- Yol ilə yerdəyişməni fərqləndirmək
- v = s / t düsturu ilə sürəti, yolu və zamanı hesablamaq
- km/saat və m/s vahidlərini bir-birinə çevirmək
- Orta sürəti düzgün hesablamaq
Murad məktəbə velosipedlə, Leyla isə piyada gedir. Hər ikisi evdən eyni vaxtda çıxır, amma Murad məktəbə daha tez çatır. Deməli, Murad daha sürətli hərəkət edir. «Nə qədər sürətli?» sualına isə dəqiq cavabı fiziki kəmiyyət olan sürət verir.
Mexaniki hərəkət, yol və yerdəyişmə
Cismin vəziyyətinin zaman keçdikcə başqa cisimlərə nəzərən dəyişməsinə mexaniki hərəkət deyilir. Avtobusda oturan sərnişin avtobusa nəzərən sükunətdədir, yola nəzərən isə hərəkət edir. Ona görə də hərəkəti həmişə hansısa hesablama cisminə nəzərən təsvir edirik.
- Trayektoriya — cismin hərəkət zamanı cızdığı xətt.
- Yol (s) — trayektoriyanın uzunluğu, həmişə müsbətdir.
- Yerdəyişmə — başlanğıc nöqtəni son nöqtə ilə birləşdirən istiqamətlənmiş parça.
Sürət və bərabərsürətli hərəkət
Cismin vahid zamanda getdiyi yola bərabər olan fiziki kəmiyyət. SI-də vahidi m/s-dir.
- vsürət, m/s
- sgedilən yol, metrlə (m)
- thərəkət müddəti, saniyə ilə (s)
Buradan s = v · t və t = s / v alınır.
Cisim istənilən bərabər zaman fasilələrində bərabər yollar gedirsə, onun hərəkəti bərabərsürətli hərəkətdir. Belə hərəkətdə sürət sabit qalır. Real həyatda hərəkət çox vaxt dəyişənsürətli olur: avtomobil svetoforda dayanır, sonra yenidən sürətlənir.
Metro qatarı iki stansiya arasındakı 1,8 km məsafəni 2 dəqiqəyə qət edir. Qatarın orta sürətini m/s və km/saat ilə tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
v = s / t = 1800 m / 120 s = 15 m/s.
km/saat-a çevirmək üçün 3,6-ya vururuq: 15 · 3,6 = 54 km/saat.
| Hərəkət edən cisim | Təxmini sürət |
|---|---|
| Piyada | 1,4 m/s (5 km/saat) |
| Velosipedçi | 5 m/s (18 km/saat) |
| Şəhərdə avtomobil | 14 m/s (50 km/saat) |
| Havada səs | 340 m/s |
| İşıq | 300 000 km/s |
Orta sürət
Dəyişənsürətli hərəkəti xarakterizə etmək üçün orta sürətdən istifadə olunur: bütün yolu bütün hərəkət müddətinə bölürük. Dayanacaqlarda keçən vaxt da ümumi zamana daxildir.
Elvin avtomobillə əvvəlcə 60 km-i düz yolda 1 saata, sonra daha 60 km-i dağ yolunda 1,5 saata getdi. Onun bütün yol boyu orta sürəti nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Ümumi zaman: t = 1 saat + 1,5 saat = 2,5 saat.
v(orta) = 120 km / 2,5 saat = 48 km/saat.
Deməli, Elvin orta hesabla hər saatda 48 km yol gedib.
Sürət vektor kəmiyyətdir
Sürətin təkcə ədədi qiyməti yox, həm də istiqaməti var, yəni sürət vektor kəmiyyətdir. Bakıdan şimala və cənuba 60 km/saat ilə gedən iki avtomobilin sürətlərinin modulları eynidir, istiqamətləri isə əksdir. Bərabərsürətli hərəkətin koordinat-zaman qrafiki düz xətdir: xətt nə qədər dikdirsə, sürət o qədər böyükdür.
Əsas fikirlər
- Hərəkət həmişə hansısa hesablama cisminə nəzərən təsvir olunur.
- Yol trayektoriyanın uzunluğudur, yerdəyişmə isə başlanğıcdan sona çəkilən istiqamətlənmiş parçadır.
- v = s / t; SI-də sürət m/s ilə ölçülür, 1 m/s = 3,6 km/saat.
- Orta sürət = ümumi yol / ümumi zaman, sürətlərin ortası deyil.
- Sürət vektor kəmiyyətdir: onun həm modulu, həm istiqaməti var.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.