Proqram yazmaq: yazılı tapşırıqların həlli

İnformatika hissəsinin sonunda cavab vərəqində boş sahə və bir cümlə gözləyir: «…çap edən proqramı Python dilində yazın. Məsələn:» — yanında isə kiçik «Giriş / Çıxış» cədvəli. Burada cavab variantları yoxdur, yazdığın proqramı yoxlayıcılar (markerlər) qiymətləndirir. Yaxşı xəbər də var: 2025–2026-cı illərin dörd imtahanındakı səkkiz yazılı Python tapşırığının hamısı bir neçə ailəyə aiddir. Hər ailənin skeletini bilsən, tapşırıq «şərti yazmaq» işinə çevrilir.

Yazılı tapşırıq necə görünür və necə qiymətləndirilir

İnformatika hissəsi 61–90-cı tapşırıqlardır: 22 qapalı (61–82), 5 kodlaşdırılan (83–87) və 3 yazılı (88–90). 88-ci tapşırıqda blok-sxem qurulur («Blok-sxemin qurulması: yazılı tapşırıqlar» dərsinə bax), 89 və 90-cı tapşırıqlarda isə Python proqramı yazılır. Yazılı tapşırıqları markerlər meyarlar əsasında yoxlayır və hər birinə 0, ⅓, ½, ⅔ və ya 1 bal verir. DİM ətraflı meyarları dərc etmir, ona görə məqsəd sadədir: daxiletmə, hesablama və çıxış hissələrinin hər biri yerində olan tam, düzgün və oxunaqlı proqram.

Tapşırığın ən dəyərli hissəsi «Giriş / Çıxış» cədvəlidir. Sol sütun klaviaturadan yığılanı göstərir — hər sətir bir input() çağırışıdır. Sağ sütun proqramın çap etməli olduğunu dəqiq göstərir: ədəd, söz, kvadrat mötərizəli siyahı və ya bir neçə sətir. Cədvəli belə oxu:

1. 1
   Sətirləri say

   Bir nümunədə neçə giriş sətri var? Birinci sətir n-dirsə və ondan sonra düz n sətir gəlirsə, əvvəl n-i oxu, sonra dövrdə n ədəd.

2. 2
   Tipi seç

   Tam ədəd — int(input()); mətn — input(); bir sətirdə boşluqla bir neçə qiymət — input().split(' ').

3. 3
   Çıxışın şəklinə bax

   Bir ədəd — dövrdən sonra bir print; [15, 6, 7] — print(b); hər ədəd ayrı sətirdə — print dövrün içində.

4. 4
   Qaydanı yoxla

   Bir nümunəni əllə hesabla: niyə məhz bu cavab alınır? «Böyük» və «böyük və ya bərabər», «sayı» və «cəmi» fərqinə diqqət et.

5. 5
   Xüsusi halı tap

   Çıxışda ədəd əvəzinə söz varsa (yoxdur), dövrdən sonra if–else lazımdır.

Proqramın skeleti: daxiletmə → emal → çıxış

İmtahan proqramlarının hamısı üç hissədən ibarətdir və onlar həmişə bu ardıcıllıqla yazılır. Daxiletmə: bütün input() sətirləri əvvəldə. Emal: sayğac və ya cəm dövrdən əvvəl sıfırlanır (k = 0, s = 0, b = []), dövr şərti yoxlayır və nəticəni toplayır. Çıxış: sağa çəkilmədən, dövrdən sonra — lazım olsa yoxdur budağı ilə. Aşağıdakı on nümunə beş ailəyə bölünür; hər ailənin birinci həlli həmin ailə üçün skeletdir.

Nümunəvi həllər: beş ailə, on tapşırıq

1-ci ailə — aralıqda ədədlər və bölənlər. Dövr range(a, b + 1) və ya range(1, n + 1) üzrə gedir, şərt ödənəndə sayğac və ya cəm artır. 2025–2026-cı illərdə bu ailədən «parçada tək ədədlərin kvadratları» və «tək bölənlərin cəmi» tipli tapşırıqlar verilib.

a = int(input())
b = int(input())
s = 0
for x in range(a, b + 1):
    r = int(x ** 0.5)
    if x % 2 == 0 and r * r == x:
        s = s + x
if s == 0:
    print('yoxdur')
else:
    print(s)

n = int(input())
k = 0
s = 0
for d in range(1, n + 1):
    if n % d == 0 and d % 2 == 0:
        k = k + 1
        s = s + d
print(k, s)

2-ci ailə — qalıq sinifləri. Ədədlər cədvələ «ilan» kimi düzülür və ədədin hansı sütunda olduğu soruşulur. Cədvəlin iki sətri bir dövr təşkil edir: 3 sütunda dövr 6, 4 sütunda 8-dir. 2025-ci ildə bu ailədən üç sütunlu cədvəl verilmişdi.

a = int(input())
r = a % 8
if r == 1 or r == 0:
    print('A')
elif r == 2 or r == 7:
    print('B')
elif r == 3 or r == 6:
    print('C')
else:
    print('D')

3-cü ailə — siyahıya daxil edilən n ədəd. Əvvəl n, sonra n ədəd oxunur və boş siyahıya yığılır; sonra siyahı ya bütövlükdə (min, max, sum), ya da element-element emal olunur. 2026-cı ildə bu ailədən «hər element + ən kiçik element» və «klasterlərə tam yerləşən fayllar» tipli tapşırıqlar verilib.

n = int(input())
a = []
for i in range(0, n):
    a.append(int(input()))
m = max(a)
b = []
for x in a:
    b.append(m - x)
print(b)

n = int(input())
a = []
for i in range(0, n):
    a.append(int(input()))
s = 0
for x in a:
    k = x // 8
    if x % 8 != 0:
        k = k + 1
    s = s + k * 8
print(s)

n = int(input())
a = []
for i in range(0, n):
    a.append(int(input()))
m = sum(a) / n
k = 0
for x in a:
    if x > m:
        k = k + 1
print(k)

4-cü ailə — hər ədədin rəqəmləri. Hər ədədin rəqəmləri ayrıca yoxlanır; bunu köməkçi funksiyaya vermək rahatdır («Funksiya: def, parametrlər və return» dərsinə bax). 2026-cı ildə «bütün rəqəmləri tək olan ədədlər» tapşırığı bu ailədən idi.

def even_digits(n):
    while n > 0:
        if n % 10 % 2 == 1:
            return False
        n = n // 10
    return True

n = int(input())
a = []
for i in range(0, n):
    a.append(int(input()))
k = 0
for x in a:
    if even_digits(x):
        print(x)
        k = k + 1
if k == 0:
    print('yoxdur')

a = int(input())
b = int(input())
k = 0
for x in range(a, b + 1):
    if str(x) == str(x)[::-1]:
        k = k + 1
print(k)

5-ci ailə — sətirlər. Sətir ya bütöv oxunur (s = input()) və simvol-simvol gəzilir, ya da split(' ') ilə hissələrə bölünür. 2025-ci ildə bu ailədən «sətirdə müxtəlif simvolların sayı» və «3 ilə başlayıb 6 ilə bitən elementlərin indekslərinin cəmi» tipli tapşırıqlar verilib.

s = input()
k = 0
for ch in s:
    if s.count(ch) == 1:
        k = k + 1
print(k)

a = input().split(' ')
b = []
for i in range(0, len(a)):
    w = a[i]
    if w[0] == w[-1]:
        b.append(i)
if len(b) == 0:
    print('yoxdur')
else:
    print(b)

Bal itirən səhvlər və özünü yoxlama

1. 1
   Nümunələri izlə

   Hər «Giriş» nümunəsini dəyişənlər cədvəli ilə proqramdan keçir; nəticə «Çıxış» sütunu ilə hərfbəhərf eyni olmalıdır.

2. 2
   Sərhədləri yoxla

   Uyğun element olmayan hal (yoxdur), bir elementli siyahı, parçanın ucları a və b özləri.

3. 3
   Çıxışın şəklini yoxla

   Bir print dövrdən sonra? Siyahı mötərizədə? Söz tapşırıqdakı kimi (yoxdur)?

4. 4
   Sintaksisi yoxla

   İki nöqtələr, girintilər, şərtdə ==, int(input())-da iki cüt mötərizə.

5. 5
   Şərti yenidən oxu

   «sayını» yoxsa «cəmini»? «tək» yoxsa «cüt»? «böyük» yoxsa «böyük və ya bərabər»?

def solve(a, b):
    s = 0
    for x in range(a, b + 1):
        r = int(x ** 0.5)
        if x % 2 == 0 and r * r == x:
            s = s + x
    if s == 0:
        return 'yoxdur'
    return s

tests = [(10, 70, 116), (50, 60, 'yoxdur'), (1, 4, 4)]
for a, b, expected in tests:
    got = solve(a, b)
    print(a, b, got, got == expected)

10 70 116 True
50 60 yoxdur True
1 4 4 True

Evdə hazırlaşanda proqramı belə yoxla: hesablamanı funksiyaya çevir və tapşırıqdakı bütün nümunələri bir dəfəyə işə sal. Sonra b + 1-i b ilə əvəz edib yenidən işə sal — üçüncü sınaq False verəcək. Səhvi tutan sınaq belə görünür: parçanın sağ ucu (b = 4) özü cavabdır.

a = 20
b = 60
# exam version: a = int(input()) and b = int(input())

4

line = '7 12 5 30 8'
# exam version: line = input()

4

Yazılı tapşırıqlara hazırlığın ən yaxşı yolu hər ailədən bir tapşırığı kağız üzərində, vaxt ölçərək yazmaq və sonra kompüterdə nümunələrlə yoxlamaqdır. Proqram oxumaq bacarığı (qapalı və kodlaşdırılan tapşırıqlar) «Proqramın analizi: nəticədən giriş qiymətinə» dərsində, 88-ci tapşırığın blok-sxemi isə «Blok-sxemin qurulması: yazılı tapşırıqlar» dərsində məşq olunur.