Siyahılar və onlar üzərində əməllər

«Sinifdə 25 şagird var — onların balları üçün 25 ayrı dəyişən lazımdır?» Xeyr: bütün qiymətləri bir ad altında saxlayan siyahı var. DİM-in informatika tapşırıqlarında siyahılar 2025–2026-cı illərin bütün qəbul imtahanlarında olub: proqram elementləri dövrdə dəyişir, sonda print(a) yazır, beş cavab variantı isə çox vaxt bir-birindən cəmi bir elementlə fərqlənir. Yazılı hissədə də «n sayda tam ədəd boş siyahıya klaviaturadan daxil edilir…» cümləsi tez-tez görünür. Bu dərsdə siyahını elə öyrənəcəyik ki, hər elementin taleyini addım-addım izləyə biləsən.

Siyahı, element və indeks

Üç qaydanı yadda saxla. len(a) elementlərin sayını verir, ona görə sonuncu indeks len(a) - 1-dir; a[len(a)] yazsan, IndexError xətası alınar. a[i] = x mənimsətməsi elementi yerində əvəz edir — siyahının uzunluğu dəyişmir. x in a ifadəsi x qiymətinin siyahıda olub-olmadığını yoxlayır və True və ya False verir.

a = [7, 3, 9, 3, 5]
print(len(a), a[0], a[-1])
a[1] = a[1] * 10
a[-1] = a[0] + a[2]
print(a)
print(3 in a, 5 in a)

5 7 5
[7, 30, 9, 3, 16]
True False

İmtahanda siyahı adətən klaviaturadan doldurulur. Ən çox iki forma görünür. Birincisi: əvvəlcə n, sonra hər biri ayrı sətirdə n ədəd — onda boş siyahı yaradılır və hər ədəd append ilə sona əlavə edilir. İkincisi: bütün qiymətlər bir sətirdə boşluqla — onda input().split(' ') sətri hissələrə bölür. Diqqət: split sətirlər siyahısı qaytarır, hesablamadan əvvəl onları int ilə ədədə çevirmək lazımdır.

# form 1: n, then n numbers, each on its own line
n = int(input())
a = []
for i in range(0, n):
    a.append(int(input()))

# form 2: all numbers on one line, e.g. 12 5 8
b = input().split(' ')
for i in range(0, len(b)):
    b[i] = int(b[i])

lines = ['3', '4', '-2', '7']    # what the keyboard would give
n = int(lines[0])
a = []
for i in range(1, n + 1):
    a.append(int(lines[i]))
print(a)

b = '12 5 8'.split(' ')
print(b, b[0] + b[1])
for i in range(0, len(b)):
    b[i] = int(b[i])
print(b, b[0] + b[1])

[4, -2, 7]
['12', '5', '8'] 125
[12, 5, 8] 17

Siyahını dövrlə gəzmək: qiymətlə və indekslə

for x in a: dövründə x növbə ilə elementlərin qiymətlərini alır — oxumaq üçün rahatdır, amma x = … yazmaq siyahını dəyişmir, çünki x sadəcə surətdir. for i in range(0, len(a)): dövründə isə i indeksləri alır: a[i] elementin özüdür, onu dəyişmək, indeksini cəmə əlavə etmək və qonşularına baxmaq olar. DİM-in siyahı tapşırıqlarının çoxu ikinci formada yazılır.

a = [4, 7, 1, 8]
for x in a:
    x = x * 2
print(a)
for i in range(0, len(a)):
    a[i] = a[i] * 2
print(a)
s = 0
for i in range(0, len(a)):
    if a[i] > 5:
        s = s + i
print(s)

[4, 7, 1, 8]
[8, 14, 2, 16]
4

Qonşu elementlərlə işləyərkən dövrün sərhədlərinə diqqət et: a[i + 1] yalnız i ≤ len(a) − 2 olduqda mövcuddur, a[i - 1] isə yalnız i ≥ 1 olduqda mənalıdır. i = 0 olanda a[i - 1] xəta vermir — o, a[-1], yəni sonuncu elementdir. Aşağıdakı cədvəl hansı başlığın nə üçün lazım olduğunu göstərir.

a = [2, 5, 3, 1, 4, 9, 1, 7]
s = 0
for i in range(1, len(a) - 1):
    if a[i] > a[i - 1] and a[i] > a[i + 1]:
        s = s + a[i]
        a[i] = 0
print(s, a)

17 [2, 0, 0, 1, 4, 0, 1, 7]

Siyahı metodları və hazır funksiyalar

Metod siyahının adından sonra nöqtə ilə yazılır: a.append(5). Funksiya isə siyahını mötərizədə qəbul edir: len(a). append, insert, remove, pop, reverse, sort metodları siyahının özünü dəyişir; count və index yalnız məlumat verir. Cədvəlin hər sətri yenidən a = [5, 2, 8, 2] siyahısından başlayır.

a = [5, 2, 8, 2]
a.append(4)
a.insert(1, 9)
a.remove(2)
x = a.pop()
print(a, x)
a.sort()
print(a, a.count(2), a.index(8))
print(len(a), sum(a), min(a), max(a))

[5, 9, 8, 2] 4
[2, 5, 8, 9] 1 2
4 24 2 9

Şərtə görə yeni siyahı. Siyahı və sətir

1. 1
   Boş siyahı

   Nəticə üçün dövrdən əvvəl b = [] yarat.

2. 2
   Dövr

   İlkin siyahını qiymətlə (for x in a) və ya indekslə (for i in range(0, len(a))) gəz.

3. 3
   Şərt

   Hər element üçün şərti yoxla, məsələn if x % 2 == 0:.

4. 4
   Əlavə et

   Şərt ödənirsə, b.append(...) ilə elementi (və ya ondan alınan qiyməti) sona əlavə et.

5. 5
   Çap et

   Dövr bitəndən sonra print(b) yaz — Python siyahını [6, 15, 9] şəklində, kvadrat mötərizə və vergüllərlə çap edir.

a = [12, 7, 30, 5, 18, 7]
b = []
for x in a:
    if x % 2 == 0:
        b.append(x // 2)
print(b)
c = []
for x in a:
    if c.count(x) == 0:
        c.append(x)
print(c, len(c))

[6, 15, 9]
[12, 7, 30, 5, 18] 5

Siyahı ilə sətir arasında keçid DİM proqramlarında tez-tez lazım olur. list('2026') sətri simvollar siyahısına çevirir: ['2', '0', '2', '6']. ''.join(c) sətirlər siyahısını bir sətirdə birləşdirir (ayırıcı nöqtədən əvvəlki sətirdir). s.split(' ') sətri boşluqlarda kəsir. Ədədi tərsinə çevirmək üçün zəncir belədir: str(n) → list → reverse() → join → int.

n = 1720
c = list(str(n))
print(c)
c.reverse()
r = int(''.join(c))
print(r, n + r)
w = '12 5 40'.split(' ')
print(w, len(w))
print('-'.join(w))

['1', '7', '2', '0']
271 1991
['12', '5', '40'] 3
12-5-40

a = [6, 1, 4, 9, 4, 2, 7, 3]
b = [4, 7, 1]
for i in range(0, len(a) - 1):
    if b.count(a[i]) > 0:
        a[i + 1] = a[i + 1] + a[i]
print(a)

[6, 1, 5, 9, 4, 6, 7, 10]

a = [3, 5, 7, 8, 10, 12, 15, 17, 19]
s = 0
i = 1
while i < len(a) - 1:
    if a[i] - a[i - 1] == a[i + 1] - a[i]:
        s = s + i
    i = i + 1
print(s)

12

a = [3, 9, 4, 4, 7, 2, 8, 1]
b = []
s = 0
# your loop here

[9, 7, 8]
11

a = [5, 3, 5, 2, 3, 5, 9]
u = []
k = 0

[5, 3, 2, 9]
2

İndekslər, len və in sətirlərdə də eyni cür işləyir — bunu «Sətirlər və onlar üzərində əməllər» dərsində gördün. Növbəti dərsdə, «Funksiya: def, parametrlər və return», siyahının hər elementini funksiyaya ötürən proqramları (a[i] = k(a[i])) oxuyacağıq. Kəsiklər (a[1:4]) və siyahı generatorları kimi əlavə imkanlar Python kursunun «Siyahılar» dərsindədir.