- Qüvvənin nə olduğunu izah etmək və onun nyutonla ölçüldüyünü bilmək
- Bir düz xətt boyunca yönəlmiş qüvvələrin əvəzləyicisini tapmaq
- Nyutonun birinci qanununu ifadə etmək və ətaləti nümunələrlə izah etmək
- Nyutonun üçüncü qanununu ifadə etmək və təsir–əks-təsir cütlərini tanımaq
Avtobus qəfildən tormozlayanda sərnişinlər irəli əyilir. Konkidə divardan itələnəndə isə sən geriyə doğru sürüşürsən. Bu iki gündəlik hadisəni İsaak Nyutonun hərəkət qanunları izah edir. Bu dərsdə onlardan ikisi ilə — birinci və üçüncü qanunla tanış olacaqsan.
Qüvvə nədir?
Bir cismin digər cismə təsirinin ölçüsü olan vektor kəmiyyət. Qüvvənin qiyməti, istiqaməti və tətbiq nöqtəsi var. Vahidi nyutondur (N), dinamometrlə ölçülür.
- Qüvvə cismi sürətləndirə və ya yavaşıda bilər (topa zərbə, tormoz).
- Qüvvə hərəkətin istiqamətini dəyişə bilər (futbolçu topu başı ilə yönləndirir).
- Qüvvə cismin formasını dəyişə bilər (yay dartılır, plastilin əzilir).
Əvəzləyici qüvvə
Cismə adətən bir neçə qüvvə təsir edir. Onların birgə təsirini əvəz edən bir qüvvəyə əvəzləyici qüvvə deyilir. Qüvvələr eyni istiqamətdə yönəlibsə, toplanır; əks istiqamətlərdə yönəlibsə, böyükdən kiçik çıxılır və əvəzləyici böyük qüvvə tərəfə yönəlir.
Murad qutunu 60 N qüvvə ilə sağa dartır. a) Elvin ona kömək edib qutunu 40 N qüvvə ilə sağa dartır. b) Elvin qutunu 40 N qüvvə ilə sola dartır. Hər iki halda əvəzləyici qüvvəni tap.
Həllini göstərHəllini gizlət
b) Qüvvələr əks istiqamətdədir: R = 60 N − 40 N = 20 N, sağa (böyük qüvvə tərəfə).
Ətalət və Nyutonun birinci qanunu
Qədim yunan alimi Aristotel hesab edirdi ki, cisim yalnız ona daim qüvvə təsir etdikdə hərəkət edir. Qalileo Qaliley isə təcrübələrlə göstərdi ki, sürtünmə olmasaydı, hamar səthdə diyirlənən kürə heç vaxt dayanmazdı. Cisimləri dayandıran səbəb sürtünmə və havanın müqavimətidir.
Cismə təsir edən qüvvələrin əvəzləyicisi sıfırdırsa, cisim ya sükunətdə qalır, ya da düzxətli bərabərsürətli hərəkət edir. Cismin sürətini saxlaması hadisəsinə ətalət deyilir.
- Avtobus tormozlayanda sərnişinlər ətalətə görə əvvəlki sürətlə irəli hərəkəti davam etdirir və qabağa əyilir.
- Təhlükəsizlik kəməri qəfil tormozlanmada insanın ətalətlə irəli atılmasının qarşısını alır.
- Islaq əli silkələyəndə su damcıları ətalətlə hərəkətini davam etdirib əldən ayrılır.
Nyutonun üçüncü qanunu: təsir və əks-təsir
Qüvvələr həmişə cüt-cüt yaranır. Divarı əlinlə itələyəndə divar da səni eyni qüvvə ilə geri itələyir — konkidə olsan, geriyə sürüşərsən. Bu, qarşılıqlı təsirdir.
- F₁₂birinci cismin ikinciyə təsir qüvvəsi
- F₂₁ikinci cismin birinciyə təsir qüvvəsi
İki cisim bir-birinə modulca bərabər, istiqamətcə əks qüvvələrlə təsir edir.
Buz meydançasında kütləsi 40 kq olan Aysel kütləsi 60 kq olan Muradı 120 N qüvvə ilə itələyir. Murad Ayselə hansı qüvvə ilə təsir edir? Onlardan hansı daha böyük təcil alır və neçə dəfə?
Həllini göstərHəllini gizlət
Qüvvələr bərabərdir, amma Ayselin kütləsi kiçikdir, ona görə onun təcili böyükdür.
Təcillər kütlələrlə tərs mütənasibdir: 60 kq / 40 kq = 1,5 dəfə.
(Növbəti dərsdəki a = F / m düsturu ilə: Ayselin təcili 3 m/s², Muradınkı 2 m/s²-dir.)
- Yeriyəndə ayağın yeri geriyə itələyir, yer isə səni irəli itələyir.
- Üzgüçü əlləri ilə suyu geriyə itələyir, su isə onu irəli aparır.
- Raket qazları aşağı püskürdür, qazlar isə raketi yuxarı itələyir.
Əsas fikirlər
- Qüvvə bir cismin digərinə təsirinin ölçüsüdür, vektor kəmiyyətdir və nyutonla (N) ölçülür.
- Eyni istiqamətli qüvvələr toplanır, əks istiqamətli qüvvələr çıxılır.
- Birinci qanun: əvəzləyici qüvvə sıfırdırsa, cisim sükunətdə qalır və ya bərabərsürətli düzxətli hərəkət edir.
- Kütlə ətalətliliyin ölçüsüdür.
- Üçüncü qanun: cisimlər bir-birinə bərabər və əks qüvvələrlə təsir edir; bu qüvvələr müxtəlif cisimlərə tətbiq olunur.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.