Məktəb tətbiqi şagirdləri, kursları və qiymətləri verilənlər bazasında saxlayır. Standart sqlite3 modulu ilə SQL-i sətir kimi özün yazırsan, sütun adlarını əl ilə köçürürsən və sətirləri obyektlərə özün çevirirsən; layihə SQLite-dan PostgreSQL-ə keçəndə isə SQL-in bir hissəsini dəyişmək lazım gəlir. SQLAlchemy Python üçün məşhur verilənlər bazası alətidir: cədvəlləri Python sinifləri kimi təsvir edirsən, obyektlərlə işləyirsən, o isə seçilmiş baza üçün düzgün SQL yaradır. Dərs müasir SQLAlchemy 2.0 üslubundadır.
ORM (obyekt-relyasiya xəritələməsi)Tərif
Sinif ↔ cədvəl, obyekt ↔ sətir, atribut ↔ sütun uyğunluğu. Student(first_name='Aysel') obyektini sessiyaya əlavə etmək INSERT sorğusuna, onun atributunu dəyişmək isə UPDATE sorğusuna çevrilir.
Engine, bağlantılar və Core
create_engine URL qəbul edir: sqlite:///school.db — fayl, sqlite:// — yaddaşda baza, postgresql+psycopg://user:password@host/db — PostgreSQL server. Engine «tənbəldir»: bazaya ilk sorğuda qoşulur və bağlantıları hovuzda saxlayır. engine.begin() tranzaksiya açır: blok uğurla bitəndə COMMIT, xəta olanda ROLLBACK. text() xam SQL-dir, :name isə parametrdir.
from sqlalchemy import create_engine, text
engine = create_engine('sqlite://')
with engine.begin() as conn:
conn.execute(text('CREATE TABLE students (first_name TEXT, age INTEGER)'))
conn.execute(text('INSERT INTO students VALUES (:name, :age)'),
[{'name': 'Aysel', 'age': 15}, {'name': 'Murad', 'age': 16},
{'name': 'Leyla', 'age': 14}])
with engine.connect() as conn:
result = conn.execute(text('SELECT first_name, age FROM students WHERE age >= :min_age'),
{'min_age': 15})
for row in result:
print(row.first_name, row.age)
print(engine.dialect.name, engine.url)Gözlənilən nəticə
Aysel 15 Murad 16 sqlite sqlite://
pip install sqlalchemy ilə işə sal. Parametrlər siyahısı ötürüləndə INSERT hər sətir üçün təkrarlanır; nəticə sətirlərinin sahələrinə adla müraciət olunur: row.first_name.Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Deklarativ modellər
Model DeclarativeBase-dən törənən sinifdir. __tablename__ cədvəlin adını verir, Mapped[...] annotasiyası sütunun tipini və NULL-a icazəni təyin edir, mapped_column(...) isə əlavə parametrləri: ilkin açar, uzunluq, unikallıq. Modelləri ayrıca models.py faylında saxlamaq rahatdır:
from sqlalchemy import ForeignKey, String
from sqlalchemy.orm import DeclarativeBase, Mapped, mapped_column, relationship
class Base(DeclarativeBase):
pass
class Student(Base):
__tablename__ = 'students'
id: Mapped[int] = mapped_column(primary_key=True)
first_name: Mapped[str] = mapped_column(String(50))
city: Mapped[str]
email: Mapped[str | None]
enrollments: Mapped[list['Enrollment']] = relationship(back_populates='student')
def __repr__(self):
return f'Student({self.first_name!r}, {self.city!r})'models.py, 1-ci hissə. relationship sətrini relyasiyalar bölməsində izah edəcəyik.| Python-da | SQL sütunu |
|---|---|
Mapped[int] | INTEGER NOT NULL |
Mapped[str] | VARCHAR NOT NULL |
Mapped[str | None] | VARCHAR (NULL olar) |
mapped_column(String(50)) | VARCHAR(50) |
mapped_column(primary_key=True) | PRIMARY KEY |
mapped_column(ForeignKey('students.id')) | REFERENCES students (id) |
from sqlalchemy import create_engine
from sqlalchemy.schema import CreateTable
from models import Base, Student
engine = create_engine('sqlite:///school.db')
print(str(CreateTable(Student.__table__).compile(engine)).strip())
Base.metadata.create_all(engine)
print(sorted(Base.metadata.tables))Gözlənilən nəticə
CREATE TABLE students ( id INTEGER NOT NULL, first_name VARCHAR(50) NOT NULL, city VARCHAR NOT NULL, email VARCHAR, PRIMARY KEY (id) ) ['courses', 'enrollments', 'students']
CreateTable modelin yaradacağı SQL-i göstərir. create_all bütün modellərin cədvəllərini yaradır, artıq mövcud olanları isə toxunmadan saxlayır.Session: əlavə etmək, dəyişmək, silmək
Session (iş vahidi)Tərif
Obyektlərin dəyişikliklərini toplayan və commit() zamanı onları bir tranzaksiyada bazaya yazan obyekt. Eyni sətir sessiyada bir obyektə uyğun gəlir: session.get(Student, 2) iki dəfə çağırılsa da, eyni obyekt qaytarılır.
Transient (keçici)
Student(...)yaradılıb, amma sessiyada deyil;idhələNone-dur.Pending (gözləyən)
session.add(obj)— obyekt növbəyə düşür,INSERThələ göndərilməyib.Persistent (daimi)
commit()(və yaflush())INSERT-i göndərir, obyektidalır; atributların dəyişməsi növbəticommit()-dəUPDATEolur.Detached (ayrılmış)
Sessiya bağlanandan sonra obyekt qalır, amma bazadan yeni məlumat yükləyə bilmir.
from sqlalchemy import create_engine
from sqlalchemy.orm import Session
from models import Base, Student
engine = create_engine('sqlite://')
Base.metadata.create_all(engine)
with Session(engine) as session:
aysel = Student(first_name='Aysel', city='Bakı', email='aysel@example.com')
session.add(aysel)
session.add_all([Student(first_name='Murad', city='Gəncə'),
Student(first_name='Leyla', city='Bakı')])
print(aysel.id)
session.commit()
print(aysel.id)
murad = session.get(Student, 2)
murad.city = 'Sumqayıt'
session.delete(session.get(Student, 3))
session.commit()
print(session.get(Student, 2), session.get(Student, 3))Gözlənilən nəticə
None
1
Student('Murad', 'Sumqayıt') Nonecommit()-dən əvvəl aysel.id None-dur, sonra 1. murad.city-ni dəyişmək və session.delete(...) ikinci commit()-də UPDATE və DELETE sorğularına çevrilir; silinmiş şagird üçün get None qaytarır.select() ilə sorğular
select(Student) hələ sorğu deyil, onun təsviridir: print(stmt) yaradılacaq SQL-i göstərir. session.scalars(stmt) obyektlər, session.execute(stmt) isə sətirlər (kortejlər) qaytarır; sonra .all(), .first() və ya .one() çağırılır. Şərtlər adi Python operatorları ilə yazılır: Student.city == 'Bakı' True/False deyil, SQL ifadəsidir.
from sqlalchemy import create_engine, func, select
from sqlalchemy.orm import Session
from models import Base, Student
engine = create_engine('sqlite://')
Base.metadata.create_all(engine)
with Session(engine) as session:
data = [('Aysel', 'Bakı'), ('Murad', 'Gəncə'), ('Leyla', 'Bakı'),
('Elvin', 'Sumqayıt'), ('Rəşad', 'Bakı')]
session.add_all([Student(first_name=n, city=c) for n, c in data])
session.commit()
stmt = select(Student).where(Student.city == 'Bakı').order_by(Student.first_name)
print(stmt)
print(session.scalars(stmt).all())
first = session.scalars(select(Student.first_name).where(Student.first_name.like('E%'))).all()
print(first)
count = func.count(Student.id)
stmt = select(Student.city, count).group_by(Student.city).order_by(count.desc(), Student.city)
print(session.execute(stmt).all())Gözlənilən nəticə
SELECT students.id, students.first_name, students.city, students.email
FROM students
WHERE students.city = :city_1 ORDER BY students.first_name
[Student('Aysel', 'Bakı'), Student('Leyla', 'Bakı'), Student('Rəşad', 'Bakı')]
['Elvin']
[('Bakı', 3), ('Gəncə', 1), ('Sumqayıt', 1)]:city_1 bağlı parametrdir — qiymət SQL mətninə yapışdırılmır. func.count SQL-in COUNT funksiyasıdır; bərabər saylarda şəhərlər əlifba ilə düzülür.| SQL | SQLAlchemy |
|---|---|
WHERE city = 'Bakı' | .where(Student.city == 'Bakı') |
WHERE first_name LIKE 'E%' | .where(Student.first_name.like('E%')) |
WHERE city IN ('Bakı', 'Quba') | .where(Student.city.in_(['Bakı', 'Quba'])) |
WHERE email IS NULL | .where(Student.email.is_(None)) |
ORDER BY first_name DESC LIMIT 3 | .order_by(Student.first_name.desc()).limit(3) |
SELECT city, COUNT(id) … GROUP BY city | select(Student.city, func.count(Student.id)).group_by(Student.city) |
Eyni sorğu xalis SQL-də saytın nümunə bazasında işləyir (orada 12 şagird var, ona görə sətirlər çoxdur):
SELECT first_name, city
FROM students
WHERE city = 'Bakı'
ORDER BY first_name;Gözlənilən nəticə
first_name | city Aysel | Bakı Kamran | Bakı Leyla | Bakı Rəşad | Bakı
Nümunə: Python-dan SQL-ə
Məsələ
print(stmt) nə göstərəcək? 1) select(Student.first_name).where(Student.city == 'Gəncə'); 2) select(func.count()).select_from(Student); 3) select(Student).where(Student.email.is_(None)).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
SELECT students.first_name FROM students WHERE students.city = :city_1 — qiymət parametr kimi gedir.2)
SELECT count(*) AS count_1 FROM students — select_from cədvəli göstərir.3)
SELECT students.id, students.first_name, students.city, students.email FROM students WHERE students.email IS NULL — == None yox, .is_(None).Relyasiyalar və miqrasiyalar
Şagird bir neçə kursa yazılır, kursda isə bir neçə şagird oxuyur — bu, «çoxun çoxa» əlaqəsidir. Qiymət (score) də saxlanmalı olduğundan aralıq Enrollment modeli yaradırıq: hər yazılışın bir şagirdi və bir kursu var. ForeignKey bazadakı əlaqədir, relationship isə Python tərəfi: aysel.enrollments siyahısı, enrollment.course obyekti. back_populates iki tərəfi sinxron saxlayır.
class Course(Base):
__tablename__ = 'courses'
id: Mapped[int] = mapped_column(primary_key=True)
title: Mapped[str] = mapped_column(unique=True)
enrollments: Mapped[list['Enrollment']] = relationship(back_populates='course')
class Enrollment(Base):
__tablename__ = 'enrollments'
id: Mapped[int] = mapped_column(primary_key=True)
student_id: Mapped[int] = mapped_column(ForeignKey('students.id'))
course_id: Mapped[int] = mapped_column(ForeignKey('courses.id'))
score: Mapped[int]
student: Mapped[Student] = relationship(back_populates='enrollments')
course: Mapped[Course] = relationship(back_populates='enrollments')models.py, 2-ci hissə (1-ci hissənin davamı).from sqlalchemy import create_engine, func, select
from sqlalchemy.orm import Session, selectinload
from models import Base, Course, Enrollment, Student
engine = create_engine('sqlite://')
Base.metadata.create_all(engine)
with Session(engine) as session:
algebra, python = Course(title='Algebra'), Course(title='Python Basics')
aysel = Student(first_name='Aysel', city='Bakı')
murad = Student(first_name='Murad', city='Gəncə')
session.add_all([Enrollment(student=aysel, course=algebra, score=92),
Enrollment(student=aysel, course=python, score=88),
Enrollment(student=murad, course=algebra, score=75)])
session.commit()
for e in aysel.enrollments:
print(e.course.title, e.score)
stmt = (select(Course.title, func.avg(Enrollment.score))
.join(Course.enrollments).group_by(Course.id).order_by(Course.title))
print(session.execute(stmt).all())
stmt = select(Student).options(selectinload(Student.enrollments))
print([(s.first_name, len(s.enrollments)) for s in session.scalars(stmt)])Gözlənilən nəticə
Algebra 92
Python Basics 88
[('Algebra', 83.5), ('Python Basics', 88.0)]
[('Aysel', 2), ('Murad', 1)]Enrollment əlavə olunanda onunla bağlı şagird və kurs da avtomatik sessiyaya düşür. join(Course.enrollments) JOIN şərtini ForeignKey-dən özü tapır; Algebra-nın ortası (92 + 75) / 2 = 83,5.create_all yalnız olmayan cədvəlləri yaradır: modelə yeni sütun əlavə etsən, mövcud cədvəl dəyişməyəcək. Real layihədə sxem miqrasiyalarla dəyişdirilir — SQLAlchemy-nin müəllifinin yazdığı Alembic modellərlə bazanı müqayisə edir və ALTER TABLE skriptlərini versiyalar şəklində yaradır (env.py-də target_metadata = Base.metadata göstərilməlidir):
pip install alembic
alembic init migrations
alembic revision --autogenerate -m "add birth_date to students"
alembic upgrade head
alembic downgrade -1Tapşırıq
Bu ORM sorğusunu SQL-ə çevir və nümunə bazasında işə sal: select(Course.title, func.count(Enrollment.id), func.max(Enrollment.score)).join(Course.enrollments).group_by(Course.id).order_by(Course.title). Sütunları title, students və best adlandır.
SELECT courses.title AS title
FROM courses
ORDER BY courses.title;Gözlənilən nəticə
title | students | best Algebra | 4 | 97 English B1 | 2 | 90 Geometry | 3 | 95 Mechanics | 4 | 94 Organic Chemistry | 2 | 72 Python Basics | 3 | 99 World History | 2 | 93
Tapşırıq
ORM-in daxilində olanı təkrarla: insert_sql(table, row) funksiyası lüğətdən parametrli INSERT sorğusu və qiymətlər kortejini qaytarsın. Kod sonuncu SQL-i və cədvəlin məzmununu çap edir; apostroflu O'Neil adı problemsiz yazılmalıdır.
import sqlite3
def insert_sql(table, row):
# build 'INSERT INTO table (col1, col2) VALUES (?, ?)' and the tuple of values
return '', ()
conn = sqlite3.connect(':memory:')
conn.execute('CREATE TABLE students (id INTEGER PRIMARY KEY, first_name TEXT, city TEXT)')
for row in [{'first_name': 'Aysel', 'city': 'Bakı'}, {'first_name': "O'Neil", 'city': 'London'}]:
sql, params = insert_sql('students', row)
conn.execute(sql, params)
print(sql)
print(conn.execute('SELECT * FROM students').fetchall())Gözlənilən nəticə
INSERT INTO students (first_name, city) VALUES (?, ?) [(1, 'Aysel', 'Bakı'), (2, "O'Neil", 'London')]
Yadda saxla
create_engine(url)bazaya giriş nöqtəsidir;engine.begin()tranzaksiyadır,text()sorğularında qiymətlər:nameparametrləri ilə ötürülür.- Model:
DeclarativeBase-dən sinif,__tablename__,Mapped[...]vəmapped_column(...);| NoneNULL-a icazə verir; cədvəlləriBase.metadata.create_allyaradır. - Session iş vahididir:
add,deletevə atribut dəyişiklikləricommit()-dəINSERT,DELETE,UPDATEolur;getobyekti ilkin açara görə tapır. select(...)sorğunu təsvir edir;scalarsobyektlər,executesətirlər qaytarır;print(stmt)vəecho=TrueSQL-i göstərir.ForeignKey+relationship(back_populates=...)əlaqələri qurur; N+1-dənselectinloadqoruyur; sxem dəyişiklikləri Alembic miqrasiyaları ilə edilir.