Flask-da hər detalı özün seçirsən: baza, formalar, istifadəçi hesabları. Django isə əks yanaşmanı seçir — «batareyalar daxildir» (batteries included). Quraşdıran kimi əlində ORM və miqrasiyalar, hazır admin paneli, istifadəçilər və icazələr, formalar, sessiyalar, CSRF və XSS-dən qorunma, şablonlar, test müştərisi olur. Bu, xəbər saytı, onlayn mağaza və ya məktəb portalı kimi çoxlu səhifəli və cədvəlli layihələri sürətləndirir. Bu dərsdə layihə yaradıb ilk səhifələri quracağıq, növbəti dərsdə isə modellərə və admin panelinə keçəcəyik.
Layihə və tətbiq
Layihə və tətbiqTərif
Layihə (project) bütöv saytdır: parametrlər (settings.py), əsas URL xəritəsi və serverə qoşulma faylları. Tətbiq (app) bir işi görən Python paketidir — bloq, kataloq, hesablar. Bir layihədə çox tətbiq ola bilər, yaxşı yazılmış tətbiqi isə başqa layihədə də istifadə etmək olar.
pip install django
django-admin startproject mysite
cd mysite
python manage.py startapp pagesdjango-admin layihəni, manage.py isə həmin layihə daxilində əmrləri (tətbiq, server, testlər) işə salır. Hər iki əmr uğurda heç nə çap etmir.mysite/
├── manage.py
├── mysite/
│ ├── __init__.py
│ ├── settings.py
│ ├── urls.py
│ ├── asgi.py
│ └── wsgi.py
└── pages/
├── __init__.py
├── admin.py
├── apps.py
├── migrations/
│ └── __init__.py
├── models.py
├── tests.py
└── views.pymysite/ paketi layihənin parametrləridir, pages/ isə bizim tətbiqdir. asgi.py və wsgi.py serverlərin qoşulma nöqtələridir (Flask dərsindəki WSGI-ni xatırla).settings.py adi Python faylıdır. Ən vacib parametrlər: INSTALLED_APPS — layihədə aktiv olan tətbiqlər (yeni tətbiqi bura mütləq əlavə et, yoxsa Django onun modellərini və şablonlarını görməz); ROOT_URLCONF — əsas URL xəritəsi; DATABASES — baza (standart olaraq SQLite faylı); DEBUG, SECRET_KEY və ALLOWED_HOSTS — təhlükəsizlik parametrləri, onlara aşağıda qayıdacağıq.
from pathlib import Path
BASE_DIR = Path(__file__).resolve().parent.parent
SECRET_KEY = 'django-insecure-...'
DEBUG = True
ALLOWED_HOSTS = []
INSTALLED_APPS = [
'django.contrib.admin',
'django.contrib.auth',
'django.contrib.contenttypes',
'django.contrib.sessions',
'django.contrib.messages',
'django.contrib.staticfiles',
'pages',
]
ROOT_URLCONF = 'mysite.urls'
DATABASES = {
'default': {
'ENGINE': 'django.db.backends.sqlite3',
'NAME': BASE_DIR / 'db.sqlite3',
}
}mysite/settings.py-dən hissə (Django 6.1-in yaratdığı fayl daha uzundur: MIDDLEWARE, TEMPLATES və s.). 'pages' sətrini biz əlavə etmişik. Real SECRET_KEY uzun təsadüfi sətirdir.Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
MVT və sorğunun yolu
Django öz quruluşunu MVT adlandırır: Model verilənləri və bazanı təsvir edir, View sorğunu qəbul edib hansı verilənlərin göstəriləcəyinə qərar verir, Template isə onları HTML-ə çevirir. Klassik MVC ilə müqayisədə adlar qarışıq görünə bilər: Django-nun «view»-u MVC-dəki kontrollerə, «template»-i isə MVC-dəki view-a uyğundur; kontrollerin bir hissəsini isə freymvork özü (URL xəritəsi) görür.
URL-lər və view funksiyaları
View funksiyası həmişə request obyektini qəbul edir və HttpResponse qaytarır. render(request, şablon, kontekst) şablonu doldurub hazır cavab verir. Səhifə tapılmırsa, Http404 istisnası qaldırılır — Django onu 404 cavabına çevirir. Mini layihəmiz «Educora News» xəbər saytıdır: ana səhifə, bütün məqalələr, il üzrə arxiv və hər məqalənin səhifəsi.
from django.http import Http404, HttpResponse
from django.shortcuts import render
ARTICLES = [
{'slug': 'why-python', 'title': 'Why learn Python?', 'year': 2026},
{'slug': 'first-django-site', 'title': 'My first Django site', 'year': 2026},
{'slug': 'html-basics', 'title': 'HTML & CSS basics', 'year': 2025},
]
def home(request):
return HttpResponse('<h1>Educora News</h1>')
def article_list(request):
return render(request, 'pages/article_list.html', {'articles': ARTICLES})
def archive(request, year):
found = [a for a in ARTICLES if a['year'] == year]
return render(request, 'pages/article_list.html', {'articles': found, 'year': year})
def article_detail(request, slug):
for article in ARTICLES:
if article['slug'] == slug:
return render(request, 'pages/article_detail.html', {'article': article})
raise Http404('No such article')pages/views.py. URL-dən gələn dəyərlər (year, slug) funksiyaya adlı arqument kimi verilir.URLconf — urlpatterns siyahısıdır. path() yol şablonunu, view-u və adı birləşdirir. Yol konvertorları dəyəri yoxlayıb çevirir: <int:year> rəqəmləri int-ə, <slug:slug> hərf, rəqəm, - və _-dən ibarət mətni qəbul edir, <str:x> (standart) isə /-dan başqa hər şeyi. Django siyahını yuxarıdan aşağı yoxlayır və ilk uyğun gələn qaydanı seçir. Tətbiqin URL-ləri layihənin əsas faylına include() ilə qoşulur, app_name isə adlara ad sahəsi (pages:) verir.
from django.urls import path
from . import views
app_name = 'pages'
urlpatterns = [
path('', views.home, name='home'),
path('articles/', views.article_list, name='article_list'),
path('articles/<int:year>/', views.archive, name='archive'),
path('articles/<slug:slug>/', views.article_detail, name='article_detail'),
]pages/urls.py (bu faylı özün yaradırsan). Sıra vacibdir: articles/2025/ həm <int:year>, həm də <slug:slug> qaydasına uyğundur, ona görə int qaydası yuxarıda durur.from django.contrib import admin
from django.urls import include, path
urlpatterns = [
path('admin/', admin.site.urls),
path('', include('pages.urls')),
]mysite/urls.py — layihənin əsas URLconf-u (ROOT_URLCONF). Boş prefiks '' tətbiqin bütün ünvanlarını kökə qoşur; admin/ hazır admin panelidir.Şablonlar, server və test müştərisi
APP_DIRS: True parametri sayəsində Django hər tətbiqin templates/ qovluğunda axtarır. Şablonu pages/templates/pages/ içinə qoyuruq — tətbiqin adı iki dəfə görünür, amma bu, ad sahəsi yaradır: başqa tətbiqin də base.html-i olsa, 'pages/base.html' adı qarışmayacaq. Django şablon dili Jinja2-yə çox oxşayır: {{ }}, {% for %}, {% if %}, {% extends %} və {% block %}; linklər {% url 'ad' arqumentlər %} ilə qurulur, {% empty %} isə siyahı boş olanda işləyir. Dəyərlər avtomatik ekranlaşdırılır.
<!doctype html>
<html lang="en">
<head>
<meta charset="utf-8">
<title>{% block title %}Educora News{% endblock %}</title>
</head>
<body>
<nav><a href="{% url 'pages:home' %}">Home</a> · <a href="{% url 'pages:article_list' %}">Articles</a></nav>
{% block content %}{% endblock %}
</body>
</html>pages/templates/pages/base.html — skelet.{% extends 'pages/base.html' %}
{% block title %}Articles{% endblock %}
{% block content %}
<h1>{% if year %}Articles of {{ year }}{% else %}All articles{% endif %}</h1>
<ul>
{% for a in articles %}
<li><a href="{% url 'pages:article_detail' a.slug %}">{{ a.title }}</a> ({{ a.year }})</li>
{% empty %}
<li>No articles yet.</li>
{% endfor %}
</ul>
{% endblock %}article_list.html — həm bütün məqalələr, həm də arxiv üçün; year yalnız arxivdə ötürülür. article_detail.html də base.html-dən varis alır.python manage.py runserverGözlənilən nəticə
Watching for file changes with StatReloader Performing system checks... System check identified no issues (0 silenced). You have 18 unapplied migration(s). Your project may not work properly until you apply the migrations for app(s): admin, auth, contenttypes, sessions. Run 'python manage.py migrate' to apply them. October 03, 2026 - 18:49:25 Django version 6.1.1, using settings 'mysite.settings' Starting WSGI development server at http://127.0.0.1:8000/ Quit the server with CTRL-BREAK. WARNING: This is a development server. Do not use it in a production setting. Use a production WSGI or ASGI server instead. For more information on production servers see: https://docs.djangoproject.com/en/6.1/howto/deployment/ [03/Oct/2026 18:49:25] "GET /articles/2026/ HTTP/1.1" 200 391 Not Found: /articles/nope/ [03/Oct/2026 18:49:26] "GET /articles/nope/ HTTP/1.1" 404 3513
http://127.0.0.1:8000/ ünvanında işləyir; brauzerdə /articles/2026/ və olmayan /articles/nope/ açılıb. 18 tətbiq olunmamış miqrasiya daxili tətbiqlərin (auth, admin, sessions) cədvəlləridir — python manage.py migrate onları yaradır (növbəti dərs). Serveri dayandırmaq üçün Django Windows-da Ctrl+Break, digər sistemlərdə Ctrl+C təklif edir.Brauzersiz yoxlama üçün Django-nun test Client-i var. Aşağıdakı sətirləri python manage.py shell içində yaz (real testlərdə django.test.TestCase içində self.client istifadə olunur və python manage.py test ilə işə salınır). resolve yolun hansı view-a düşdüyünü, reverse isə addan yolu göstərir.
from django.test import Client
from django.test.utils import setup_test_environment
from django.urls import resolve, reverse
setup_test_environment()
client = Client()
print(client.get('/').content)
print(reverse('pages:article_detail', args=['why-python']))
print(resolve('/articles/2025/').func.__name__, resolve('/articles/2025/').kwargs)
print(resolve('/articles/html-basics/').func.__name__)
r = client.get('/articles/2025/')
print(r.status_code, [t.name for t in r.templates])
html = r.content.decode()
print(html[html.index('<h1>'):html.index('</ul>') + 5])
print(client.get('/articles/no-such-post/').status_code)
print(client.get('/articles').status_code, client.get('/articles')['Location'])Gözlənilən nəticə
b'<h1>Educora News</h1>'
/articles/why-python/
archive {'year': 2025}
article_detail
200 ['pages/article_list.html', 'pages/base.html']
<h1>Articles of 2025</h1>
<ul>
<li><a href="/articles/html-basics/">HTML & CSS basics</a> (2025)</li>
</ul>
Not Found: /articles/no-such-post/
404
301 /articles/int aldı ({'year': 2025}), & isə & oldu. Olmayan məqalə — 404 (Django bunu «Not Found» kimi jurnala yazır). /articles (sonda / yoxdur) 301 ilə /articles/-ə yönləndirilir: bunu CommonMiddleware-in APPEND_SLASH parametri edir.İnkişaf parametrləri
SECRET_KEY = 'django-insecure-...'
DEBUG = True
ALLOWED_HOSTS = []İstehsal üçün
import os
SECRET_KEY = os.environ['DJANGO_SECRET_KEY']
DEBUG = os.environ.get('DJANGO_DEBUG') == '1'
ALLOWED_HOSTS = ['news.example.com']os.environ['...'] KeyError verir və sayt zəif açarla səhvən işə düşmür; DEBUG yalnız açıq-aşkar 1 yazılanda yanır.View yaz
views.py-dərequestalan vərender(...)və yaHttpResponseqaytaran funksiya.Marşrut əlavə et
Tətbiqin
urls.py-sinəpath('...', views.ad, name='ad'); konvertorlu qaydaların sırasına diqqət et.Şablon yarat
app/templates/app/içində{% extends %}ilə əsas şablondan varis al.Link ver və yoxla
Menyuda
{% url %}ilə link qoy, səhifəniClientvə yarunserverilə yoxla.
Məqalələr hələ ki, koddakı siyahıdadır. Növbəti dərs «Django: modellər, miqrasiyalar və admin paneli» onları bazaya köçürür, şərhlər əlavə edir və admin paneldən idarə etməyi göstərir.
Tapşırıq
Django-nun URL həllini (resolve) təkrarla. to_regex <int:year> kimi hissələri adlı regex qruplarına çevirsin (konvertor yazılmayıbsa — str), resolve(path) isə siyahını yuxarıdan aşağı yoxlayıb ilk uyğun gələn qaydanın adını və arqumentlərini qaytarsın; int dəyərləri int-ə çevrilsin. Heç nə uyğun gəlməsə — (None, {}).
import re
PATTERNS = [
('', 'home'),
('articles/', 'article_list'),
('articles/<int:year>/', 'archive'),
('articles/<slug:slug>/', 'article_detail'),
]
CONVERTERS = {'int': '[0-9]+', 'slug': '[-a-zA-Z0-9_]+', 'str': '[^/]+'}
def to_regex(pattern):
# '<int:year>' -> '(?P<year>[0-9]+)', add '^' and '$'
return '^' + pattern + '$'
def resolve(path):
# first matching pattern wins; convert int values
return None, {}
print(to_regex('articles/<int:year>/'))
for path in ['', 'articles/', 'articles/2025/', 'articles/why-python/', 'articles/a b/']:
print(repr(path), resolve(path))Gözlənilən nəticə
^articles/(?P<year>[0-9]+)/$
'' ('home', {})
'articles/' ('article_list', {})
'articles/2025/' ('archive', {'year': 2025})
'articles/why-python/' ('article_detail', {'slug': 'why-python'})
'articles/a b/' (None, {})Tapşırıq
İndi əks istiqamət — reverse(name, **kwargs): addan yolu qursun, hər <konvertor:açar> yerinə kwargs[açar] qoysun və əvvəlinə / əlavə etsin. Ad yoxdursa və ya lazım olan dəyər verilməyibsə, 'NoReverseMatch' qaytarsın.
import re
URLS = {
'pages:home': '',
'pages:archive': 'articles/<int:year>/',
'pages:article_detail': 'articles/<slug:slug>/',
}
def reverse(name, **kwargs):
return 'NoReverseMatch'
print(reverse('pages:home'))
print(reverse('pages:archive', year=2025))
print(reverse('pages:article_detail', slug='why-python'))
print(reverse('pages:article_detail'))
print(reverse('blog:list'))Gözlənilən nəticə
/ /articles/2025/ /articles/why-python/ NoReverseMatch NoReverseMatch
Yadda saxla
django-admin startprojectlayihəni,python manage.py startapptətbiqi yaradır; yeni tətbiqINSTALLED_APPS-a əlavə olunmalıdır.- MVT: view sorğunu emal edir, modeldən verilənləri alır və şablonla HTML qurur; URLconf yolu view-a bağlayır.
path('articles/<int:year>/', view, name=...): konvertorlar dəyəri yoxlayıb çevirir, siyahı yuxarıdan aşağı yoxlanılır,include()vəapp_nameURL-ləri bölür.- Şablonlar
app/templates/app/içində;{% extends %},{% block %},{% url %},{% empty %}; dəyərlər avtomatik ekranlaşdırılır. - İstehsalda:
DEBUG = False,ALLOWED_HOSTS,SECRET_KEYmühit dəyişənindən,check --deploy,runserverəvəzinə Gunicorn/uvicorn.