Fayl sistemi: pathlib və shutil

`Path` obyektləri və `/` operatoru, yolun hissələri, `exists`, `iterdir`, `glob` və `rglob` ilə axtarış, mətn və baytları oxuyub-yazmaq, `mkdir` və `stat`, `shutil` ilə kopyalamaq, köçürmək, arxivləmək və təhlükəsiz silmək, müvəqqəti qovluqlar və qovluq hesabatı layihəsi.

  • İrəli
  • 22 dəq
  • 12 sual
  • 66 dərsdən 32-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Path və / ilə yollar qurmaq, onları name, stem, suffix, parent, parts ilə hissələrə ayırmaq
  • Qovluqları iterdir, glob, rglob ilə gəzmək, faylları exists, is_file, stat ilə yoxlamaq
  • Mətn və baytları oxuyub-yazmaq, qovluq yaratmaq, shutil ilə kopyalamaq, köçürmək və arxivləmək
  • Təhlükəsiz silmə vərdişləri ilə müvəqqəti qovluqda qovluq hesabatı skripti yazmaq

Muradın «Layihələr» qovluğunda yüzlərlə fayl var: şəkillər, PDF-lər, köhnə ehtiyat nüsxələri. Hansı fayllar ən çox yer tutur? Neçə JPG şəkil var və onların ümumi həcmi nə qədərdir? Bunu əl ilə saymaq saatlar çəkər, Python isə saniyələr ərzində cavab verir. «Fayllar və mini-layihə: qiymət kalkulyatoru» dərsində bir faylı open() ilə açdın, «Avtomatlaşdırma skriptləri» dərsində isə pathlib və shutil modullarını qısaca gördün. İndi onları dərindən öyrənəcəyik: yolları qurmaq və hissələrə ayırmaq, qovluqlarda axtarmaq, faylları oxumaq və yazmaq, kopyalamaq, köçürmək və təhlükəsiz silmək.

Path obyektləri: yolu qurmaq və hissələrə ayırmaq

Yol və Path obyektiTərif

Yol faylın və ya qovluğun fayl sistemindəki ünvanıdır: reports/2026/sales.csv. Mütləq yol kökdən başlayır (/home/aysel/... və ya C:\Users\...), nisbi yol isə cari işçi qovluğa görə hesablanır. pathlib.Path yolu adi sətir kimi yox, metodları olan obyekt kimi saxlayır və ayırıcını əməliyyat sisteminə görə özü seçir: Windows-da \, Linux və macOS-da /.

Yolları / operatoru ilə birləşdiririk: Path('reports') / '2026' / 'sales.csv'. Bu, sətirləri + ilə yapışdırmaqdan etibarlıdır: ayırıcını unutmaq və ya artıq ayırıcı qoymaq mümkün deyil. Faylın adı, genişlənməsi və valideyn qovluğu xassələrlə alınır, with_suffix və with_stem isə dəyişdirilmiş yeni yol qaytarır, çünki Path dəyişməyən obyektdir. PurePosixPath və PureWindowsPath diskə toxunmadan yalnız yol hesablayır — başqa sistemin yollarını yoxlamaq üçün əlverişlidir:

Python
from pathlib import Path, PurePosixPath, PureWindowsPath

report = Path('reports') / '2026' / 'sales.final.csv'
print(report.name, '|', report.stem, '|', report.suffix, '|', report.suffixes)
print(report.parts)
print(report.parent.as_posix(), '|', report.parent.parent.name)
print(report.with_suffix('.xlsx').name, '|', report.with_stem('sales_v2').name)
print(report.as_posix(), '|', report.is_absolute())

print(PureWindowsPath('C:/Users/Aysel') / 'notes.txt')
print(PurePosixPath('/home/aysel') / 'notes.txt')
print(PurePosixPath('uploads') / '/etc/passwd')
Gözlənilən nəticə
sales.final.csv | sales.final | .csv | ['.final', '.csv']
('reports', '2026', 'sales.final.csv')
reports/2026 | reports
sales.final.xlsx | sales_v2.csv
reports/2026/sales.final.csv | False
C:\Users\Aysel\notes.txt
/home/aysel/notes.txt
/etc/passwd
Son sətir tələdir: sağ tərəf mütləq yoldursa (/ ilə başlayırsa), / operatoru əvvəlki hissələri tamamilə atır. İstifadəçinin göndərdiyi adı yola birləşdirməzdən əvvəl bunu yoxla.
XassəNəticəMənası
namesales.final.csvtam ad
stemsales.finalson genişlənməsiz ad
suffix / suffixes.csv / ['.final', '.csv']son genişlənmə / hamısı
parentreports/2026valideyn qovluq
parts('reports', '2026', 'sales.final.csv')hissələrin korteji
with_suffix('.xlsx')reports/2026/sales.final.xlsxgenişlənməsi dəyişdirilmiş yeni yol
reports/2026/sales.final.csv yolu üçün

Nümunələr: yolun hissələri

Məsələ

1) Path('backup/archive.tar.gz') üçün suffix, suffixes və stem nədir?
2) (Path('docs') / 'cv.pdf').with_name('cv_2026.pdf') yolunun parent-i nədir?
3) PurePosixPath('media') / '/tmp/x.txt' nəyə bərabərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) .gz, ['.tar', '.gz'], archive.tar — stem yalnız son genişlənməni atır.
2) docs — with_name yalnız sonuncu hissəni dəyişir, qovluq eyni qalır.
3) /tmp/x.txt — sağdakı mütləq yol əvvəlki hissəni (media) atır.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Yoxlamaq və axtarmaq: exists, iterdir, glob, rglob

Path-in bəzi metodları diskə müraciət edir. exists() yolun mövcud olub-olmadığını, is_file() və is_dir() isə onun fayl, yoxsa qovluq olduğunu deyir. iterdir() qovluğun yalnız birinci səviyyəsini qaytarır, glob(pattern) həmin qovluqda nümunəyə uyğun yolları verir, rglob(pattern) isə bütün alt qovluqlarda da axtarır (glob('**/' + pattern) ilə eynidir). Nümunələrdə * istənilən simvol ardıcıllığı, ? bir simvol, [abc] isə siyahıdakı bir simvoldur. Bu metodlar siyahı yox, generator qaytarır və nəticələrin sırası zəmanətli deyil — ona görə onları həmişə sorted() ilə sırala.

Python
import tempfile
from pathlib import Path


def rel(paths):
    return sorted(p.relative_to(root).as_posix() for p in paths)


with tempfile.TemporaryDirectory() as tmp:
    root = Path(tmp)
    for name in ['notes.txt', 'photos/baku.jpg', 'photos/2025/shusha.JPG',
                 'photos/2025/plan.txt', 'data/sales.csv', 'data/old/sales_2024.csv']:
        file = root / name
        file.parent.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
        file.write_text('demo', encoding='utf-8')

    print(rel(root.iterdir()))
    print(rel(root.glob('*.txt')))
    print(rel(root.glob('photos/*')))
    print(rel(root.rglob('*.csv')))
    print(rel(root.rglob('*.jpg', case_sensitive=True)))
    print(rel(p for p in root.rglob('*') if p.suffix.lower() == '.jpg'))
    print((root / 'data').is_dir(), (root / 'data/sales.csv').is_file(), (root / 'nope.txt').exists())
Gözlənilən nəticə
['data', 'notes.txt', 'photos']
['notes.txt']
['photos/2025', 'photos/baku.jpg']
['data/old/sales_2024.csv', 'data/sales.csv']
['photos/baku.jpg']
['photos/2025/shusha.JPG', 'photos/baku.jpg']
True True False
tempfile.TemporaryDirectory() müvəqqəti qovluq yaradır və with bloku bitəndə onu içindəkilərlə birlikdə silir — real fayllarına toxunmadan sınaq etmək üçün ideal yerdir. relative_to(root).as_posix() uzun müvəqqəti yolu kəsir və yolu / ayırıcısı ilə göstərir.

Oxumaq, yazmaq və qovluq yaratmaq

Kiçik fayllar üçün bir sətir kifayətdir: read_text() və write_text() mətni, read_bytes() və write_bytes() isə baytları (şəkil, arxiv) bütöv oxuyub-yazır. Mətn üçün encoding='utf-8' arqumentini həmişə yaz: onsuz Windows köhnə kod səhifəsindən istifadə edə bilər. write_text faylın üstündən yazır; sona əlavə etmək və ya böyük faylı sətir-sətir oxumaq üçün path.open() ilə adi with blokundan istifadə et. mkdir(parents=True, exist_ok=True) çatışmayan bütün valideyn qovluqları yaradır və qovluq artıq varsa xəta vermir. stat().st_size faylın ölçüsünü baytla verir, unlink() faylı silir, rename() isə adını dəyişib yeni yol qaytarır.

Python
import tempfile
from pathlib import Path

with tempfile.TemporaryDirectory() as tmp:
    root = Path(tmp)
    notes = root / 'notes' / 'day1.txt'
    notes.parent.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
    notes.write_text('Salam, Bakı!', encoding='utf-8')
    text = notes.read_text(encoding='utf-8')
    print(text, len(text), notes.stat().st_size)

    logo = root / 'logo.bin'
    logo.write_bytes(bytes([137, 80, 78, 71]))
    print(logo.read_bytes(), logo.stat().st_size)

    with notes.open('a', encoding='utf-8') as f:
        f.write(' Necəsən?')
    print(notes.read_text(encoding='utf-8'))

    done = notes.rename(notes.with_name('day1_done.txt'))
    print(done.name, notes.exists(), sorted(p.name for p in notes.parent.iterdir()))
    (root / 'missing.txt').unlink(missing_ok=True)
    try:
        (root / 'notes').mkdir()
    except FileExistsError as e:
        print('FileExistsError:', Path(e.filename).name)
Gözlənilən nəticə
Salam, Bakı! 12 13
b'\x89PNG' 4
Salam, Bakı! Necəsən?
day1_done.txt False ['day1_done.txt']
FileExistsError: notes
'Salam, Bakı!' 12 simvoldur, amma faylda 13 bayt tutur: ı hərfi UTF-8-də 2 baytdır (bax: «Unicode, kodlaşdırmalar və bytes» dərsi). rename-dən sonra köhnə notes obyekti artıq mövcud olmayan yolu göstərir — yeni yolu qaytarılan dəyərdən götür.

os.path ilə (köhnə üslub)

import os

folder = os.path.join('data', 'raw')
os.makedirs(folder, exist_ok=True)
path = os.path.join(folder, 'sales.csv')
name, ext = os.path.splitext(os.path.basename(path))
if os.path.exists(path):
    with open(path, encoding='utf-8') as f:
        text = f.read()

pathlib ilə

from pathlib import Path

folder = Path('data') / 'raw'
folder.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
path = folder / 'sales.csv'
name, ext = path.stem, path.suffix
if path.exists():
    text = path.read_text(encoding='utf-8')
Hər iki kod eyni işi görür. Köhnə kodda os.path tez-tez rast gəlinir, amma yeni kodda pathlib daha qısa və oxunaqlıdır; open(), shutil və digər funksiyalar Path obyektlərini birbaşa qəbul edir.

shutil: kopyalamaq, köçürmək, arxivləmək, silmək

Path tək faylla işləyir, bütöv qovluqlarla işləmək isə shutil («shell utilities») modulunun işidir. Bu modulun funksiyaları həm sətir, həm də Path qəbul edir:

FunksiyaNə edir
shutil.copy(src, dst)faylın məzmununu və icazələrini kopyalayır; dst qovluqdursa, fayl onun içinə eyni adla düşür
shutil.copy2(src, dst)eyni iş, üstəlik dəyişdirilmə vaxtını da saxlayır — ehtiyat nüsxə üçün ən yaxşısı
shutil.copytree(src, dst, ignore=...)bütöv qovluğu kopyalayır; ignore_patterns('*.tmp') lazımsız faylları buraxır
shutil.move(src, dst)fayl və ya qovluğu köçürür (başqa diskə də)
shutil.make_archive(base, 'zip', root_dir)qovluqdan ZIP (və ya tar) arxivi düzəldir və arxivin yolunu qaytarır
shutil.rmtree(path)qovluğu içindəki hər şeylə birdəfəlik silir
Python
import shutil
import tempfile
import zipfile
from pathlib import Path


def files(root):
    return sorted(p.relative_to(root).as_posix() for p in root.rglob('*') if p.is_file())


with tempfile.TemporaryDirectory() as tmp:
    root = Path(tmp)
    src = root / 'project'
    (src / 'docs').mkdir(parents=True)
    (src / 'main.py').write_text('print("hi")', encoding='utf-8')
    (src / 'docs' / 'readme.md').write_text('# Project', encoding='utf-8')

    shutil.copy2(src / 'main.py', src / 'main_backup.py')
    shutil.copytree(src, root / 'copy', ignore=shutil.ignore_patterns('*_backup.py'))
    shutil.move(src / 'docs' / 'readme.md', src / 'README.md')
    print(files(root))

    archive = Path(shutil.make_archive(str(root / 'project'), 'zip', root_dir=src))
    print(archive.name, sorted(zipfile.ZipFile(archive).namelist()))
    shutil.rmtree(root / 'copy')
    print(sorted(p.name for p in root.iterdir()))
Gözlənilən nəticə
['copy/docs/readme.md', 'copy/main.py', 'project/README.md', 'project/main.py', 'project/main_backup.py']
project.zip ['README.md', 'docs/', 'main.py', 'main_backup.py']
['project', 'project.zip']
copytree main_backup.py faylını buraxdı, move isə readme.md-ni README.md adı ilə köçürdü. Arxivdə docs/ boş qovluq kimi qaldı: fayl köçürüləndə onun qovluğu özü silinmir.
Python
import shutil
import tempfile
from pathlib import Path


def safe_rmtree(target, root, dry_run=True):
    target, root = Path(target).resolve(), Path(root).resolve()
    if target == root or not target.is_relative_to(root):
        raise ValueError(f'refusing to delete outside {root.name}: {target.name}')
    victims = sorted(p.relative_to(root).as_posix() for p in target.rglob('*'))
    if dry_run:
        print('would delete:', victims)
    else:
        shutil.rmtree(target)
        print('deleted', target.relative_to(root).as_posix())


with tempfile.TemporaryDirectory() as tmp:
    root = Path(tmp) / 'workspace'
    (root / 'cache' / 'img').mkdir(parents=True)
    (root / 'cache' / 'img' / 'a.png').write_bytes(b'png')
    safe_rmtree(root / 'cache', root)
    safe_rmtree(root / 'cache', root, dry_run=False)
    try:
        safe_rmtree(root / '..' / 'secrets', root, dry_run=False)
    except ValueError as e:
        print('ValueError:', e)
Gözlənilən nəticə
would delete: ['cache/img', 'cache/img/a.png']
deleted cache
ValueError: refusing to delete outside workspace: secrets
resolve() .. hissələrini açır və mütləq yol qaytarır, ona görə workspace/../secrets yolunun kökdən kənara çıxdığı aşkarlanır. Kökün özünü silmək də qadağandır.

Mini-layihə: qovluq hesabatı

İndi hər şeyi birləşdiririk. folder_report(root) funksiyası qovluğu bütöv gəzir və cavab verir: neçə fayl var və ümumi ölçü nə qədərdir, hansı genişlənmə nə qədər yer tutur, ən böyük üç fayl hansılardır və hansı qovluqlar boşdur. Genişlənməni lower() ilə kiçik hərfə salırıq ki, .JPG və .jpg bir qrupa düşsün; genişlənməsi olmayan fayllar (none) qrupuna yazılır. Sınaq üçün müvəqqəti qovluqda verilmiş ölçüdə fayllar yaradırıq (b'x' * size).

Python
import tempfile
from collections import defaultdict
from pathlib import Path


def folder_report(root, top=3):
    files = [p for p in root.rglob('*') if p.is_file()]
    stats = defaultdict(lambda: [0, 0])               # suffix -> [count, bytes]
    for p in files:
        s = stats[p.suffix.lower() or '(none)']
        s[0] += 1
        s[1] += p.stat().st_size
    print(f'{len(files)} files, {sum(v[1] for v in stats.values())} bytes')
    for suffix, (count, size) in sorted(stats.items(), key=lambda kv: kv[1][1], reverse=True):
        print(f'  {suffix:7} {count} file(s) {size:7} bytes')
    print('largest:')
    for p in sorted(files, key=lambda p: p.stat().st_size, reverse=True)[:top]:
        print(f'  {p.relative_to(root).as_posix():20} {p.stat().st_size:7}')
    empty = [d.relative_to(root).as_posix() for d in root.rglob('*') if d.is_dir() and not any(d.iterdir())]
    print('empty folders:', sorted(empty))


with tempfile.TemporaryDirectory() as tmp:
    root = Path(tmp)
    sizes = {'photos/baku.jpg': 52_000, 'photos/shusha.JPG': 48_500, 'docs/cv.pdf': 21_300,
             'docs/notes.txt': 1_200, 'music/song.mp3': 64_000, 'README': 300}
    for name, size in sizes.items():
        (root / name).parent.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
        (root / name).write_bytes(b'x' * size)
    (root / 'docs' / 'old').mkdir()
    (root / 'tmp').mkdir()
    folder_report(root)
Gözlənilən nəticə
6 files, 187300 bytes
  .jpg    2 file(s)  100500 bytes
  .mp3    1 file(s)   64000 bytes
  .pdf    1 file(s)   21300 bytes
  .txt    1 file(s)    1200 bytes
  (none)  1 file(s)     300 bytes
largest:
  music/song.mp3         64000
  photos/baku.jpg        52000
  photos/shusha.JPG      48500
empty folders: ['docs/old', 'tmp']
defaultdict(lambda: [0, 0]) hər yeni genişlənmə üçün [say, bayt] cütü yaradır. Boş qovluğu not any(d.iterdir()) tapır: any birinci elementi görən kimi dayanır, ona görə böyük qovluqlarda da sürətlidir.

Real skriptdə root komanda sətrindən gəlir (bax: «Komanda sətri tətbiqləri: argparse və click»), hesabat isə print əvəzinə jurnala yazılır («Jurnal yazmaq: logging modulu»). Çox böyük qovluqlarda hər fayl üçün stat() bir neçə dəfə çağırılmasın deyə ölçünü bir dəfə hesablayıb lüğətdə saxlamaq olar.

Tapşırıq

tree qovluğundakı bütün faylları (alt qovluqlarla birlikdə) genişlənməyə görə say. Böyük və kiçik hərf fərq etməsin (.TXT = .txt). Nəticəni genişlənmənin əlifba sırası ilə suffix count şəklində çap et.

Tapşırıq · Python
from pathlib import Path

for name in ['a.txt', 'b.TXT', 'img/c.jpg', 'img/d.png', 'img/2026/e.JPG', 'docs/f.pdf']:
    p = Path('tree') / name
    p.parent.mkdir(parents=True, exist_ok=True)
    p.write_text('x', encoding='utf-8')

counts = {}
# go through every file under 'tree' with rglob, count it by its lower-case suffix,
# then print "suffix count" lines in alphabetical order of the suffix
Gözlənilən nəticə
.jpg 2
.pdf 1
.png 1
.txt 2

Tapşırıq

backup(file, backup_dir) funksiyasını yaz: backup_dir yoxdursa, onu valideynləri ilə birlikdə yaratsın, faylı ora <ad>.bak adı ilə (report.txt → report.txt.bak) shutil.copy2 ilə kopyalasın və yeni yolu qaytarsın.

Tapşırıq · Python
import shutil
from pathlib import Path

Path('report.txt').write_text('Q3 revenue: 1250 AZN', encoding='utf-8')


def backup(file, backup_dir):
    # create backup_dir (with its parents) if it is missing,
    # copy the file there as <name>.bak and return the new path
    pass


copy = backup(Path('report.txt'), Path('archive') / '2026')
print(copy.as_posix())
print(copy.read_text(encoding='utf-8'))
print(sorted(p.as_posix() for p in Path('archive').rglob('*')))
Gözlənilən nəticə
archive/2026/report.txt.bak
Q3 revenue: 1250 AZN
['archive/2026', 'archive/2026/report.txt.bak']

Yadda saxla

  • Path yolu obyekt kimi saxlayır: / ilə birləşdir, name, stem, suffix, parent, parts ilə hissələrə ayır; with_suffix yeni yol qaytarır.
  • iterdir() — bir səviyyə, glob() — nümunə, rglob() — bütün alt qovluqlar; nəticələri sorted() ilə sırala, hərf həssaslığını açıq idarə et.
  • read_text/write_text (həmişə encoding='utf-8') və read_bytes/write_bytes; mkdir(parents=True, exist_ok=True); ölçü — stat().st_size.
  • shutil: copy2 — vaxtı da saxlayan kopya, copytree, move, make_archive; rmtree — birdəfəlik silmə.
  • Sınaqları tempfile.TemporaryDirectory() içində apar; silməzdən əvvəl quru qaçış et və yolun kök qovluğun içində olduğunu resolve() + is_relative_to() ilə yoxla.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. Path('a') / 'b' / 'c.txt' nə yaradır?