İdeal qazın hal tənliyi və izoproseslər

Mendeleyev–Klapeyron və Klapeyron tənlikləri, Boyl–Mariott, Gey-Lüssak, Şarl, Dalton və Avoqadro qanunları, izoproseslərin p–V, p–T, V–T və ρ–T qrafikləri — DİM tipli qrafik tapşırıqları ilə.

  • 10-cu sinif
  • 25 dəq
  • 12 sual
  • 44 dərsdən 25-cisi

Bu dərsdə öyrənəcəksən

  • Mendeleyev–Klapeyron və Klapeyron tənlikləri ilə p, V, T, m, ρ və M-i tapmaq
  • Boyl–Mariott, Gey-Lüssak, Şarl, Dalton və Avoqadro qanunlarını tətbiq etmək
  • İzoproseslərin p–V, p–T, V–T və ρ–T qrafiklərini çəkmək, bir oxdan digərinə keçirmək və nöqtələrdə parametrləri müqayisə etmək
  • DİM-in qapalı, kodlaşdırılan və yazılı qrafik tapşırıqlarını həll etmək

Səhər təkərin təzyiqini yoxlayan sürücü günortadan sonra manometrdə daha böyük rəqəm görür, isti suya salınmış şar isə böyüyür. Qazın halını üç kəmiyyət — təzyiq p, həcm V və mütləq temperatur T — təsvir edir və onları bir tənlik bağlayır. DİM tapşırıqlarında bu tənlik çox vaxt qrafik şəklində verilir.

Mendeleyev–Klapeyron tənliyi

«Molekulyar-kinetik nəzəriyyənin əsasları» dərsində p = nkT bərabərliyini aldıq. Burada n = N / V, N = ν · NA və k · NA = R yazsaq, pV = νRT alınır. Bu, ideal qazın hal tənliyidir: verilmiş qaz üçün p, V, T-dən ikisi məlumdursa, üçüncüsü birmənalı tapılır.

Sadə izah

Qazın halını üç kəmiyyət təsvir edir: təzyiq p (qaz qabın divarlarını nə qədər güclü itələyir), həcm V (qaz nə qədər yer tutur) və mütləq temperatur T (qaz nə qədər istidir, kelvinlə: T = t + 273). Gündəlik müşahidələr: qabda qaz çox olduqca təzyiq artır; qaz qızdıqca təzyiq artır; eyni qazı kiçik həcmə sıxdıqca da təzyiq artır. Mendeleyev–Klapeyron tənliyi pV = νRT bütün bunları bir sətirdə yazır; burada ν — maddə miqdarı (mol), R = 8,31 C/(mol · K) isə bütün qazlar üçün eyni olan sabitdir.

p · V = ν · R · T = m · R · T / Mp · V = ν · R · T = m · R · T / M

Burada

p
təzyiq, Pa
V
həcm, m³ (1 l = 10⁻³ m³, 1 sm³ = 10⁻⁶ m³)
ν
maddə miqdarı, mol
m, M
qazın kütləsi (kq) və molyar kütləsi (kq/mol)
R
universal qaz sabiti, 8,31 C/(mol · K)
T
mütləq temperatur, K

Mendeleyev–Klapeyron tənliyi. Buradan qazın sıxlığı: ρ = m / V = p · M / (R · T).

Sadə izah
  1. Temperaturu kelvinə çevir

    T = t + 273: 27 °C → 300 K. Selsi dərəcəsi ilə hesablamaq ən çox edilən səhvdir.

  2. Vahidləri SI-yə çevir

    1 l = 0,001 m³, 1 kPa = 1000 Pa, 1 q = 0,001 kq; molyar kütlə də kq/mol ilə: oksigen üçün 0,032 kq/mol.

  3. Lazım olanı ifadə et

    p = νRT / V, V = νRT / p, ν = pV / (RT), m = pVM / (RT).

  4. Cavabı yoxla

    Tanış qiymətlərlə müqayisə et: atmosfer təzyiqi təxminən 100 kPa-dır, otaq şəraitində 1 mol qaz təxminən 25 l yer tutur.

Bir mol qaz

Məsələ

Həcmi 25 l olan qabda 27 °C-də 1 mol qaz var. Onun təzyiqi nə qədərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

T = 27 + 273 = 300 K, V = 25 l = 0,025 m³.
p = νRT / V = 1 · 8,31 · 300 / 0,025 = 99 720 Pa ≈ 100 kPa — təxminən atmosfer təzyiqi. Deməli, otaq temperaturunda və adi təzyiqdə 1 mol istənilən qaz təxminən 25 l yer tutur.

Nümunə 1: kütlə, sıxlıq, molyar kütlə

Məsələ

1) 40 l-lik balonda 27 °C-də 1,5 · 10⁷ Pa təzyiqli oksigen (M = 0,032 kq/mol) var. Oksigenin kütləsini tap.
2) 27 °C-də və 10⁵ Pa təzyiqdə havanın (M = 0,029 kq/mol) sıxlığını tap.
3) Kütləsi 3,2 q olan qaz 27 °C-də və 10⁵ Pa təzyiqdə 2,49 l həcm tutur. Bu hansı qaz ola bilər?
4) Balondakı qazın təzyiqi 27 °C-də 1,2 MPa idi. Qazın bir hissəsi işlədildikdən sonra 7 °C-də təzyiq 0,7 MPa oldu. Qazın neçə faizi qalıb?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) m = pVM / (RT) = 1,5 · 10⁷ · 0,04 · 0,032 / (8,31 · 300) ≈ 7,7 kq.
2) ρ = pM / (RT) = 10⁵ · 0,029 / (8,31 · 300) ≈ 1,16 kq/m³.
3) M = mRT / (pV) = 0,0032 · 8,31 · 300 / (10⁵ · 2,49 · 10⁻³) ≈ 0,032 kq/mol — oksigen O₂.
4) Kütlə dəyişir, ona görə hər hal üçün ayrıca: m = pVM / (RT), V eynidir. m₂ / m₁ = (p₂ / p₁) · (T₁ / T₂) = (0,7 / 1,2) · (300 / 280) = 0,625 → 62,5 % qalıb.
Dərindən

İdeal qaz modeli iki fərziyyəyə əsaslanır: molekulların öz həcmi qabın həcminə nisbətən yox dərəcəsindədir və molekullar bir-birini çəkmir. Normal şəraitdə bu, çox yaxşı ödənir: 1 mol oksigen molekullarının öz həcmi (təxminən b = 3,2 · 10⁻⁵ m³) 22,4 l-lik molyar həcmin cəmi 0,14%-idir. Nümunə 1-dəki ballonda isə (təzyiq təxminən 150 atm) 240 mol oksigen üçün bu həcm 240 · 3,2 · 10⁻⁵ ≈ 0,0077 m³ olur — 40 l-lik ballonun təxminən beşdə biri. Belə təzyiqlərdə, həmçinin qaz mayeləşməyə yaxın olanda real qazlar düzəlişli tənliklərlə, məsələn, Van-der-Vaals tənliyi ilə təsvir olunur.

(p + a · ν² / V²) · (V − ν · b) = ν · R · T(p + a · ν² / V²) · (V − ν · b) = ν · R · T

a düzəlişi molekulların qarşılıqlı cazibəsini (o, divara təzyiqi azaldır), b isə molekulların öz həcmini (o, hərəkət üçün «boş» həcmi azaldır) nəzərə alır. Oksigen üçün a ≈ 0,138 Pa · m⁶/mol², b ≈ 3,2 · 10⁻⁵ m³/mol. a = b = 0 olanda tənlik pV = νRT-yə çevrilir.

Davamını oxumaq üçün pulsuz qeydiyyatdan keç

Dərsin qalan bölmələri, test və qeydlər Educora hesabı ilə açılır. Qeydiyyat bir dəqiqə çəkir; irəliləyişin bütün cihazlarında saxlanılır.

Klapeyron tənliyi və qaz qanunları

Qazın kütləsi dəyişmirsə (qab kipdir), pV = (m / M)RT-dən pV / T = const alınır. Burada R və M lazım deyil, p və V istənilən vahidlə (hər iki tərəfdə eyni) yazılır, T isə yalnız kelvinlə.

p₁ · V₁ / T₁ = p₂ · V₂ / T₂p₁ · V₁ / T₁ = p₂ · V₂ / T₂

Burada

p₁, V₁, T₁
qazın başlanğıc halı
p₂, V₂, T₂
qazın son halı (kütlə eynidir)

Klapeyron tənliyi (birləşmiş qaz qanunu), m = const.

Nümunə 2: şar və qabarcıq

Məsələ

1) Meteoroloji şarda Yer səthində 100 kPa təzyiqdə və 27 °C-də 3 m³ qaz var. Şar 50 kPa təzyiqli və −23 °C temperaturlu hündürlüyə qalxır. Qazın həcmi nə qədər olar?
2) Gölün 20 m dərinliyində (7 °C) həcmi 1 sm³ olan hava qabarcığı yaranır və səthə (17 °C) qalxır. Atmosfer təzyiqi 100 kPa, suyun sıxlığı 1000 kq/m³, g = 10 m/s². Səthdə qabarcığın həcmi nə qədərdir?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) V₂ = V₁ · (p₁ / p₂) · (T₂ / T₁) = 3 · (100 / 50) · (250 / 300) = 5 m³.
2) Dərinlikdə p₁ = p₀ + ρgh = 100 kPa + 200 kPa = 300 kPa.
V₂ = 1 · (300 / 100) · (290 / 280) ≈ 3,1 sm³.
Dərindən

Atmosfer təzyiqi hündürlükdən necə asılıdır? Qalınlığı Δh olan nazik hava təbəqəsi üçün Δp = −ρ · g · Δh, sıxlıq isə ρ = pM / (RT). Buradan Δp / p = −(Mg / RT) · Δh: hər eyni hündürlük addımında təzyiq eyni sayda dəfə azalır. Temperatur sabit qəbul edilsə, inteqrallama eksponensial barometrik düsturu verir. Onun mənası statistik fizikadakı Bolsman paylanmasıdır: molekulun m₀gh potensial enerjisi kT-dən nə qədər böyükdürsə, o hündürlükdə molekullar o qədər az olur.

p = p₀ · e^(−Mgh / (RT))H = RT / (Mg) ≈ 8,5 kmp = p₀ · e^(−Mgh / (RT))H = RT / (Mg) ≈ 8,5 km

H — «miqyas hündürlüyü»: hər H qədər qalxanda təzyiq e ≈ 2,72 dəfə azalır (T = 290 K, M = 0,029 kq/mol, g = 9,8 m/s² üçün H ≈ 8,5 km). Everestin zirvəsində (8849 m) bu model p ≈ 100 · e^(−8849 / 8480) ≈ 35 kPa verir — dəniz səviyyəsindəkinin təxminən üçdə biri; ölçmələr də buna yaxındır.

İzoproses — kütləsi sabit olan qazda üç parametrdən biri dəyişmədən gedən prosesdir. Klapeyron tənliyində sabit parametri ixtisar etsək, üç qaz qanunu alınır.

ProsesSabitdirQanun
izotermikT, mpV = const — Boyl–Mariott qanunu
izobarikp, mV / T = const — Gey-Lüssak qanunu
izoxorikV, mp / T = const — Şarl qanunu
Diqqət: Azərbaycan və rus dərsliklərində (və DİM tapşırıqlarında) V / T = const Gey-Lüssak, p / T = const isə Şarl qanunu adlanır; ingilis və türk dərsliklərində bu iki ad yerini dəyişir.
p₁ · V₁ = p₂ · V₂V₁ / T₁ = V₂ / T₂p₁ / T₁ = p₂ / T₂p₁ · V₁ = p₂ · V₂V₁ / T₁ = V₂ / T₂p₁ / T₁ = p₂ / T₂

Burada

T = const
izotermik proses: təzyiq həcmlə tərs mütənasibdir
p = const
izobarik proses: həcm mütləq temperaturla düz mütənasibdir
V = const
izoxorik proses: təzyiq mütləq temperaturla düz mütənasibdir

Üç izoproses qanunu (m = const).

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
1 mol qaz 300 K-də 25 l həcm tutur (p ≈ 100 kPa). T₂-ni 360 K-ə qaldır: yüklü porşen qalxır və V₂ = 25 · 360 / 300 = 30 l olur — aşağıdakı Nümunə 3-ün 2-ci tapşırığındakı kimi; sonra izotermik və izoxorik prosesləri seçib V–T və p–T diaqramlarında qaz qanunlarının qrafiklərinə bax.
Sadə izah
ProsesSabit qalırGündəlik nümunəNə baş verir
izotermikTucu barmaqla bağlanmış şprisin porşenini yavaş-yavaş itələməkhəcm 2 dəfə azalanda təzyiq 2 dəfə artır
izobarikpşarı isti suya salmaqqızan qaz genişlənir, şar böyüyür; təzyiq təxminən dəyişmir
izoxorikVgünəşdə qızan avtomobil təkəri, bağlı bərk qabtemperatur artdıqca təzyiq artır — aerozol balonunu oda atmaq buna görə təhlükəlidir
Yadda saxla: «izo» yunanca «bərabər» deməkdir — izo-termik: eyni temperatur, izo-bar: eyni təzyiq, izo-xor: eyni həcm (yunanca «istilik», «ağırlıq» və «yer» sözlərindən).

Nümunə 3: şpris, qızdırılan qaz, təkər

Məsələ

1) Ucu bağlı şprisdə 100 kPa təzyiqdə 50 sm³ hava var. Porşeni yavaş-yavaş itələyib həcmi 20 sm³-ə çatdırırlar (T = const). Təzyiq nə qədər olar?
2) 27 °C-dəki qazı sabit təzyiqdə neçə dərəcə qızdırmaq lazımdır ki, həcmi 20 % artsın?
3) Səhər 7 °C-də təkərdəki havanın təzyiqi 2,0 · 10⁵ Pa idi. Günortaya təkər 42 °C-yə qədər qızdı. Həcmi dəyişməz sayaraq təzyiqi tap.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) p₂ = p₁V₁ / V₂ = 100 · 50 / 20 = 250 kPa (vahidləri m³-ə çevirmək lazım deyil — nisbətdir).
2) V₂ / V₁ = T₂ / T₁ = 1,2 → T₂ = 1,2 · 300 = 360 K (87 °C). ΔT = 60 K = 60 °C.
3) p₂ = p₁ · T₂ / T₁ = 2,0 · 10⁵ · 315 / 280 = 2,25 · 10⁵ Pa (cəmi 12,5 % artım).

Nümunə 4 (qapalı tapşırıq): faizlə dəyişmə

Məsələ

Qapalı qabdakı qaz qızdırıldıqda onun mütləq temperaturu 20 %, təzyiqi isə 40 kPa artdı. Qazın başlanğıc təzyiqi nə qədər idi?
A) 240 kPa B) 160 kPa C) 48 kPa D) 200 kPa E) 120 kPa

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Qab qapalıdır → V = const, izoxorik proses: p₂ / p₁ = T₂ / T₁ = 1,2.
p₂ − p₁ = 0,2p₁ = 40 kPa → p₁ = 200 kPa (D).
A variantı son təzyiqdir (240 kPa), C isə 40 kPa-nı 1,2-yə vurmaqdan alınır.
Dərindən

Porşenlə bölünmüş silindr

Məsələ

Uzunluğu 60 sm olan bağlı üfüqi silindr sürtünməsiz sürüşən nazik porşenlə iki bərabər hissəyə bölünüb; hər iki hissədə 27 °C-də eyni təzyiqdə qaz var. Sol hissə 127 °C-yə qədər qızdırılır, sağ hissə isə 27 °C-də saxlanılır. Porşen nə qədər sürüşər və təzyiq neçə dəfə artar?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Porşen tarazlıqdadır, ona görə hər iki tərəfdə təzyiq eynidir — p. Hər hissə üçün Klapeyron tənliyi (S — kəsik sahəsi):
sol: p · l₁S / 400 = p₀ · 30S / 300; sağ: p · l₂S / 300 = p₀ · 30S / 300.
Bölsək: l₁ / l₂ = 400 / 300 = 4/3; l₁ + l₂ = 60 sm → l₁ = 60 · 4/7 ≈ 34,3 sm, l₂ ≈ 25,7 sm.
Porşen sağa təxminən 4,3 sm sürüşür. Sağdakı qaz izotermik sıxılıb: p = p₀ · 30 / 25,7 = (7/6) · p₀ ≈ 1,17 p₀.
Tələ: sol hissəni ayrıca izoxorik proses kimi (p ~ T) hesablamaq səhvdir — onun həcmi də dəyişir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
Başlanğıc qiymətlər Nümunə 1-in 3-cü tapşırığından (2,49 l-də 300 K və 100 kPa-da 3,2 q qaz, yəni 0,1 mol) və Nümunə 3-ün 2-ci tapşırığından (300 K-dən 360 K-ə qədər qızdırma) götürülüb. p · V = m · R · T / M düsturunda naməlum kimi M-i seç: 32 q/mol alınır, deməli, qaz oksigendir. p₁ · V₁ = p₂ · V₂ düsturunda p₂–V₂ hiperbolasını p₂–1/V₂ düz xətti ilə müqayisə et, V₁ = 50 və V₂ = 20 yazıb şprisdəki 250 kPa-nı al (Nümunə 3). Dalton qanununda Nümunə 5-in qarışığı yazılıb: 120 kPa azot və 60 kPa oksigen → 180 kPa.

Qaz qarışıqları: Dalton və Avoqadro qanunları

Qarışıqda hər qaz o biri yoxmuş kimi bütün həcmi tutur və öz parsial təzyiqini yaradır: quru havada molekulların təxminən 21 %-i oksigendir, ona görə 100 kPa-da oksigenin parsial təzyiqi təxminən 21 kPa-dır. Avoqadro qanunu: eyni p və T-də bərabər həcmli istənilən qazlarda molekulların sayı eynidir (p = nkT-dən çıxır). Normal şəraitdə (0 °C, 101,3 kPa) istənilən qazın 1 molu Vm = RT / p ≈ 22,4 l tutur.

Sadə izah

Qaz qarışığında hər qaz özünü elə aparır ki, sanki o biriləri yoxdur: bütün qabı doldurur və divarlara öz «payı» qədər təzyiq göstərir. Ümumi təzyiq bu payların cəmidir. Quru havada molekulların təxminən 78%-i azot, 21%-i oksigen, 1%-i isə başqa qazlardır (əsasən arqon); ona görə 100 kPa təzyiqdə azotun payı təxminən 78 kPa, oksigeninki 21 kPa, qalanlarınkı 1 kPa-dır. Hər belə paya parsial təzyiq deyilir. Avoqadro qanunu: eyni temperatur və təzyiqdə bərabər həcmli istənilən qazlarda molekulların sayı eynidir — hidrogen olsun, karbon qazı olsun. Ona görə normal şəraitdə (0 °C, 101,3 kPa) istənilən qazın 1 molu 22,4 l həcm tutur.

p = p₁ + p₂ + … + pₙ

Burada

p
qarışığın təzyiqi
p₁, p₂, …
komponentlərin parsial təzyiqləri: pᵢ = νᵢRT / V

Dalton qanunu: qarışığın təzyiqi parsial təzyiqlərin cəminə bərabərdir.

Nümunə 5: qarışıqlar

Məsələ

1) 2 l-lik qabda 300 kPa təzyiqli azot, 3 l-lik qabda 100 kPa təzyiqli oksigen var. Qablar nazik borunu açmaqla birləşdirilir, temperatur dəyişmir. Qarışığın təzyiqini tap.
2) Həcmi 8,31 l olan qabda 300 K-də 0,2 mol oksigen və 0,3 mol azot var. Parsial təzyiqləri və qarışığın təzyiqini tap.
3) Normal şəraitdə 44,8 l karbon qazının (M = 0,044 kq/mol) kütləsi nədir? Eyni p və T-də 1 l karbon qazı 1 l havadan neçə dəfə ağırdır?

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1) Hər qaz izotermik olaraq 5 l-ə genişlənir: pN = 300 · 2 / 5 = 120 kPa, pO = 100 · 3 / 5 = 60 kPa. p = 120 + 60 = 180 kPa.
2) pO = νRT / V = 0,2 · 8,31 · 300 / (8,31 · 10⁻³) = 60 000 Pa = 60 kPa; pN = 90 kPa (0,3 mol); p = 150 kPa.
3) ν = 44,8 / 22,4 = 2 mol → m = 2 · 44 = 88 q. Kütlələrin nisbəti M-lərin nisbətidir (molekul sayı eynidir): 44 / 29 ≈ 1,5.
Dərindən

Qarışığın «orta» molyar kütləsi komponentlərin molyar kütlələrinin molekul paylarına görə orta qiymətidir: M = x₁M₁ + x₂M₂ + … Hava üçün 0,78 · 28 + 0,21 · 32 + 0,01 · 40 ≈ 29 q/mol — dərsdə işlətdiyimiz 0,029 kq/mol buradan gəlir. Bu, Dalton və Avoqadro qanunlarının nəticəsidir: qarışıq üçün pV = (ν₁ + ν₂ + …)RT, onun kütləsi isə m = ν₁M₁ + ν₂M₂ + …

İzoproseslərin qrafikləri

0pV1230pT1230VT1231 — izotermT = const2 — izobarp = const3 — izoxorV = const
Eyni haldan keçən izoterm (1), izobar (2) və izoxor (3) üç cür oxlarda.

p–T oxlarında izoxor, V–T oxlarında isə izobar koordinat başlanğıcına doğru yönələn düz xətdir: p = (νR / V) · T və V = (νR / p) · T. Aşağı temperaturlarda real qaz mayeyə çevrildiyi üçün başlanğıca yaxın hissə qırıq xətlə çəkilir.

Tapşırıqlarda sıxlıq oxu da olur. ρ = pM / (RT)-dən: izoxorik prosesdə ρ = const (ρ–T-də üfüqi xətt), izobarik prosesdə ρ · T = const (ρ–T-də hiperbola), izotermik prosesdə ρ ~ p (ρ–p-də koordinat başlanğıcından keçən düz xətt).

Sadə izah

Qrafikləri oxumağın sadə qaydası: proses zamanı dəyişməyən kəmiyyət öz oxuna perpendikulyar düz xətt verir. p–V oxlarında izobar (p sabitdir) üfüqi xətt, izoxor (V sabitdir) şaquli xətt, izoterm isə hiperboladır, çünki həcm artanda təzyiq azalır (pV sabitdir). V–T oxlarında izobar, p–T oxlarında isə izoxor koordinat başlanğıcına doğru yönələn düz xətdir: temperatur 2 dəfə artanda həcm (və ya təzyiq) də 2 dəfə artır. Başlanğıca yaxın hissə qırıq xətlə çəkilir, çünki çox soyuq qaz mayeyə çevrilir.

0VTKMN
6-cı nümunənin diaqramı.

Nümunə 6 (qapalı tapşırıq): diaqramdan təzyiq

Məsələ

Verilmiş kütləli ideal qazın halı yuxarıdakı V–T diaqramında K → M → N kimi dəyişir (bölgülər eynidir). K halında qazın təzyiqi 30 kPa-dır. M və N hallarında təzyiq nə qədərdir?
A) 90 kPa; 30 kPa B) 30 kPa; 10 kPa C) 30 kPa; 90 kPa D) 10 kPa; 30 kPa E) 30 kPa; 30 kPa

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

KM düz xətti koordinat başlanğıcından keçir: V ~ T → izobarik proses, pM = pK = 30 kPa.
MN-də T dəyişmir (izotermik), həcm 3 bölgüdən 1 bölgüyə — 3 dəfə azalır, pV = const → pN = 3 · 30 = 90 kPa.
Cavab: C. Şüa üsulu ilə yoxlama: N-ə çəkilən şüa M-ə çəkilən şüadan 3 dəfə az maillidir → təzyiq 3 dəfə böyükdür.

Nümunə 7 (kodlaşdırılan tapşırıq): izoxorların mailliyi

Məsələ

p–T diaqramında eyni kütləli qazın iki izoxoru çəkilib: birincisi T oxu ilə 60°, ikincisi 30° bucaq əmələ gətirir (oxlarda miqyas eynidir). V₂ / V₁ nisbətini tapın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

İzoxorun mailliyi tg α = p / T = νR / V, yəni V ~ 1 / tg α.
V₂ / V₁ = tg 60° / tg 30° = √3 / (1/√3) = 3. Cavab: 3 (az maili izoxor böyük həcmdir).

Nümunə 8 (yazılı tapşırıq): ρ–T qrafiki

Məsələ

Verilmiş kütləli ideal qazın sıxlığının mütləq temperaturdan asılılıq qrafiki hiperbolanın parçasıdır; 300 K-də ρ = 1,2 kq/m³. a) Hansı proses gedir? Cavabı düsturla əsaslandırın. b) 400 K-də qazın sıxlığını hesablayın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

a) Hiperbola: ρ · T = const. ρ = pM / (RT) → p = ρRT / M = const, deməli proses izobarikdir (qızdırılanda qaz genişlənir, sıxlıq azalır).
b) ρ₂ = ρ₁ · T₁ / T₂ = 1,2 · 300 / 400 = 0,9 kq/m³.
Yazılı cavabda: proses adı + düstur ilə əsaslandırma + hesablama + vahid.

DİM tapşırıqları: tsikllər, uyğunluq, ifadələr

Nümunə 9 (yazılı tapşırıq): tsikli başqa oxlarda çəkin

Məsələ

İdeal qaz p–V diaqramında düzbucaqlı tsikl keçir: 1 → 2 — 100 kPa-da 2 l-dən 4 l-ə izobarik genişlənmə; 2 → 3 — təzyiqin 50 kPa-a qədər izoxorik azalması; 3 → 4 — 2 l-ə qədər izobarik sıxılma; 4 → 1 — izoxorik qızdırma. T₁ = 300 K. Hər halın temperaturunu tapın və tsikli p–T və V–T oxlarında qiymətləri göstərməklə çəkin.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

1 → 2: V 2 dəfə artır → T₂ = 600 K; 2 → 3: p 2 dəfə azalır → T₃ = 300 K; 3 → 4: V 2 dəfə azalır → T₄ = 150 K; 4 → 1: p 2 dəfə artır → 300 K (yoxlama).
p–T-də 1 → 2 və 3 → 4 üfüqi parçalardır, 2 → 3 və 4 → 1-in davamı koordinat başlanğıcından keçir; 4 → 1 dikdir (kiçik həcm).
V–T-də 2 → 3 və 4 → 1 üfüqidir, 1 → 2 və 3 → 4 başlanğıca yönəlir; 3 → 4 dikdir (kiçik təzyiq). Cavab aşağıdakı şəkildədir.
0p, kPaV, l123450100240p, kPaT, K1234501001503006000V, lT, K123424150300600p, kPaV, lT, K110023002100460035043004502150
9-cu nümunənin cavabı: eyni tsikl üç cür oxlarda.

Nümunə 10 (kodlaşdırılan tapşırıq): uyğunluq

Məsələ

Verilmiş kütləli ideal qazın prosesi ilə onun qrafiki arasında uyğunluğu müəyyən edin.
1. İzotermik 2. İzobarik 3. İzoxorik
a. p–V-də V oxuna paralel düz xətt
b. V–T-də davamı koordinat başlanğıcından keçən düz xətt
c. p–T-də p oxuna paralel düz xətt
d. p–V-də hiperbola
e. V–T-də T oxuna paralel düz xətt

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

İzotermik: T sabit → p–T-də şaquli xətt (c), p–V-də hiperbola (d).
İzobarik: p sabit → p–V-də üfüqi xətt (a), V–T-də başlanğıca yönələn xətt (b).
İzoxorik: V sabit → V–T-də üfüqi xətt (e).
Cavab: 1 – c, d; 2 – a, b; 3 – e.

Nümunə 11 (qapalı tapşırıq): başlanğıcdan keçməyən düz xətt

Məsələ

Verilmiş kütləli ideal qaz qızdırılır: V–T diaqramında 1 → 2 prosesi düz xətt parçasıdır, onun davamı V oxunu koordinat başlanğıcından yuxarıda kəsir. Hansı ifadələr doğrudur?
I. Proses izobarik deyil.
II. Qazın təzyiqi artır.
III. 2 halında V / T nisbəti 1 halındakından böyükdür.
A) yalnız I B) yalnız II C) I və III D) I və II E) I, II və III

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

Nöqtələri koordinat başlanğıcı ilə birləşdir: 2-nin şüası az maillidir, V / T azalır (III — səhv).
p = νR / (V / T) → təzyiq artır (II — doğru), proses izobarik deyil (I — doğru). Cavab: D.
Dərindən

Düz xətt üzrə prosesdə ən yüksək temperatur

Məsələ

İdeal qazın verilmiş kütləsinin halı p–V diaqramında 1 (1 l; 300 kPa) nöqtəsindən 2 (3 l; 100 kPa) nöqtəsinə düz xətt parçası üzrə dəyişir; T₁ = 300 K. 2-ci haldakı temperaturu və proses zamanı ən yüksək temperaturu tapın.

Həllini göstərHəllini gizlət

Həll

pV hasilləri: p₁V₁ = 300 · 1 = 300 C, p₂V₂ = 100 · 3 = 300 C (kPa · l = C). pV ~ T olduğundan T₂ = T₁ = 300 K. Amma proses izotermik deyil!
Xəttin tənliyi: p = 400 − 100V (kPa, l). Onda pV = 400V − 100V² — kvadrat üçhədli, onun ən böyük qiyməti V = 2 l-də alınır: p = 200 kPa, pV = 400 C.
Tmax = T₁ · 400 / 300 = 400 K — parçanın ortasında.
Ucları eyni izoterm üzərində olsa da, bu proses zamanı qaz əvvəlcə qızır, sonra soyuyur — çətin məsələlərdə tez-tez rast gəlinən tələ.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…
İzotermlər: x — həcm V (l), y — təzyiq p (kPa), p = 8,31 · ν · T / V (vidcetdə ν = n). İkinci əyri 2T temperaturundadır. T-ni artır — izoterm başlanğıcdan uzaqlaşır.

Bu qrafiklərin enerji tərəfi — qazın işi (p–V qrafikinin altındakı sahə), daxili enerji və istilik miqdarı — termodinamika dərsində öyrənilir.

Yadda saxla

  • pV = νRT = (m / M)RT; ρ = pM / (RT); R = 8,31 C/(mol · K), T kelvinlə.
  • m = const olanda p₁V₁ / T₁ = p₂V₂ / T₂; kütlə dəyişəndə Mendeleyev–Klapeyron tənliyi hər hal üçün ayrıca yazılır.
  • İzotermik pV = const, izobarik V / T = const, izoxorik p / T = const.
  • Dalton: p = p₁ + p₂ + …; Avoqadro: eyni p, T və V-də molekulların sayı eynidir, normal şəraitdə Vm ≈ 22,4 l/mol.
  • p–T-də izoxor, V–T-də izobar koordinat başlanğıcına yönələn düz xətdir; dik xətt kiçik həcm (izoxor) və ya kiçik təzyiq (izobar) deməkdir.
  • İki halı müqayisə etmək üçün nöqtələri koordinat başlanğıcı ilə birləşdir və ya pV / T-ni hesabla.
Dərsdə səhv və ya qeyri-dəqiqlik gördün?

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

Sual 1 / 12

Sual 1 / 12. İzobarik prosesdə hansı münasibət ödənir? (m = const)