İstilik və temperatur

İsti çaya qoyulmuş metal qaşıq tez qızır, taxta qaşıq isə demək olar ki, qızmır. Yayda Xəzər dənizinin suyu havadan xeyli gec isinir. Bu müşahidələri başa düşmək üçün temperatur ilə istiliyin nə olduğunu və onların necə fərqləndiyini bilməliyik.

Temperatur nəyi göstərir?

Bütün maddələr daim nizamsız hərəkət edən kiçik hissəciklərdən — atom və molekullardan ibarətdir. Buna istilik hərəkəti deyilir. Temperatur hissəciklərin nə qədər sürətlə hərəkət etdiyini göstərir: cisim nə qədər isti olsa, onun molekulları bir o qədər sürətli hərəkət edir.

Gündəlik həyatda temperaturu Selsi şkalası ilə ölçürük: normal atmosfer təzyiqində buz 0 °C-də əriyir, su 100 °C-də qaynayır. Fizikada isə Kelvin şkalasından da istifadə olunur. Onun sıfırı — mütləq sıfır (−273 °C) — hissəciklərin istilik hərəkətinin ən zəif olduğu, bundan aşağı soyutmanın mümkün olmadığı temperaturdur.

Daxili enerji və istilik miqdarı

Cismi təşkil edən bütün hissəciklərin hərəkət və qarşılıqlı təsir enerjilərinin cəminə daxili enerji deyilir. Onu iki yolla dəyişmək olar: iş görməklə (əllərini bir-birinə sürtəndə isinirlər) və ya istilikvermə ilə (qaynar suya qoyulmuş qaşıq isinir). İstilikvermə zamanı cismin aldığı və ya verdiyi enerjiyə istilik miqdarı (Q) deyilir, o da coulla ölçülür.

İstilik necə ötürülür?

İstilik həmişə isti cisimdən soyuq cismə keçir və temperaturlar bərabərləşəndə dayanır. Bunun üç yolu var:

• İstilikkeçirmə — enerji hissəciklərdən hissəciklərə ötürülür, maddənin özü yerini dəyişmir. Metallar yaxşı, taxta, hava və yun pis istilikkeçiricidir.
• Konveksiya — qızmış maye və ya qaz yuxarı qalxır, soyuğu isə aşağı enir. Otağı radiator məhz belə qızdırır.
• Şüalanma — enerji şüalar vasitəsilə ötürülür və hətta boşluqdan keçə bilir. Günəşin istisi Yerə belə çatır.