Fotoaparatın çaxması bir anlıq gur işıq verir. Defibrillator dayanmış ürəyə güclü elektrik zərbəsi vurur. Telefonun ekranı barmağının toxunduğu yeri hiss edir. Bu cihazların hamısında eyni hissə var — kondensator. O, elektrik yükünü yığır və lazım olan anda birdən buraxır.
«Elektrik yükü, Kulon qanunu və elektrik sahəsi» dərsində yükləri və sahəni öyrəndik. İndi yükün necə saxlandığını öyrənəcəyik. DİM tapşırıqlarında bu mövzunun ən sevimli sualı belədir: kondensator mənbəyə qoşulu qalıb, yoxsa ondan ayrılıb? Dərsin sonunda bu suala bir baxışdan cavab verə biləcəksən.
Kondensator və elektrik tutumu
Ən sadə kondensator — bir-birinə yaxın qoyulmuş, amma toxunmayan iki metal lövhədir. Lövhələri batareyaya qoşanda batareya elektronları bir lövhədən götürüb o birinə verir. Nəticədə bir lövhə +q, o biri −q yükü alır. Lövhələrin arasında elektrik sahəsi yaranır — şəkildəki narıncı oxlar.
Lövhələrə nə qədər çox yük versək, aralarındakı gərginlik də bir o qədər böyük olur: yük 2 dəfə artanda gərginlik də 2 dəfə artır. Deməli, q / U nisbəti dəyişmir — o, yükdən yox, yalnız kondensatorun özündən asılıdır. Bu nisbətə elektrik tutumu deyilir.
Kondensatoru su çəni kimi təsəvvür et. Suyun hündürlüyü — gərginlik U, suyun həcmi — yük q, çənin eni isə — tutum C. Eyni hündürlükdə enli çənə daha çox su sığır. Çən nə qədər enlidirsə, hər «santimetr hündürlüyə» bir o qədər çox su düşür — tutum da elədir: hər volta nə qədər yük düşür.
Elektrik tutumuTərif
Kondensatorun bir lövhəsinin yükünün lövhələr arasındakı gərginliyə nisbəti. Tutum kondensatorun nə qədər yük yığa bildiyini göstərir: hər 1 V gərginliyə neçə kulon yük düşür. Vahidi — farad (F): 1 F = 1 Kl / 1 V. Farad çox böyük vahiddir, ona görə praktikada mikrofarad (1 mkF = 10⁻⁶ F), nanofarad (1 nF = 10⁻⁹ F) və pikofarad (1 pF = 10⁻¹² F) işlədilir.
Burada
- C
- elektrik tutumu, F (farad)
- q
- bir lövhənin yükü, Kl
- U
- lövhələr arasındakı gərginlik, V
Eyni düsturun iki başqa yazılışı: q = C · U (yük) və U = q / C (gərginlik). Tutum yükdən və gərginlikdən asılı deyil — yük artanda gərginlik də artır, nisbət eyni qalır.
Nümunə 1: C = q / U düsturunun üç tətbiqi
Məsələ
1) Tutumu 20 mkF olan kondensator 50 V gərginliyə qoşulub. Yükünü tap.
2) Kondensator 300 V gərginlikdə 6 nKl yük toplayır. Tutumu nədir?
3) 5 mkF-lıq kondensatorun yükünü 40 mkKl-dan 100 mkKl-a çatdırırlar. Gərginlik və tutum necə dəyişir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
q = 20 · 10⁻⁶ · 50 = 10⁻³ Kl = 1 mKl.
2) C = q / U
C = 6 · 10⁻⁹ / 300 = 2 · 10⁻¹¹ F = 20 pF.
3) U = q / C
Əvvəl: U = 40 / 5 = 8 V. Sonra: U = 100 / 5 = 20 V — gərginlik 2,5 dəfə artır.
Tutum yenə 5 mkF-dır: o, yükdən yox, kondensatorun quruluşundan asılıdır.
Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç
Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.
Müstəvi kondensatorun tutumu nədən asılıdır?
Hər lövhəsinin sahəsi S, aralarındakı məsafə d olan iki paralel lövhə müstəvi kondensator adlanır. Şəkildəki kimi lövhələrin arasına dielektrik — cərəyan keçirməyən maddə (kağız, slyuda, plastik) — qoyulur. Tutum üç şeydən asılıdır: lövhənin sahəsindən, məsafədən və aradakı maddədən.
Hər asılılığı məntiqlə başa düşmək olar. Lövhə nə qədər böyükdürsə, yük o qədər çox «yerləşir» — tutum artır. Lövhələr nə qədər yaxındırsa, müsbət və mənfi yüklər bir-birini o qədər güclü saxlayır — yenə tutum artır. Dielektrik isə lövhələrin arasındakı sahəni ε dəfə zəiflədir: eyni yükdə gərginlik ε dəfə azalır, deməli, tutum ε dəfə artır.
Burada
- C
- müstəvi kondensatorun tutumu, F
- ε
- lövhələr arasındakı maddənin dielektrik nüfuzluğu (vahidsiz); hava üçün 1, parafin ≈ 2, slyuda ≈ 6, su 81
- ε₀
- elektrik sabiti, 8,85 · 10⁻¹² F/m
- S
- bir lövhənin sahəsi, m²
- d
- lövhələr arasındakı məsafə, m
S yuxarıda — sahə böyüdükcə tutum artır. d aşağıda — məsafə böyüdükcə tutum azalır. Hesablamadan əvvəl sm²-ni m²-ə, mm-i m-ə çevir.
Dielektrik nə edir? Onun molekulları sahədə azca dönür: hər molekulun müsbət ucu mənfi lövhəyə, mənfi ucu müsbət lövhəyə tərəf baxır. Bu dönmüş molekullar lövhələrin sahəsinə əks sahə yaradır və onu zəiflədir. Eyni yükdə gərginlik azalır, deməli, eyni gərginlikdə daha çox yük yerləşir. Məsələn, 100 pF-lıq hava kondensatorunun arasını slyuda (ε = 6) ilə doldursan, tutum 600 pF olur.
Düsturu çıxaraq. Böyük yüklü lövhə öz ətrafında σ / (2ε₀) sahəsi yaradır (σ = q / S — səthi yük sıxlığı). İki əks yüklü lövhənin sahələri arada toplanır, kənarda isə bir-birini yox edir: E = σ / ε₀ = q / (ε₀ · S). Gərginlik U = E · d = q · d / (ε₀ · S). Deməli, C = q / U = ε₀ · S / d. Lövhələrin kənarındakı əyri sahə nəzərə alınmayıb, ona görə düstur yalnız d lövhələrin ölçülərindən çox kiçik olanda dəqiqdir. Tək kürə də kondensatordur (ikinci «lövhə» sonsuzluqdadır): potensialı φ = k · q / R olduğundan tutumu C = R / k = 4π · ε₀ · R-dir.
Yer kürəsinin tutumu
Məsələ
Yer kürəsini radiusu 6,4 · 10⁶ m olan keçirici kürə hesab edərək tutumunu tap. Yerə 1 Kl yük versək, potensialı nə qədər dəyişər?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Δφ = q / C = 1 / (7,1 · 10⁻⁴) ≈ 1,4 · 10³ V.
Bütöv planet 1 F tutuma çatmır — farad həqiqətən böyük vahiddir.
Nümunə 2: lövhələr, məsafə və dielektrik
Məsələ
1) Müstəvi hava kondensatorunun hər lövhəsinin sahəsi 200 sm², lövhələr arasındakı məsafə 1 mm-dir. Tutumu tap.
2) Lövhələrin arasını tamamilə slyuda (ε = 6) ilə doldururlar. Tutum nə qədər olar?
3) Lövhələrin sahəsini 2 dəfə, aralarındakı məsafəni 3 dəfə artırsaq, tutum necə dəyişər?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
C = ε₀ · S / d = 8,85 · 10⁻¹² · 0,02 / 10⁻³ = 1,77 · 10⁻¹⁰ F = 177 pF.
2) Dielektrik tutumu ε dəfə artırır: C′ = 6 · 177 = 1062 pF ≈ 1,06 nF.
3) Sahə 2 dəfə artır → tutum 2 dəfə artır. Məsafə 3 dəfə artır → tutum 3 dəfə azalır.
C′ / C = 2 / 3 — tutum 1,5 dəfə azalır.
Nümunə 3 (qapalı tapşırıq): iki dəyişiklik birlikdə
Məsələ
Müstəvi hava kondensatorunun lövhələri arasındakı məsafəni 2 dəfə azaldıb, aralarını dielektrik nüfuzluğu 3 olan maddə ilə tamamilə doldurdular. Kondensatorun elektrik tutumu necə dəyişər?
A) 6 dəfə artar B) 1,5 dəfə artar C) 6 dəfə azalar D) 1,5 dəfə azalar E) dəyişməz
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) ε 1-dən 3-ə qalxır → tutum 3 dəfə artır.
3) d 2 dəfə azalır, d isə məxrəcdədir → tutum daha 2 dəfə artır.
4) 3 · 2 = 6 — tutum 6 dəfə artar. Cavab: A.
B variantı (1,5) ε-u d-yə bölməkdən (3 / 2) alınır — d məxrəcdədir, onun azalması tutumu artırır.
Dielektrik aranın yalnız bir hissəsini doldurur
Məsələ
Hava kondensatorunun tutumu C₀-dır. a) Arasına lövhələrə paralel, qalınlığı d/2 olan və bütün sahəni tutan ε = 3 dielektrik təbəqə qoyulur. b) Dielektrik bütün aranı doldurur, amma lövhələrin sahəsinin yalnız yarısını tutur. c) a-dakı dielektrik əvəzinə eyni qalınlıqda metal təbəqə qoyulur. Hər halda tutumu tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
C₁ = ε · ε₀ · S / (d/2) = 2ε · C₀ = 6C₀, C₂ = 2C₀.
C = C₁ · C₂ / (C₁ + C₂) = 12C₀ / 8 = 1,5 C₀ — ε = 3 olsa da, 3 dəfə yox! Ümumi halda C = 2ε · C₀ / (ε + 1).
b) İndi hissələr paraleldir: C = ε · C₀ / 2 + C₀ / 2 = (ε + 1) · C₀ / 2 = 2 C₀.
c) Metalın içində sahə sıfırdır — sanki ara d/2-yə qədər azalıb: C = 2 C₀. Bu, a-dakı düsturun ε → ∞ halıdır: 2ε / (ε + 1) → 2.
Kondensatorların paralel və ardıcıl birləşdirilməsi
Lazım olan tutumu almaq üçün kondensatorları birləşdirirlər. Paralel birləşmədə hamısı eyni iki nöqtəyə qoşulur — ona görə hamısında gərginlik eynidir, yüklər isə toplanır. Sanki lövhələrin sahəsi böyüyüb: tutumlar toplanır. Ardıcıl birləşmədə kondensatorlar zəncir kimi düzülür — mənbə yalnız kənar lövhələri yükləyir, ortadakı lövhələr eyni q yükünü induksiya ilə alır. Ona görə yük hamısında eynidir, gərginliklər toplanır. Sanki lövhələrin arası böyüyüb: ümumi tutum ən kiçik tutumdan da kiçik olur.
Paralel birləşməni yan-yana qoyulub altdan boru ilə birləşdirilmiş iki çən kimi düşün: suyun hündürlüyü (gərginlik) hər ikisində eynidir, həcmlər (yüklər) toplanır — sanki bir enli çən alınıb. Ardıcıl birləşmədə isə hər kondensator yükün bir hissəsini «saxlamır» — eyni yük hamısından keçib getməlidir, ona görə ümumi tutum kiçilir.
Burada
- Cpar
- paralel birləşmənin ümumi tutumu, F — ən böyük tutumdan da böyükdür
- C₁, C₂, …
- ayrı-ayrı kondensatorların tutumları, F
Paralel: U = U₁ = U₂, q = q₁ + q₂. Tutumu böyük olan kondensator daha çox yük götürür.
Burada
- Card
- ardıcıl birləşmənin ümumi tutumu, F — ən kiçik tutumdan da kiçikdir
Ardıcıl: q = q₁ = q₂, U = U₁ + U₂. Tutumu kiçik olana böyük gərginlik düşür. İki kondensator üçün: C = C₁ · C₂ / (C₁ + C₂). n eyni kondensator: paralel n · C₀, ardıcıl C₀ / n.
İki eyni kondensator
Məsələ
Hər birinin tutumu 4 mkF olan iki kondensator a) paralel; b) ardıcıl birləşdirilir. Ümumi tutum nə qədərdir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
b) 1/C = 1/4 + 1/4 = 1/2 → C = 2 mkF — iki dəfə az.
Nümunə 4: paralel və ardıcıl
Məsələ
C₁ = 2 mkF və C₂ = 3 mkF kondensatorları 100 V mənbəyə a) paralel, b) ardıcıl qoşulur. Hər halda ümumi tutumu, hər kondensatorun yükünü və gərginliyini tap. c) Hər birinin tutumu 6 mkF olan üç kondensator ardıcıl və paralel birləşdirilərsə, ümumi tutum nə olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
Gərginlik hər ikisində 100 V.
q₁ = C₁ · U = 2 · 100 = 200 mkKl; q₂ = 3 · 100 = 300 mkKl (cəmi 500 mkKl = C · U ✓).
b) Ardıcıl: C = 2 · 3 / (2 + 3) = 1,2 mkF.
Yük hər ikisində eynidir: q = C · U = 1,2 · 100 = 120 mkKl.
U₁ = q / C₁ = 120 / 2 = 60 V; U₂ = 120 / 3 = 40 V (yoxlama: 60 + 40 = 100 ✓). Tutumu kiçik olana böyük gərginlik düşdü.
c) Ardıcıl: C = 6 / 3 = 2 mkF; paralel: C = 3 · 6 = 18 mkF.
Qeyd: mkF · V = mkKl, ona görə hesabı 10⁻⁶ yazmadan aparmaq olar.
Nümunə 5 (qapalı tapşırıq): qarışıq birləşmə
Məsələ
Sxemdə C₁ = 4 mkF kondensatoru paralel birləşdirilmiş C₂ = 1 mkF və C₃ = 3 mkF kondensatorları ilə ardıcıl qoşulub, mənbənin gərginliyi 12 V-dur. C₃ kondensatorunun yükü nəyə bərabərdir?
A) 6 mkKl B) 24 mkKl C) 18 mkKl D) 12 mkKl E) 36 mkKl
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) C₁ və qrup ardıcıldır: C = 4 · 4 / (4 + 4) = 2 mkF.
3) Ümumi yük (həm C₁-in, həm qrupun yükü): q = C · U = 2 · 12 = 24 mkKl.
4) Qrupun gərginliyi: U₂₃ = q / C₂₃ = 24 / 4 = 6 V (C₁-ə də 6 V düşür: 6 + 6 = 12 ✓).
5) q₃ = C₃ · U₂₃ = 3 · 6 = 18 mkKl. Cavab: C.
Yoxlama: q₂ = 1 · 6 = 6 mkKl; 6 + 18 = 24 mkKl ✓. B (24) ümumi yükdür, E (36) — bütün 12 V-u C₃-ə «vermək» səhvidir.
Kondensatorun enerjisi
Yüklənmiş kondensatoru lampaya qoşsan, lampa bir anlıq yanır — deməli, kondensatorda enerji var. Bu enerji yükləmə zamanı mənbənin gördüyü işdir. Niyə q · U yox, q · U / 2? Çünki yükləmənin əvvəlində lövhələr boşdur və yükü köçürmək asandır (gərginlik 0-a yaxındır), sonunda isə gərginlik U-ya çatır. Orta gərginlik U / 2-dir — ona görə də iş q · U / 2 alınır. Qrafikdə bu, U(q) xətti altındakı üçbucağın sahəsidir.
| Yük q, mkKl | Gərginlik U, V (C = 2 mkF) |
|---|---|
| 0 | 0 |
| 5 | 2,5 |
| 10 | 5 |
| 15 | 7,5 |
| 20 | 10 |
Burada
- W
- kondensatorun (elektrik sahəsinin) enerjisi, C (coul)
- q
- kondensatorun yükü, Kl
- U
- lövhələr arasındakı gərginlik, V
- C
- tutum, F
Üç yazılış — eyni enerji: q = C · U əvəzləməsi ilə biri o birinə çevrilir. Hansı iki kəmiyyət məlumdursa, o düsturu seç.
Nümunə 6: enerjinin üç düsturu
Məsələ
1) Fotoaparat çaxmasının 100 mkF-lıq kondensatoru 300 V-a qədər yüklənir. Yükünü və enerjisini tap.
2) Tutumu 40 mkF olan kondensatorun yükü 2 mKl-dur. Enerjisi nə qədərdir?
3) Defibrillatorun kondensatorunun tutumu 100 mkF-dır. 200 C enerji toplamaq üçün onu hansı gərginliyə qədər yükləmək lazımdır?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
W = C · U² / 2 = 10⁻⁴ · 300² / 2 = 4,5 C. Bu enerji saniyənin mində biri qədər vaxtda lampada ayrılır — ona görə çaxma belə parlaqdır.
2) Yük və tutum məlumdur → W = q² / (2C).
W = (2 · 10⁻³)² / (2 · 40 · 10⁻⁶) = 4 · 10⁻⁶ / (8 · 10⁻⁵) = 0,05 C = 50 mC.
3) W = C · U² / 2 → U = √(2W / C).
U = √(2 · 200 / 10⁻⁴) = √(4 · 10⁶) = 2000 V = 2 kV.
Bəs bu enerji harada saxlanır? Lövhələrin arasındakı elektrik sahəsində. Müstəvi kondensatorda sahə bircinsdir, intensivliyi E = U / d. Sahə nə qədər güclüdürsə, hər kubmetrə o qədər çox enerji düşür — özü də E ilə yox, E² ilə: sahə 2 dəfə güclənəndə enerji sıxlığı 4 dəfə artır.
Bunu düsturla da görmək olar. W = C · U² / 2 ifadəsində C = ε · ε₀ · S / d və U = E · d yazsaq: W = (ε · ε₀ · E² / 2) · S · d. Burada S · d — lövhələr arasındakı həcmdir. Deməli, vahid həcmə düşən enerji — enerji sıxlığı — yalnız sahənin intensivliyindən və mühitdən asılıdır.
Burada
- E
- lövhələr arasındakı bircins sahənin intensivliyi, V/m
- U
- lövhələr arasındakı gərginlik, V
- d
- lövhələr arasındakı məsafə, m
Burada
- w
- elektrik sahəsinin enerji sıxlığı — 1 m³-ə düşən enerji, C/m³
- E
- sahənin intensivliyi, V/m
Kondensatorun bütün enerjisi: W = w · S · d (sıxlıq × həcm).
Enerjinin yarısı hara gedir? Yenə su çənini xatırla. Çəndəki suyun enerjisini hesablayanda hər litrin öz hündürlüyü götürülür: dibdəki litrlər alçaqda, üstdəkilər yuxarıdadır, orta hesabla isə su yarı hündürlükdədir. Kondensatorda da belədir: ilk yük demək olar ki, 0 V-da, sonuncu yük U-da köçürülür; orta gərginlik U / 2 olur. Məsələn, 2 mkF-lıq kondensator 10 V-a qədər yüklənəndə q = 20 mkKl, W = 20 · 10 / 2 = 100 mkC — yuxarıdakı qrafikdəki üçbucaq.
Nümunə 7: sahənin intensivliyi və enerji sıxlığı
Məsələ
Müstəvi hava kondensatorunun lövhələrinin sahəsi 100 sm², aralarındakı məsafə 2 mm, gərginlik 200 V-dur.
1) Lövhələr arasındakı sahənin intensivliyini və enerji sıxlığını tap.
2) Kondensatorun enerjisini iki üsulla — w · S · d və C · U² / 2 — hesabla.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
w = ε₀ · E² / 2 = 8,85 · 10⁻¹² · 10¹⁰ / 2 ≈ 0,044 C/m³.
2) Həcm: S · d = 0,01 · 0,002 = 2 · 10⁻⁵ m³.
W = w · S · d = 0,04425 · 2 · 10⁻⁵ ≈ 8,85 · 10⁻⁷ C.
İkinci üsul: C = ε₀ · S / d = 8,85 · 10⁻¹² · 0,01 / 0,002 = 4,425 · 10⁻¹¹ F.
W = C · U² / 2 = 4,425 · 10⁻¹¹ · 4 · 10⁴ / 2 = 8,85 · 10⁻⁷ C — eyni nəticə ✓.
Nümunə 8 (kodlaşdırılan tapşırıq): yüklü və yüksüz kondensator
Məsələ
Tutumu 1 mkF olan kondensator 300 V-a qədər yüklənib mənbədən ayrılır, sonra yüksüz 2 mkF-lıq kondensatora paralel qoşulur. Kondensatorlarda yaranan ümumi gərginliyi tap (V).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Birləşdikdən sonra kondensatorlar paraleldir: C = 1 + 2 = 3 mkF.
3) Gərginlik ümumidir: U = q / C = 300 / 3 = 100 V. Cavab: 100.
Enerji isə saxlanmır: W = C · U² / 2 düsturu ilə 45 mC-dan 15 mC-a düşür — 30 mC naqillərdə istiliyə çevrilir.
Nümunə 8-də 30 mC enerji naqillərdə istiliyə çevrildi. Maraqlıdır ki, bu itki naqillərin müqavimətindən asılı deyil: müqavimət kiçik olanda cərəyan böyük, amma qısa olur, istilik yenə eyni alınır. Ümumi düstur: Q = C₁ · C₂ · (U₁ − U₂)² / (2(C₁ + C₂)). Bu, mexanikadakı tam qeyri-elastik toqquşmanın dəqiq əkizidir: tutum — kütlə, gərginlik — sürət, yük isə impuls kimi saxlanır; toqquşmada itən kinetik enerji də m₁ · m₂ · (v₁ − v₂)² / (2(m₁ + m₂))-dir.
İki yüklü kondensatoru birləşdiririk
Məsələ
C₁ = 2 mkF kondensator 100 V-a, C₂ = 3 mkF kondensator 200 V-a qədər yüklənib mənbədən ayrılır. Sonra onlar paralel birləşdirilir: a) eyniadlı lövhələri bir-birinə; b) müxtəlifadlı lövhələri bir-birinə. Hər halda ümumi gərginliyi və ayrılan istiliyi tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
a) q = 200 + 600 = 800 mkKl, C = 5 mkF → U = 160 V; W = 5 · 160² / 2 = 64 000 mkC = 64 mC; istilik 6 mC.
b) Yüklərin bir hissəsi neytrallaşır: q = 600 − 200 = 400 mkKl → U = 400 / 5 = 80 V; W = 5 · 80² / 2 = 16 mC; istilik 54 mC.
Düsturla yoxlama: a) 2 · 3 · (200 − 100)² / 10 = 6000 mkC ✓; b) U₂ işarəsini dəyişir: 2 · 3 · (100 + 200)² / 10 = 54 000 mkC ✓.
İnteraktiv
Mənbəyə qoşulu, yoxsa mənbədən ayrılmış?
DİM-in ən sevimli kondensator sualı belədir: lövhələri aralayırlar (və ya yaxınlaşdırırlar), arasına dielektrik qoyurlar — C, q, U, E və W necə dəyişir? Həllin açarı nəyin sabit qaldığını tapmaqdır. Kondensator mənbəyə qoşulu qalırsa, mənbə gərginliyi saxlayır: U sabitdir, yük isə gəlib-gedə bilər. Kondensator yükləndikdən sonra mənbədən ayrılıbsa, yükün getməyə yeri yoxdur: q sabitdir, gərginlik isə dəyişə bilər.
Sabiti seç
Mənbəyə qoşulu → U = const. Mənbədən ayrılmış → q = const.
Tutumu tap
C = ε · ε₀ · S / d: d azalanda, S artanda və ya dielektrik qoyulanda C artır.
İkinci kəmiyyəti tap
U sabitdirsə, q = C · U — C ilə birlikdə dəyişir. q sabitdirsə, U = q / C — C-nin əksinə dəyişir.
Sahəni tap
E = U / d. q sabit olanda E = q / (ε · ε₀ · S) — lövhələr arasındakı məsafədən asılı deyil!
Enerjini tap
U sabit: W = C · U² / 2 — C ilə eyni istiqamətdə. q sabit: W = q² / (2C) — C-nin əksinə.
| Kəmiyyət | d n dəfə azalır, U sabit | d n dəfə azalır, q sabit | dielektrik (ε), U sabit | dielektrik (ε), q sabit |
|---|---|---|---|---|
| C | × n | × n | × ε | × ε |
| q | × n | dəyişmir | × ε | dəyişmir |
| U | dəyişmir | ÷ n | dəyişmir | ÷ ε |
| E | × n | dəyişmir | dəyişmir | ÷ ε |
| W | × n | ÷ n | × ε | ÷ ε |
Mənbəyə qoşulu kondensatoru su qülləsinə boru ilə bağlanmış çən kimi düşün: qüllə suyun hündürlüyünü — gərginliyi — həmişə eyni saxlayır; lazım olsa su əlavə edir və ya geri alır. Mənbədən ayrılmış kondensator isə ağzı bağlı qabdır: içindəki su — yük — heç yerə gedə bilmir. Qabı daraltsan (C azalsa), eyni su daha yuxarı qalxır — U = q / C artır.
Lövhələri yaxınlaşdırırıq
Məsələ
2 mkF-lıq kondensator 10 V-a qədər yüklənib (q = 20 mkKl). Lövhələr arasındakı məsafəni 2 dəfə azaldırlar. Kondensator a) mənbəyə qoşulu qalırsa; b) əvvəlcədən mənbədən ayrılıbsa, C, q və U nə olar?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
a) Mənbə gərginliyi saxlayır: U = 10 V; q = C · U = 4 · 10 = 40 mkKl — mənbə əlavə yük verir.
b) Yükün getməyə yeri yoxdur: q = 20 mkKl; U = q / C = 20 / 4 = 5 V.
Nümunə 9 (qapalı tapşırıq): Eyler–Venn diaqramı
Məsələ
Eyni iki müstəvi hava kondensatoru eyni gərginliyə qədər yüklənib. Birincisi sabit gərginlik mənbəyinə qoşulu qalır, ikincisi mənbədən ayrılır. Hər ikisinin lövhələri arasını dielektriklə tamamilə doldururlar. Diaqramda I — yalnız qoşulu, II — yalnız ayrılmış kondensatora, III — hər ikisinə aid olan bəndlərdir:
1. Elektrik tutumu artır.
2. Yükü dəyişmir.
3. Lövhələr arasındakı gərginlik azalır.
4. Sahənin intensivliyi dəyişmir.
5. Enerjisi artır.
A) I – 2, 4; II – 3, 5; III – 1
B) I – 5; II – 2, 3, 4; III – 1
C) I – 1, 4; II – 2, 3; III – 5
D) I – 4, 5; II – 2, 3; III – 1
E) I – 4, 5; II – 3; III – 1, 2
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Ayrılmış (q sabit): C artır; q dəyişmir; U = q / C azalır; E = U / d azalır; W = q² / (2C) azalır → doğru bəndlər: 1, 2, 3.
3) Ortaq bənd yalnız 1-dir (III). Yalnız qoşulu üçün — 4, 5 (I); yalnız ayrılmış üçün — 2, 3 (II).
Cavab: D.
Nümunə 10 (yazılı və kodlaşdırılan tapşırıq): lövhələri aralayırıq
Məsələ
1) Müstəvi kondensator sabit gərginlik mənbəyinə qoşulu qalır və lövhələr arasındakı məsafəni 3 dəfə artırırlar. Tutum, yük, sahənin intensivliyi və enerji necə dəyişər? Cavabı düsturlarla əsaslandır.
2) Yüklənmiş kondensator mənbədən ayrılıb, enerjisi 6 mC-dur. Lövhələr arasındakı məsafəni 3 dəfə artırırlar. Kondensatorun yeni enerjisini tap (mC).
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
C = ε · ε₀ · S / d → d 3 dəfə artır, C 3 dəfə azalır.
q = C · U → 3 dəfə azalır (yükün bir hissəsi mənbəyə qayıdır).
E = U / d → 3 dəfə azalır.
W = C · U² / 2 → 3 dəfə azalır.
2) q sabit, W = q² / (2C). C 3 dəfə azalır → W 3 dəfə artır: W = 3 · 6 = 18 mC. Cavab: 18.
Artıq enerji lövhələri aralayan xarici qüvvənin işidir: lövhələr bir-birini cəzb edir, onları ayırmaq üçün iş görmək lazımdır.
Burada
- F
- hava kondensatorunun lövhələrinin bir-birini cəzb etmə qüvvəsi, N
- E
- lövhələr arasındakı sahənin intensivliyi, V/m — bir lövhəyə yalnız o biri lövhənin sahəsi (E / 2) təsir edir
Mənbəyə qoşulu kondensatorun enerji balansı
Məsələ
Mənbəyə qoşulu kondensatorun enerjisi 6 mC-dur. Lövhələr arasındakı məsafə 3 dəfə artırılır. Kondensatorun enerjisi azalır, lövhələri aralamaq üçün isə iş görmək lazımdır. Enerji hara gedir?
Həllini göstərHəllini gizlət
Həll
2) Yük də 3 dəfə azalır: Δq = 2q/3 yük mənbəyə qayıdır. Mənbə U · Δq = (2/3) · C · U² = (2/3) · 12 = 8 mC enerji alır (C · U² = 2W₀ = 12 mC) — batareya azca doldurulur.
3) Balans: xarici iş = ΔW_kond + Wmənbə = (2 − 6) + 8 = 4 mC > 0.
Deməli, mənbəyə həm bizim gördüyümüz 4 mC iş, həm də kondensatorun itirdiyi 4 mC keçir.
Yadda saxla
- Kondensator — iki lövhə, üzərində +q və −q. Tutum C = q / U; vahidi farad (F); yükdən və gərginlikdən asılı deyil.
- Müstəvi kondensator: C = ε · ε₀ · S / d — böyük sahə, kiçik məsafə və dielektrik tutumu artırır.
- Paralel: U eyni, C = C₁ + C₂. Ardıcıl: q eyni, 1/C = 1/C₁ + 1/C₂.
- Enerji W = q · U / 2 = C · U² / 2 = q² / (2C) sahədə saxlanır; enerji sıxlığı w = ε · ε₀ · E² / 2, bircins sahədə E = U / d.
- Mənbəyə qoşulu kondensatorda U sabitdir, mənbədən ayrılmışda q sabitdir — qalan kəmiyyətlər buradan tapılır.