Blok-sxemin qurulması: yazılı tapşırıqlar

Bu dərsdə öyrənəcəksən

Yazılı tapşırığın şərtindən giriş, çıxış və «tapılmadı» halını ayırmaq
N ədəd oxuyan sayğaclı dövrün skeletini və yığıcıların başlanğıc qiymətlərini düzgün qurmaq
Bayraq, növbəli işarə, «sonuncu/birinci» və hissə-hissə verilmiş funksiya şablonlarından istifadə etmək
Qurulmuş blok-sxemi nümunə girişlə və sərhəd halları ilə izləmə cədvəli vasitəsilə yoxlamaq

2025–2026-cı illərin dörd qəbul imtahanının hər birində informatikanın 88-ci tapşırığı eyni cür olub: «… alqoritmin blok-sxemini qurun». Burada variantlar yoxdur — blok-sxemi cavab vərəqində özün çəkməlisən. Yaxşı xəbər: bu tapşırıqlar bir-birinə çox bənzəyir. Hamısında N (və ya n) ədəd oxunur, sayğaclı dövr işləyir, bir neçə yığıcı dəyişən nəyisə toplayır və sonda nəticə çap olunur. Bir dəfə «skeleti» mənimsəyib altı modeli öyrənsən, yeni tapşırıq sadəcə skeletin boş yerlərini doldurmaq olacaq.

Yazılı tapşırıq: nə tələb olunur

DİM-in yazılı tapşırıqları 0, ⅓, ½, ⅔ və ya 1 balla qiymətləndirilir və bal düsturunda yazılı tapşırığın nəticəsi 2-yə vurulur — yəni tam həll iki qapalı tapşırıq qədər dəyərlidir. Hissə-hissə bal mümkündür, ona görə yarımçıq, amma düzgün başlanmış blok-sxem də boş vərəqdən yaxşıdır. DİM-in dərc etdiyi cavablarda bir model blok-sxem göstərilir və «və ya ekvivalent blok-sxem» yazılır: istənilən düzgün həll qəbul olunur, yeganə «doğru şəkil» yoxdur.

N hədli növbəli işarəli cəmin hesablanması (1/2 − 1/4 + … tipli sıralar);
N ədəd arasında şərti ödəyən sonuncu ədədin və onun sıra nömrəsinin çapı, belə ədəd yoxdursa, mesajın çapı;
bir ədədin digərinin natural qüvvəti olub-olmadığının yoxlanması və qüvvət üstünün çapı;
n giriş üçün hissə-hissə verilmiş funksiyanın qiymətlərinin hesablanması və şərtə uyğun olanların cəmi.

Yuxarıdakı siyahı 2025–2026-cı illərin dörd real yazılı tapşırığının tipləridir. Bu dərsin modelləri həmin tiplərin öz variantlarıdır; rəqəmlər və şərtlər fərqlidir, amma quruluş eynidir.

Tikinti blokları və skelet

1
Şərti təhlil et
Nə daxil edilir (N və ədədlər? a, b?), nə çap olunmalıdır və heç nə tapılmasa nə baş verməlidir?
2
Dəyişənləri seç
Hər yığıcıya ad ver və başlanğıc qiymətini dövrdən əvvəl yaz: S = 0, c = 0, P = 1, t = 0, i = 1.
3
Skeleti çək
Romb i ≤ N, «Hə» budağında x-in daxil edilməsi, gövdənin sonunda i = i + 1 və romba qayıdan ox.
4
Gövdəni doldur
x-in emalı: şərtlər, hesablamalar, yığıcıların yenilənməsi.
5
Çıxışı qur
Dövrdən sonra: lazım olsa, bayrağı yoxla və nəticəni və ya mesajı çap et; sonra Son.
6
Yoxla
Tapşırıqdakı nümunə giriş üçün izləmə cədvəli qur; sonra sərhəd halını yoxla: N = 1, heç bir ədəd şərti ödəmir.

Rol	Dövrdən əvvəl	Dövrdə	Nə vaxt lazımdır
sayğac	i = 1	i = i + 1	N ədədi oxumaq
cəm	S = 0	S = S + x	cəm, sıra
say	c = 0	c = c + 1	«neçə ədəd…»
hasil	P = 1	P = P · x	hasil, qüvvət
işarə	k = 1	k = −k	növbəli işarəli sıra
bayraq	t = 0	tapılanda t = 1	«… yoxdursa, mesaj»
sonuncu	—	hər dəfə m = x, p = i	«sonuncu … və nömrəsi»
birinci	—	yalnız t = 0 olanda m = x, p = i	«birinci … və nömrəsi»

Yazılı tapşırıqların şablonları

Bütün modellərin ortaq skeleti: yalnız qırıq xətli qutular dəyişir

Model 1: növbəli işarəli cəm

S = 1 − 1/3 + 1/5 − 1/7 + … , aᵢ = k / (2·i − 1), k = −kS = 1 − 1/3 + 1/5 − 1/7 + … , aᵢ = k / (2·i − 1), k = −k

burada:

ihəddin nömrəsi, 1-dən N-ə qədər
2·i − 1i-ci həddin məxrəci: 1, 3, 5, 7, …
kişarə: 1 ilə başlayır və hər addımda −k olur (1, −1, 1, …)

Növbəli işarəli sıranın ümumi həddi: işarə ayrıca dəyişəndə saxlanılır

S = 1 − 1/3 + 1/5 − … (N hədd): k işarəni hər addımda dəyişir

Nümunə 1. Model 1-in yoxlanması

Daxil edilmiş N natural ədədi üçün S = 1 − 1/3 + 1/5 − … cəmini (N hədd) hesablayan blok-sxemi qurun və N = 3 üçün yoxlayın.

Həllini göstər

Blok-sxem yuxarıdadır. İzləmə (N = 3):
i = 1: S = 0 + 1/1 = 1; k = −1; i = 2
i = 2: S = 1 − 1/3 = 2/3; k = 1; i = 3
i = 3: S = 2/3 + 1/5 = 13/15; k = −1; i = 4
4 ≤ 3 — Yox → çıxış S = 13/15 ≈ 0,867. Doğrudur: 1 − 1/3 + 1/5 = 13/15.
Ekvivalent variant: məxrəci ayrıca d dəyişənində saxla (d = 1, hər addımda d = d + 2) və S = S + k / d yaz.

Model 2: bayraq və «tapılmadı» çıxışı

Tərif

Bayraq

Yalnız iki qiymət alan köməkçi dəyişən: t = 0 — «hələ tapılmayıb», t = 1 — «ən azı bir dəfə tapılıb». Dövrdən əvvəl t = 0 yazılır, uyğun ədəd tapılanda t = 1 olur, dövrdən sonra isə t-yə görə nəticə və ya mesaj çap olunur.

Sonuncu cüt ədəd və onun sıra nömrəsi: bayraq t «tapıldımı?» sualına cavab verir

Nümunə 2. Sonuncu və birinci cüt ədəd

1) Model 2-ni N = 5 və 7, 4, 9, 10, 3 ədədləri üçün yoxlayın.
2) N = 3 və 1, 5, 9 üçün nə çap olunar?
3) Sonuncu deyil, birinci cüt ədəd lazımdırsa, blok-sxemdə nə dəyişməlidir?

Həllini göstər

1) i = 1, x = 7: tək. i = 2, x = 4: m = 4, p = 2, t = 1. i = 3, x = 9: tək. i = 4, x = 10: m = 10, p = 4 (üzərinə yazıldı!). i = 5, x = 3: tək. Dövrdən sonra t = 1 → çıxış 10 4.
2) Heç bir ədəd cüt deyil, t = 0 qalır → «Cüt ədəd yoxdur».
3) İkinci rombu «x % 2 = 0 və t = 0» et: t = 1 olandan sonra m və p artıq dəyişmir. Onda (1)-də çıxış 4 2 olar.

Python· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

a = [7, 4, 9, 10, 3]
t = 0
for i in range(1, len(a) + 1):
    x = a[i - 1]
    if x % 2 == 0:
        m = x
        p = i
        t = 1
if t == 1:
    print(m, p)
else:
    print('no even numbers')

▸ Gözlənilən nəticə

10 4

Blok-sxemi Python-da yoxla. İmtahan variantında ədədlər klaviaturadan oxunur: əvvəl N = int(input()), sonra dövrün içində x = int(input()).

Model 3: ədəd b-nin qüvvətidirmi?

a = bᵏ olarsa, a-nı b-yə düz k dəfə qalıqsız bölmək olar və sonda 1 qalır. Bu fikir dövrə çevrilir: a b-yə bölündükcə a = a / b və k = k + 1. Dövr bitəndə a = 1-dirsə, a b-nin k-cı qüvvətidir; 1 deyilsə, qüvvəti deyil.

a = bᵏ yoxlaması bölmə üsulu ilə (a > b ≥ 2)

Nümunə 3. Qüvvət yoxlaması

Model 3-ü üç giriş üçün yoxlayın: 1) a = 81, b = 3; 2) a = 72, b = 6; 3) a = 64, b = 4.

Həllini göstər

1) 81 → 27 → 9 → 3 → 1, k = 4; 1 % 3 = 1 ≠ 0 → dövr bitir; a = 1 → 4 (81 = 3⁴).
2) 72 → 12 (k = 1) → 2 (k = 2); 2 % 6 = 2 → dövr bitir; a = 2 ≠ 1 → «b-nin qüvvəti deyil».
3) 64 → 16 → 4 → 1, k = 3 → 3 (64 = 4³).
Ekvivalent üsul vurmadır: d = b, k = 1; d < a olduqca d = d · b, k = k + 1; sonda d = a olarsa k çap olunur. Hər iki blok-sxem düzgündür.

Model 4: hissə-hissə verilmiş funksiya n giriş üçün

y = 2·x + 5, əgər x < 3; y = x² − 4, əgər x ≥ 3

burada:

xdövrün hər addımında daxil edilən tam ədəd
yfunksiyanın qiyməti: rombla iki düsturdan biri seçilir

Tapşırıq: n ədəd üçün y-ləri hesablayıb 20-dən böyük olanların cəmini çap edin

Dövrün içində iki budaqlanma: əvvəl y hesablanır, sonra şərtə görə cəmə əlavə olunur

Nümunə 4. Model 4-ün izləmə cədvəli

n = 4, ədədlər: 6, 2, 10, −4. Model 4 nə çap edər?

Həllini göstər

x = 6: 6 < 3 — Yox → y = 36 − 4 = 32; 32 > 20 → S = 32.
x = 2: Hə → y = 2·2 + 5 = 9; 9 > 20 — Yox, S dəyişmir.
x = 10: Yox → y = 100 − 4 = 96 → S = 32 + 96 = 128.
x = −4: Hə → y = −8 + 5 = −3 → S dəyişmir.
Çıxış: 128. x = 3 sərhəd halıdır: 3 < 3 yalandır, ona görə y = 9 − 4 = 5 — sərhədin hansı düstura aid olduğuna həmişə bax.

Model 5 və 6: orta qiymət və maksimum

Nümunə 5. Müsbət ədədlərin ədədi ortası

N ədəd daxil edilir. Onların arasında müsbət ədədlərin ədədi ortasını, müsbət ədəd yoxdursa, «Müsbət ədəd yoxdur» mesajını çap edən blok-sxemi sözlə təsvir edin və 4, −3, 7, 0, 10 üçün yoxlayın.

Həllini göstər

Blok-sxem: N; S = 0; c = 0; i = 1; romb i ≤ N → x; romb x > 0 → Hə: S = S + x, c = c + 1; i = i + 1 və geri ox. Dövrdən sonra romb c = 0: Hə → «Müsbət ədəd yoxdur»; Yox → S / c çap olunur.
Yoxlama: müsbətlər 4, 7, 10 (0 müsbət deyil!) → S = 21, c = 3 → 7.
Burada ayrıca bayraq lazım deyil: c = 0 özü «tapılmadı» deməkdir. Bu yoxlama həm də sıfıra bölmənin qarşısını alır.

Nümunə 6. Maksimum və onun nömrəsi

N ədəddən ən böyüyünü və onun sıra nömrəsini çap edən blok-sxemin gövdəsini qurun. 3, 11, 7, 11, 2 üçün cavab «>» və «≥» müqayisələrində necə fərqlənir?

Həllini göstər

Namizəd üsulu: birinci ədədi dövrdən əvvəl oxu: m = x, p = 1, i = 2; dövrdə romb x > m → Hə: m = x, p = i.
«>» ilə: 11 ikinci yerdə tapılır, dördüncü 11 böyük deyil → 11 2 (birinci maksimum).
«≥» ilə: bərabər qiymət də üzərinə yazılır → 11 4 (sonuncu maksimum).
m-in başlanğıc qiymətini 0 götürmə: bütün ədədlər mənfi olsa, cavab səhv olar.

Bu altı model DİM-in blok-sxem tapşırıqlarının əksəriyyətini əhatə edir. İmtahanın digər iki yazılı tapşırığı eyni fikirləri Python proqramı şəklində tələb edir: blok-sxemdəki dövr for və ya while, romb if, paraleloqram input() və print() olur. Blok-sxemi səlis qura bilən şagird proqramı da asan yazır.

Tapşırıq

Model 5-i Python-da yazın: a = [4, −3, 7, 0, 10] siyahısındakı müsbət ədədlərin ədədi ortasını çap edin; müsbət ədəd yoxdursa, none çap edin.

Tapşırıq · Python· Kodu dəyiş və yenidən işə sal

a = [4, -3, 7, 0, 10]
# print the mean of the positive numbers, or 'none'

▸ Gözlənilən nəticə

7.0

Əsas fikirlər

Yazılı blok-sxem tapşırığı 0, ⅓, ½, ⅔ və ya 1 balla qiymətləndirilir və düsturda 2-yə vurulur; istənilən ekvivalent düzgün blok-sxem qəbul olunur.
Skelet: N; i = 1; yığıcılar dövrdən əvvəl; romb i ≤ N; x dövrün içində; i = i + 1 gövdənin sonunda; nəticə dövrdən sonra.
Başlanğıc qiymətlər: cəm və say 0, hasil 1, işarə 1, bayraq 0.
«Sonuncu» — hər uyğun ədəddə üzərinə yaz; «birinci» — yalnız t = 0 olanda yaz; «yoxdursa» — dövrdən sonra bayrağı və ya sayı yoxla.
Hazır blok-sxemi nümunə giriş və sərhəd halı ilə izləmə cədvəlində yoxla.

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 12

«Tapılmadı» mesajı üçün istifadə olunan bayraq t-nin dövrdən əvvəlki qiyməti nə olmalıdır?