Verilənlər bazasında sorğular, axtarış və çeşidləmə

Onlayn mağazada «qiyməti 50 manatdan az» və «reytinqi 4-dən yuxarı» süzgəclərini seçirsən — və minlərlə məhsuldan cəmi bir neçəsi qalır. Bu, sorğudur: VBİS hər yazını şərtlə yoxlayır və yalnız uyğun gələnləri göstərir.

Qəbul imtahanında hər variantda sorğuya aid bir tapşırıq olur: sorğuya neçə yazının cavab verdiyini, hansı nömrəli yazıların seçildiyini və ya çeşidləmədən sonra yazının yerini necə dəyişdiyini tapmaq lazımdır. Cədvəllərin quruluşu «Verilənlər bazası: modellər, VBİS və əlaqəli cədvəllər» dərsində izah olunub.

Sorğu və sadə şərt

Mürəkkəb şərtlər: AND, OR, NOT

Sadə şərtlər məntiq əməlləri ilə birləşir — «Məntiq əməliyyatları və məntiq elementləri» dərsindəki VƏ, VƏ YA, DEYİL. DİM tapşırıqlarında onlar ingiliscə yazılır: AND, OR, NOT. Hər sadə şərtə uyğun yazıların çoxluğunu tapsaq, mürəkkəb şərt çoxluqlar üzərində əməllərə çevrilir. M(A) — A şərtinə cavab verən yazıların nömrələri çoxluğudur.

Nümunələr «Olimpiada» cədvəlinə görə: (Riyaziyyat > 18) AND (İnformatika >= 20) → {2, 4, 6} ∩ {1, 3, 5, 6} = {6}; (Riyaziyyat > 18) OR (Fizika > 20) → {2, 4, 6} ∪ {2, 4, 7} = {2, 4, 6, 7}; NOT (Fizika > 15) → {1, 6}. Əməllərin sırası: əvvəl mötərizələr (içəridən çölə), sonra NOT, sonra AND, ən sonda OR. DİM sorğularında mötərizələr adətən qoyulur: ən içəridəki mötərizədən başla, mötərizə olmayan yerdə isə NOT → AND → OR sırasına əməl et. Eyni məntiq internetdə axtarışda da işləyir — bax: «İnternetdə axtarış: axtarış sistemləri və sorğular».

1. 1
   Sadə şərtləri ayır

   Sorğudakı hər sadə şərt üçün yazıların çoxluğunu yaz.

2. 2
   NOT-u tətbiq et

   NOT olan şərtdə qalan yazıları götür — və ya işarəni əksinə çevir.

3. 3
   Mötərizələri içəridən aç

   AND → kəsişmə, OR → birləşmə; hər ara nəticəni ayrıca yaz.

4. 4
   Cavabı götür

   Son çoxluq — seçilən yazıların nömrələri, onun elementlərinin sayı — yazıların sayıdır.

Maskalar: * və ?

Mətn sahəsində bəzən dəqiq qiyməti yox, maskanı — nümunəni axtarırıq. Maskada iki xüsusi işarə var: * — istənilən sayda (sıfır da ola bilər) istənilən simvol, ? — düz bir istənilən simvol. DİM-in yazılışında maska bərabərlik işarəsindən sonra dırnaqda yazılır: İstiqamət = «*n».

Çeşidləmə

İki sahəyə görə çeşidləmədə yazılar əvvəlcə birinci sahəyə görə düzülür; birinci sahədə qiymətləri eyni olan yazılar isə ikinci sahəyə görə sıralanır. Məsələn, Bakı, Gəncə, Lənkəran, Şəki artma sırası ilə düzülmüş şəhərlərdir. DİM-in ən çətin sorğu tapşırığı süzgəc və çeşidləməni birləşdirir:

1. 1
   Sorğunu tətbiq et

   Seçilən yazıları əvvəlki sırası ilə yeni cədvələ yaz.

2. 2
   Köhnə yeri qeyd et

   Lazım olan yazının bu yeni cədvəldə neçənci sətirdə olduğunu yaz: k.

3. 3
   Çeşidlə

   Nəticə cədvəlini göstərilən sahəyə görə artma və ya azalma sırası ilə düz.

4. 4
   Yeni yeri müqayisə et

   Yeni yer m olsun: k − m > 0 — «k − m sətir yuxarı», k − m < 0 — aşağı, k = m — dəyişməz.

rows = [('Kamran', 72, 81, 64), ('Sabina', 88, 69, 90), ('Orkhan', 65, 77, 71),
        ('Fidan', 90, 85, 58), ('Tural', 70, 62, 83), ('Gunay', 59, 74, 76)]

# query: ((Math >= 70 OR Chemistry > 75) AND Physics > 65)
result = [r for r in rows if (r[1] >= 70 or r[3] > 75) and r[2] > 65]
print('After the query:', [r[0] for r in result])

# sort by Chemistry, ascending (reverse=True would give descending)
sorted_rows = sorted(result, key=lambda r: r[3])
print('After sorting: ', [r[0] for r in sorted_rows])

k = [r[0] for r in result].index('Fidan') + 1
m = [r[0] for r in sorted_rows].index('Fidan') + 1
print('Fidan:', k, '->', m, '| rows up:', k - m)

After the query: ['Kamran', 'Sabina', 'Fidan', 'Gunay']
After sorting:  ['Fidan', 'Kamran', 'Gunay', 'Sabina']
Fidan: 3 -> 1 | rows up: 2