Django: layihə, tətbiqlər və ilk səhifə

«Batareyalar daxildir» freymvorku Django: `startproject` və `startapp`, `settings.py`, MVT quruluşu və sorğunun yolu, URLconf və yol konvertorları, view funksiyaları, şablon varisliyi, `runserver`, test `Client`-i və istehsal üçün təhlükəsizlik parametrləri.

  • İrəli
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 66 dərsdən 47-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Layihə ilə tətbiqi ayırmaq, onları yaratmaq və settings.py-nin əsas parametrlərini izah etmək
  • MVT quruluşunu və sorğunun URLconf → view → şablon yolunu təsvir etmək
  • Yol konvertorlu URL-lər, view funksiyaları və varisli şablonlarla kiçik sayt qurmaq
  • Saytı runserver və test Client-i ilə yoxlamaq, istehsal parametrlərini düzgün qurmaq

Flask-da hər detalı özün seçirsən: baza, formalar, istifadəçi hesabları. Django isə əks yanaşmanı seçir — «batareyalar daxildir» (batteries included). Quraşdıran kimi əlində ORM və miqrasiyalar, hazır admin paneli, istifadəçilər və icazələr, formalar, sessiyalar, CSRF və XSS-dən qorunma, şablonlar, test müştərisi olur. Bu, xəbər saytı, onlayn mağaza və ya məktəb portalı kimi çoxlu səhifəli və cədvəlli layihələri sürətləndirir. Bu dərsdə layihə yaradıb ilk səhifələri quracağıq, növbəti dərsdə isə modellərə və admin panelinə keçəcəyik.

Layihə və tətbiq

Layihə və tətbiqTərif

Layihə (project) bütöv saytdır: parametrlər (settings.py), əsas URL xəritəsi və serverə qoşulma faylları. Tətbiq (app) bir işi görən Python paketidir — bloq, kataloq, hesablar. Bir layihədə çox tətbiq ola bilər, yaxşı yazılmış tətbiqi isə başqa layihədə də istifadə etmək olar.

Terminal
pip install django
django-admin startproject mysite
cd mysite
python manage.py startapp pages
Django brauzerdə işləmir — bu dərsin əmrlərini və kodunu öz kompüterində, virtual mühitdə icra et. django-admin layihəni, manage.py isə həmin layihə daxilində əmrləri (tətbiq, server, testlər) işə salır. Hər iki əmr uğurda heç nə çap etmir.
Text
mysite/
├── manage.py
├── mysite/
│   ├── __init__.py
│   ├── settings.py
│   ├── urls.py
│   ├── asgi.py
│   └── wsgi.py
└── pages/
    ├── __init__.py
    ├── admin.py
    ├── apps.py
    ├── migrations/
    │   └── __init__.py
    ├── models.py
    ├── tests.py
    └── views.py
Yaranan qovluqlar. İçəridəki mysite/ paketi layihənin parametrləridir, pages/ isə bizim tətbiqdir. asgi.py və wsgi.py serverlərin qoşulma nöqtələridir (Flask dərsindəki WSGI-ni xatırla).

settings.py adi Python faylıdır. Ən vacib parametrlər: INSTALLED_APPS — layihədə aktiv olan tətbiqlər (yeni tətbiqi bura mütləq əlavə et, yoxsa Django onun modellərini və şablonlarını görməz); ROOT_URLCONF — əsas URL xəritəsi; DATABASES — baza (standart olaraq SQLite faylı); DEBUG, SECRET_KEY və ALLOWED_HOSTS — təhlükəsizlik parametrləri, onlara aşağıda qayıdacağıq.

Python
from pathlib import Path

BASE_DIR = Path(__file__).resolve().parent.parent

SECRET_KEY = 'django-insecure-...'
DEBUG = True
ALLOWED_HOSTS = []

INSTALLED_APPS = [
    'django.contrib.admin',
    'django.contrib.auth',
    'django.contrib.contenttypes',
    'django.contrib.sessions',
    'django.contrib.messages',
    'django.contrib.staticfiles',
    'pages',
]

ROOT_URLCONF = 'mysite.urls'

DATABASES = {
    'default': {
        'ENGINE': 'django.db.backends.sqlite3',
        'NAME': BASE_DIR / 'db.sqlite3',
    }
}
mysite/settings.py-dən hissə (Django 6.1-in yaratdığı fayl daha uzundur: MIDDLEWARE, TEMPLATES və s.). 'pages' sətrini biz əlavə etmişik. Real SECRET_KEY uzun təsadüfi sətirdir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

MVT və sorğunun yolu

Django öz quruluşunu MVT adlandırır: Model verilənləri və bazanı təsvir edir, View sorğunu qəbul edib hansı verilənlərin göstəriləcəyinə qərar verir, Template isə onları HTML-ə çevirir. Klassik MVC ilə müqayisədə adlar qarışıq görünə bilər: Django-nun «view»-u MVC-dəki kontrollerə, «template»-i isə MVC-dəki view-a uyğundur; kontrollerin bir hissəsini isə freymvork özü (URL xəritəsi) görür.

Brauzer sorğu göndərirGET /articles/2025/URLconf yolu view-a bağlayırpath('articles/<int:year>/', ...)View sorğunu emal edirarchive(request, year=2025)Model (M):baza ilə işŞablon (T):HTML qurulurCavab brauzerə qayıdırHttpResponse: 200, text/html
Bu dərsdə model hələ yoxdur — məlumat Python siyahısındadır; modellər növbəti dərsdə gəlir.

URL-lər və view funksiyaları

View funksiyası həmişə request obyektini qəbul edir və HttpResponse qaytarır. render(request, şablon, kontekst) şablonu doldurub hazır cavab verir. Səhifə tapılmırsa, Http404 istisnası qaldırılır — Django onu 404 cavabına çevirir. Mini layihəmiz «Educora News» xəbər saytıdır: ana səhifə, bütün məqalələr, il üzrə arxiv və hər məqalənin səhifəsi.

Python
from django.http import Http404, HttpResponse
from django.shortcuts import render

ARTICLES = [
    {'slug': 'why-python', 'title': 'Why learn Python?', 'year': 2026},
    {'slug': 'first-django-site', 'title': 'My first Django site', 'year': 2026},
    {'slug': 'html-basics', 'title': 'HTML & CSS basics', 'year': 2025},
]


def home(request):
    return HttpResponse('<h1>Educora News</h1>')


def article_list(request):
    return render(request, 'pages/article_list.html', {'articles': ARTICLES})


def archive(request, year):
    found = [a for a in ARTICLES if a['year'] == year]
    return render(request, 'pages/article_list.html', {'articles': found, 'year': year})


def article_detail(request, slug):
    for article in ARTICLES:
        if article['slug'] == slug:
            return render(request, 'pages/article_detail.html', {'article': article})
    raise Http404('No such article')
pages/views.py. URL-dən gələn dəyərlər (year, slug) funksiyaya adlı arqument kimi verilir.

URLconf — urlpatterns siyahısıdır. path() yol şablonunu, view-u və adı birləşdirir. Yol konvertorları dəyəri yoxlayıb çevirir: <int:year> rəqəmləri int-ə, <slug:slug> hərf, rəqəm, - və _-dən ibarət mətni qəbul edir, <str:x> (standart) isə /-dan başqa hər şeyi. Django siyahını yuxarıdan aşağı yoxlayır və ilk uyğun gələn qaydanı seçir. Tətbiqin URL-ləri layihənin əsas faylına include() ilə qoşulur, app_name isə adlara ad sahəsi (pages:) verir.

Python
from django.urls import path

from . import views

app_name = 'pages'
urlpatterns = [
    path('', views.home, name='home'),
    path('articles/', views.article_list, name='article_list'),
    path('articles/<int:year>/', views.archive, name='archive'),
    path('articles/<slug:slug>/', views.article_detail, name='article_detail'),
]
pages/urls.py (bu faylı özün yaradırsan). Sıra vacibdir: articles/2025/ həm <int:year>, həm də <slug:slug> qaydasına uyğundur, ona görə int qaydası yuxarıda durur.
Python
from django.contrib import admin
from django.urls import include, path

urlpatterns = [
    path('admin/', admin.site.urls),
    path('', include('pages.urls')),
]
mysite/urls.py — layihənin əsas URLconf-u (ROOT_URLCONF). Boş prefiks '' tətbiqin bütün ünvanlarını kökə qoşur; admin/ hazır admin panelidir.

Şablonlar, server və test müştərisi

APP_DIRS: True parametri sayəsində Django hər tətbiqin templates/ qovluğunda axtarır. Şablonu pages/templates/pages/ içinə qoyuruq — tətbiqin adı iki dəfə görünür, amma bu, ad sahəsi yaradır: başqa tətbiqin də base.html-i olsa, 'pages/base.html' adı qarışmayacaq. Django şablon dili Jinja2-yə çox oxşayır: {{ }}, {% for %}, {% if %}, {% extends %} və {% block %}; linklər {% url 'ad' arqumentlər %} ilə qurulur, {% empty %} isə siyahı boş olanda işləyir. Dəyərlər avtomatik ekranlaşdırılır.

HTML
<!doctype html>
<html lang="en">
<head>
  <meta charset="utf-8">
  <title>{% block title %}Educora News{% endblock %}</title>
</head>
<body>
  <nav><a href="{% url 'pages:home' %}">Home</a> · <a href="{% url 'pages:article_list' %}">Articles</a></nav>
  {% block content %}{% endblock %}
</body>
</html>
pages/templates/pages/base.html — skelet.
HTML
{% extends 'pages/base.html' %}
{% block title %}Articles{% endblock %}
{% block content %}
<h1>{% if year %}Articles of {{ year }}{% else %}All articles{% endif %}</h1>
<ul>
{% for a in articles %}
  <li><a href="{% url 'pages:article_detail' a.slug %}">{{ a.title }}</a> ({{ a.year }})</li>
{% empty %}
  <li>No articles yet.</li>
{% endfor %}
</ul>
{% endblock %}
article_list.html — həm bütün məqalələr, həm də arxiv üçün; year yalnız arxivdə ötürülür. article_detail.html də base.html-dən varis alır.
Terminal
python manage.py runserver

Gözlənilən nəticə

Watching for file changes with StatReloader
Performing system checks...

System check identified no issues (0 silenced).

You have 18 unapplied migration(s). Your project may not work properly until you apply the migrations for app(s): admin, auth, contenttypes, sessions.
Run 'python manage.py migrate' to apply them.
October 03, 2026 - 18:49:25
Django version 6.1.1, using settings 'mysite.settings'
Starting WSGI development server at http://127.0.0.1:8000/
Quit the server with CTRL-BREAK.

WARNING: This is a development server. Do not use it in a production setting. Use a production WSGI or ASGI server instead.
For more information on production servers see: https://docs.djangoproject.com/en/6.1/howto/deployment/
[03/Oct/2026 18:49:25] "GET /articles/2026/ HTTP/1.1" 200 391
Not Found: /articles/nope/
[03/Oct/2026 18:49:26] "GET /articles/nope/ HTTP/1.1" 404 3513
Server http://127.0.0.1:8000/ ünvanında işləyir; brauzerdə /articles/2026/ və olmayan /articles/nope/ açılıb. 18 tətbiq olunmamış miqrasiya daxili tətbiqlərin (auth, admin, sessions) cədvəlləridir — python manage.py migrate onları yaradır (növbəti dərs). Serveri dayandırmaq üçün Django Windows-da Ctrl+Break, digər sistemlərdə Ctrl+C təklif edir.

Brauzersiz yoxlama üçün Django-nun test Client-i var. Aşağıdakı sətirləri python manage.py shell içində yaz (real testlərdə django.test.TestCase içində self.client istifadə olunur və python manage.py test ilə işə salınır). resolve yolun hansı view-a düşdüyünü, reverse isə addan yolu göstərir.

Python
from django.test import Client
from django.test.utils import setup_test_environment
from django.urls import resolve, reverse

setup_test_environment()
client = Client()
print(client.get('/').content)
print(reverse('pages:article_detail', args=['why-python']))
print(resolve('/articles/2025/').func.__name__, resolve('/articles/2025/').kwargs)
print(resolve('/articles/html-basics/').func.__name__)
r = client.get('/articles/2025/')
print(r.status_code, [t.name for t in r.templates])
html = r.content.decode()
print(html[html.index('<h1>'):html.index('</ul>') + 5])
print(client.get('/articles/no-such-post/').status_code)
print(client.get('/articles').status_code, client.get('/articles')['Location'])

Gözlənilən nəticə

b'<h1>Educora News</h1>'
/articles/why-python/
archive {'year': 2025}
article_detail
200 ['pages/article_list.html', 'pages/base.html']
<h1>Articles of 2025</h1>
<ul>

  <li><a href="/articles/html-basics/">HTML &amp; CSS basics</a> (2025)</li>

</ul>
Not Found: /articles/no-such-post/
404
301 /articles/
Arxiv int aldı ({'year': 2025}), & isə &amp; oldu. Olmayan məqalə — 404 (Django bunu «Not Found» kimi jurnala yazır). /articles (sonda / yoxdur) 301 ilə /articles/-ə yönləndirilir: bunu CommonMiddleware-in APPEND_SLASH parametri edir.

İnkişaf parametrləri

SECRET_KEY = 'django-insecure-...'
DEBUG = True
ALLOWED_HOSTS = []

İstehsal üçün

import os

SECRET_KEY = os.environ['DJANGO_SECRET_KEY']
DEBUG = os.environ.get('DJANGO_DEBUG') == '1'
ALLOWED_HOSTS = ['news.example.com']
Açar verilməsə, os.environ['...'] KeyError verir və sayt zəif açarla səhvən işə düşmür; DEBUG yalnız açıq-aşkar 1 yazılanda yanır.
  1. View yaz

    views.py-də request alan və render(...) və ya HttpResponse qaytaran funksiya.

  2. Marşrut əlavə et

    Tətbiqin urls.py-sinə path('...', views.ad, name='ad'); konvertorlu qaydaların sırasına diqqət et.

  3. Şablon yarat

    app/templates/app/ içində {% extends %} ilə əsas şablondan varis al.

  4. Link ver və yoxla

    Menyuda {% url %} ilə link qoy, səhifəni Client və ya runserver ilə yoxla.

Məqalələr hələ ki, koddakı siyahıdadır. Növbəti dərs «Django: modellər, miqrasiyalar və admin paneli» onları bazaya köçürür, şərhlər əlavə edir və admin paneldən idarə etməyi göstərir.

Tapşırıq

Django-nun URL həllini (resolve) təkrarla. to_regex <int:year> kimi hissələri adlı regex qruplarına çevirsin (konvertor yazılmayıbsa — str), resolve(path) isə siyahını yuxarıdan aşağı yoxlayıb ilk uyğun gələn qaydanın adını və arqumentlərini qaytarsın; int dəyərləri int-ə çevrilsin. Heç nə uyğun gəlməsə — (None, {}).

Tapşırıq · Python
import re

PATTERNS = [
    ('', 'home'),
    ('articles/', 'article_list'),
    ('articles/<int:year>/', 'archive'),
    ('articles/<slug:slug>/', 'article_detail'),
]
CONVERTERS = {'int': '[0-9]+', 'slug': '[-a-zA-Z0-9_]+', 'str': '[^/]+'}


def to_regex(pattern):
    # '<int:year>' -> '(?P<year>[0-9]+)', add '^' and '$'
    return '^' + pattern + '$'


def resolve(path):
    # first matching pattern wins; convert int values
    return None, {}


print(to_regex('articles/<int:year>/'))
for path in ['', 'articles/', 'articles/2025/', 'articles/why-python/', 'articles/a b/']:
    print(repr(path), resolve(path))
Gözlənilən nəticə
^articles/(?P<year>[0-9]+)/$
'' ('home', {})
'articles/' ('article_list', {})
'articles/2025/' ('archive', {'year': 2025})
'articles/why-python/' ('article_detail', {'slug': 'why-python'})
'articles/a b/' (None, {})

Tapşırıq

İndi əks istiqamət — reverse(name, **kwargs): addan yolu qursun, hər <konvertor:açar> yerinə kwargs[açar] qoysun və əvvəlinə / əlavə etsin. Ad yoxdursa və ya lazım olan dəyər verilməyibsə, 'NoReverseMatch' qaytarsın.

Tapşırıq · Python
import re

URLS = {
    'pages:home': '',
    'pages:archive': 'articles/<int:year>/',
    'pages:article_detail': 'articles/<slug:slug>/',
}


def reverse(name, **kwargs):
    return 'NoReverseMatch'


print(reverse('pages:home'))
print(reverse('pages:archive', year=2025))
print(reverse('pages:article_detail', slug='why-python'))
print(reverse('pages:article_detail'))
print(reverse('blog:list'))
Gözlənilən nəticə
/
/articles/2025/
/articles/why-python/
NoReverseMatch
NoReverseMatch

Yadda saxla

  • django-admin startproject layihəni, python manage.py startapp tətbiqi yaradır; yeni tətbiq INSTALLED_APPS-a əlavə olunmalıdır.
  • MVT: view sorğunu emal edir, modeldən verilənləri alır və şablonla HTML qurur; URLconf yolu view-a bağlayır.
  • path('articles/<int:year>/', view, name=...): konvertorlar dəyəri yoxlayıb çevirir, siyahı yuxarıdan aşağı yoxlanılır, include() və app_name URL-ləri bölür.
  • Şablonlar app/templates/app/ içində; {% extends %}, {% block %}, {% url %}, {% empty %}; dəyərlər avtomatik ekranlaşdırılır.
  • İstehsalda: DEBUG = False, ALLOWED_HOSTS, SECRET_KEY mühit dəyişənindən, check --deploy, runserver əvəzinə Gunicorn/uvicorn.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Django-da layihə ilə tətbiqin fərqi nədir?