- Sistem və tətbiqi proqram təminatını fərqləndirmək
- Əməliyyat sisteminin əsas vəzifələrini sadalamaq
- Fayl adını, genişlənməni və faylın yolunu oxumaq
Ən güclü prosessoru və ən böyük diski olan kompüter də proqramsız sadəcə dəmir qutudur. Onu «canlandıran», yəni nə etməli olduğunu deyən proqram təminatıdır. Kompüteri yandıranda ekranda ilk görünən isə əməliyyat sistemidir.
Proqram təminatının növləri
Kompüterdə işləyən bütün proqramların və onların istifadə etdiyi verilənlərin məcmusu.
| Növ | Nə üçündür | Nümunələr |
|---|---|---|
| Sistem proqram təminatı | kompüterin özünün işləməsini təmin edir | əməliyyat sistemi, qurğu drayverləri, xidməti proqramlar (antivirus, arxivator) |
| Tətbiqi proqram təminatı | istifadəçinin konkret işlərini görür | brauzer, mətn redaktoru, qrafik redaktor, oyunlar |
| Proqramlaşdırma sistemləri | yeni proqramlar yaratmağa kömək edir | Python, kod redaktorları, kompilyatorlar |
Əməliyyat sistemi
Kompüterin bütün qurğularını və proqramlarını idarə edən, istifadəçi ilə kompüter arasında əlaqə yaradan əsas proqramlar toplusu.
Əməliyyat sistemi kompüter yandırılan kimi yüklənir və söndürülənə qədər işləyir. Onun əsas vəzifələri bunlardır:
- proqramları işə salmaq və prosessor vaxtını onlar arasında bölüşdürmək;
- əməli yaddaşı proqramlar arasında paylamaq;
- faylları diskdə saxlamaq, tapmaq və silmək;
- printer, klaviatura, kamera kimi qurğuları idarə etmək;
- istifadəçi interfeysi yaratmaq — pəncərələr, ikonlar, menyular;
- istifadəçi hesabları və parollarla kompüteri qorumaq.
Masaüstü kompüter və noutbuklarda ən çox Windows, macOS və Linux, smartfon və planşetlərdə isə Android və iOS əməliyyat sistemlərindən istifadə olunur.
Fayllar və qovluqlar
Yaddaş qurğusunda saxlanılan və adı olan verilənlər toplusu: mətn, şəkil, musiqi, proqram və s.
Fayl adı iki hissədən ibarətdir: ad və nöqtədən sonra gələn genişlənmə. Məsələn, referat.docx faylında referat — ad, docx isə genişlənmədir. Genişlənmə faylın tipini göstərir və əməliyyat sistemi faylı hansı proqramla açacağını buna görə müəyyən edir.
| Genişlənmə | Faylın tipi | Nə ilə açılır |
|---|---|---|
.txt | sadə mətn | istənilən mətn redaktoru |
.docx | mətn sənədi | Microsoft Word |
.jpg, .png | şəkil | şəkil baxıcısı, qrafik redaktor |
.mp3 | səs | audiopleyer |
.mp4 | video | videopleyer |
.pdf | çapa hazır sənəd | PDF oxuyucu, brauzer |
.zip | arxiv (sıxılmış fayllar) | arxivator |
.exe | Windows proqramı | özü işə düşür |
Fayllar qovluqlarda saxlanılır, qovluqların içində isə başqa qovluqlar ola bilər. Beləliklə, ağacvari quruluş yaranır: ən yuxarıda diskin kök qovluğu durur, ondan budaqlar kimi alt qovluqlar ayrılır. Faylın bu ağacdakı ünvanına faylın yolu deyilir.
Faylın yolu belədir: C:\Users\Aysel\Documents\School\math.docx. Fayl hansı diskdədir, birbaşa hansı qovluqdadır, adı və genişlənməsi nədir?
Həllini göstərHəllini gizlət
C: — disk.Users → Aysel → Documents → School — iç-içə qovluqlardır; fayl birbaşa School qovluğundadır.math — faylın adı, docx — genişlənməsidir (Word sənədi).Windows-da qovluqlar
\ işarəsi ilə, Linux və macOS-da isə / işarəsi ilə ayrılır. Linux-da oxşar yol belə görünə bilər: /home/aysel/School/math.docx.Windows-da fayl və qovluqlarla işləyərkən bu klaviatura kombinasiyaları vaxta qənaət edir:
Əsas fikirlər
- Proqram təminatı sistem, tətbiqi proqramlara və proqramlaşdırma sistemlərinə bölünür.
- Əməliyyat sistemi proqramları, yaddaşı, faylları və qurğuları idarə edir.
- Fayl adı ad və genişlənmədən ibarətdir; genişlənmə faylın tipini göstərir.
- Qovluqlar ağacvari quruluş yaradır, faylın yolu isə onun bu ağacdakı ünvanıdır.
- Əsl genişlənmə sonuncu nöqtədən sonra gəlir — naməlum
.exefayllarını açma.
Özünü yoxla
10 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.