Verilənlər bazası: modellər, VBİS və əlaqəli cədvəllər

Məktəb kitabxanasında min kitab və yüzlərlə oxucu var. Kitabxanaçı bir neçə saniyəyə «bu ay kim hansı kitabı götürüb?» sualına cavab tapır, çünki məlumatlar dəftərdə yox, verilənlər bazasında saxlanılır. Elektron məktəb jurnalı, bankdakı hesablar, onlayn mağazanın kataloqu da belə işləyir.

Qəbul imtahanının informatika hissəsində 2025–2026-cı illərin hər variantında verilənlər bazasına aid 2 tapşırıq olub: biri sorğuya, digəri əlaqəli cədvəllərə aiddir. Bu dərsdə anlayışları və əlaqəli cədvəllər üzrə məsələnin həll alqoritmini, növbəti dərsdə — «Verilənlər bazasında sorğular, axtarış və çeşidləmə» — sorğuları öyrənəcəksən.

Verilənlər bazası və VBİS

Fərqi yadda saxla: VB — verilənlərin özüdür (kitabxananın kataloqu), VBİS isə onlarla işləyən alətdir (kataloqu aparan kitabxanaçı). Proqram təminatının təsnifatında VBİS tətbiqi proqramlara aiddir. DİM-in uyğunluq tapşırığında Yukon da VBİS kimi verilmişdi: bu, Microsoft SQL Server 2005-in işçi adıdır. VBİS-in dörd əsas obyekti var:

Verilənlər modelləri

Verilənlər modeli — verilənlərin və onlar arasındakı əlaqələrin necə təşkil olunduğunu göstərən quruluşdur. Proqramda üç klassik model öyrənilir:

Bu gün ən geniş yayılmış model relyasiya modelidir: yuxarıda adı çəkilən VBİS-lərin hamısı cədvəllərlə işləyir. Ağac və qrafın özü haqqında «Ağac informasiya modeli» və «Qraf informasiya modeli: qonşuluq matrisi və yolların sayı» dərslərində ətraflı danışılır.

Cədvəl: sahə, yazı və açar sahə

Cədvəllər arasında əlaqələr

Bütün məlumatı bir cədvələ yazsaq, Aysel hər dəfə kitab götürəndə onun küçəsi də yenidən yazılacaq: bu, yer tutur və səhvə yol açır, çünki ünvan dəyişəndə onu onlarla sətirdə düzəltmək lazım gələr. Ona görə hər obyekt növü ayrıca cədvəldə saxlanılır, cədvəllər isə açar sahələrlə əlaqələndirilir. Əlaqənin üç növü var:

• Birin-birə (1:1): birinci cədvəlin bir yazısına ikincinin ən çoxu bir yazısı uyğundur — vətəndaş və onun şəxsiyyət vəsiqəsi.
• Birin-çoxa (1:N): birinci cədvəlin bir yazısına ikincinin çox yazısı uyğundur, əksinə isə yalnız bir — sinif və onun şagirdləri.
• Çoxun-çoxa (M:N): hər iki tərəfdən çox — oxucular və kitablar. Relyasiya bazasında bu əlaqə üçüncü, əlaqələndirici cədvəl ilə qurulur: orada hər iki cədvəlin açarı xarici açar kimi durur və M:N əlaqə iki 1:N əlaqəyə çevrilir.

«Götürmələr» cədvəlinin hər sətri bir hadisədir: «bu oxucu bu kitabı götürdü». Eyni oxucu və ya eyni kitab bir neçə sətirdə görünə bilər — bu, təkrar deyil, ayrı-ayrı götürmələrdir.

Əlaqəli cədvəllər üzrə DİM tipli məsələlər

Tapşırıqda 2–3 əlaqəli cədvəl verilir və soruşulur: neçə dəfə, neçə nəfər, ID-lərin cəmi, günlərin cəmi. VBİS bunu bir sorğu ilə edir, imtahanda isə əllə etmək lazımdır. Ən etibarlı yol — açarları çoxluq kimi yazmaqdır.

1. 1
   Sualı təhlil et

   Nə tapılır (say, cəm, ad) və hansı şərtlər var (küçə, müəllif, sinif)?

2. 2
   Şərtləri açarlara çevir

   Hər şərt üçün öz cədvəlində uyğun açarları seç və çoxluq kimi yaz, məsələn, {A1, A3, A5}.

3. 3
   Əlaqələndirici cədvəli süz

   Yalnız hər iki çoxluğa uyğun gələn sətirləri işarələ.

4. 4
   Əməli yerinə yetir

   Sətirləri say (neçə dəfə), fərqli adamları say (neçə nəfər) və ya lazımi sütunu topla.

5. 5
   Yoxla

   Təkrar sətirlər ayrıca sayılıb? Sual «neçə dəfə» idi, yoxsa «neçə nəfər»?

readers = {'A1': 'Nizami', 'A2': 'Fuzuli', 'A3': 'Nizami',
           'A4': 'Vurgun', 'A5': 'Nizami', 'A6': 'Fuzuli'}
books = {11: ('Nizami Ganjavi', 320), 12: ('Jules Verne', 280),
         13: ('Nizami Ganjavi', 240), 14: ('Mirza Fatali Akhundov', 150),
         15: ('Jules Verne', 410)}
loans = [('A1', 12), ('A2', 11), ('A3', 15), ('A1', 15), ('A4', 12), ('A5', 13),
         ('A3', 12), ('A6', 15), ('A1', 11), ('A5', 12), ('A3', 15), ('A2', 14)]

nizami = {card for card, st in readers.items() if st == 'Nizami'}
verne = {book for book, (author, pages) in books.items() if author == 'Jules Verne'}
print('Readers:', sorted(nizami), 'Books:', sorted(verne))

times = sum(1 for card, book in loans if card in nizami and book in verne)
print('Loans of Verne books by Nizami St. readers:', times)

pages = sum(books[book][1] for card, book in loans if card == 'A3')
print('Pages read by A3 (Leyla):', pages)

Readers: ['A1', 'A3', 'A5'] Books: [12, 15]
Loans of Verne books by Nizami St. readers: 6
Pages read by A3 (Leyla): 1100