.1:8000/admin/ünvanını aç.
from django.contrib import admin
from .models import Comment, Post, Tag
class CommentInline(admin.TabularInline):
model = Comment
extra = 0
@admin.register(Post)
class PostAdmin(admin.ModelAdmin):
list_display = ['title', 'status', 'views', 'created']
list_filter = ['status', 'tags']
search_fields = ['title', 'body']
prepopulated_fields = {'slug': ['title']}
inlines = [CommentInline]
admin.site.register(Tag)list_display siyahının sütunlarıdır, list_filter sağdakı süzgəclər, search_fields axtarış qutusu, prepopulated_fields slug-ı başlıqdan özü doldurur, CommentInline isə şərhləri yazının səhifəsində redaktə etməyə imkan verir.from django.contrib.auth.models import User
from django.test import Client
from django.test.utils import setup_test_environment
setup_test_environment()
client = Client()
r = client.get('/admin/blog/post/')
print(r.status_code, r['Location'])
client.force_login(User.objects.get(username='admin'))
r = client.get('/admin/blog/post/', {'q': 'models'})
print(r.status_code, r.context['cl'].result_count, 'result')
print(client.get('/admin/blog/post/add/').status_code)Gözlənilən nəticə
302 /admin/login/?next=/admin/blog/post/ 200 1 result 200
force_login testdə girişi təqlid edir; axtarış models sözü ilə bir yazı tapır.Nəhayət, oxucular üçün səhifələr. post_list yalnız dərc olunmuş yazıları şərh sayı ilə, post_detail isə bir yazını şərhləri ilə göstərir. get_object_or_404 obyekt tapılmasa 404 qaytarır — qaralamanın ünvanını bilən adam da onu görməyəcək. blog/urls.py-də app_name = 'blog', path('', views.post_list, name='list') və path('<slug:slug>/', views.post_detail, name='detail') var, layihəyə isə path('blog/', include('blog.urls')) ilə qoşulur.
from django.db.models import Count
from django.shortcuts import get_object_or_404, render
from .models import Post
def post_list(request):
posts = (Post.objects.filter(status=Post.Status.PUBLISHED)
.annotate(n_comments=Count('comments'))
.order_by('-views'))
return render(request, 'blog/post_list.html', {'posts': posts})
def post_detail(request, slug):
post = get_object_or_404(Post, slug=slug, status=Post.Status.PUBLISHED)
comments = post.comments.order_by('created', 'id')
return render(request, 'blog/post_detail.html', {'post': post, 'comments': comments})blog/views.py.<h1>Blog</h1>
{% for post in posts %}
<p><a href="{% url 'blog:detail' post.slug %}">{{ post.title }}</a>
— {{ post.views }} views, {{ post.n_comments }} comment{{ post.n_comments|pluralize }}</p>
{% endfor %}
<h1>{{ post.title }}</h1>
<p>Tags: {{ post.tags.all|join:", " }}</p>
<ul>
{% for c in comments %}
<li><b>{{ c.author }}</b>: {{ c.text }}</li>
{% empty %}
<li>No comments yet.</li>
{% endfor %}
</ul>blog/templates/blog/post_list.html, aşağıda post_detail.html. pluralize filtri 1-dən fərqli ədədə s əlavə edir, join isə etiketləri vergüllə birləşdirir.from django.test import Client
from django.test.utils import setup_test_environment
setup_test_environment()
client = Client()
print(client.get('/blog/').content.decode())
print(client.get('/blog/hello-django/').content.decode())
print(client.get('/blog/models-in-depth/').status_code)Gözlənilən nəticə
<h1>Blog</h1> <p><a href="/blog/hello-django/">Hello, Django</a> — 120 views, 2 comments</p> <p><a href="/blog/admin-tips/">Admin tips</a> — 80 views, 0 comments</p> <h1>Hello, Django</h1> <p>Tags: python, web</p> <ul> <li><b>Aysel</b>: Great intro!</li> <li><b>Murad</b>: Thanks!</li> </ul> Not Found: /blog/models-in-depth/ 404
annotate) edir.Tapşırıq
QuerySet lookup-larını adi siyahı üzərində təkrarla: filter_posts(posts, **lookups) yalnız bütün şərtlərə uyğun gələn yazıları qaytarsın. sahə və ya sahə__exact — bərabərlik, __gte — ≥, __lt — <, __icontains — registrsiz alt sətir, __in — siyahıda olmaq.
posts = [
{'title': 'Hello, Django', 'status': 'published', 'views': 120},
{'title': 'Models in depth', 'status': 'draft', 'views': 46},
{'title': 'Admin tips', 'status': 'published', 'views': 80},
{'title': 'Django forms', 'status': 'published', 'views': 15},
]
def filter_posts(posts, **lookups):
# split every key with key.partition('__') into the field and the operation
return posts
print([p['title'] for p in filter_posts(posts, status='published')])
print([p['title'] for p in filter_posts(posts, title__icontains='django', views__gte=100)])
print([p['title'] for p in filter_posts(posts, views__lt=50)])
print([p['title'] for p in filter_posts(posts, status__in=['draft', 'archived'])])Gözlənilən nəticə
['Hello, Django', 'Admin tips', 'Django forms'] ['Hello, Django'] ['Models in depth', 'Django forms'] ['Models in depth']
Tapşırıq
Django sorğusunu SQL-ə çevir və nümunə bazada icra et: Course.objects.annotate(n=Count('enrollments')).filter(n__gte=3).order_by('-n', 'title').values_list('title', 'n'). Sütunlar title və n adlansın.
SELECT courses.title AS title
FROM courses
ORDER BY courses.title;Gözlənilən nəticə
title | n Algebra | 4 Mechanics | 4 Geometry | 3 Python Basics | 3
Yadda saxla
- Model = cədvəl, sahə = sütun, obyekt = sətir;
ForeignKey(on_delete=...)çox-birə,ManyToManyFieldçox-çoxa əlaqədir,related_nameəks tərəfə ad verir. makemigrationsfayl yazır,migratebazanı dəyişir; miqrasiyalar Git-ə düşür, tətbiq olunmuşları redaktə etmirik.- QuerySet tənbəldir;
filter/exclude/order_byzəncir qurur,getbir obyekt və yaDoesNotExistverir; lookup-larsahə__əməliyyatyazılır. F()dəyəri bazada dəyişir,Q()OR/NOT şərtləri qurur,annotate(Count(...))qruplaşdırır;select_related/prefetch_relatedN+1-in qarşısını alır.- Admin:
createsuperuser,@admin.registervəModelAdmin(list_display,search_fields, inline-lar); oxucu səhifələrindəget_object_or_404.