Proqramın analizi: nəticədən giriş qiymətinə

Adi tapşırıqda proqram və giriş verilir, nəticəni sən tapırsan. DİM isə tez-tez əksini soruşur: «Nəticədə 77 çap olunubsa, m-in ən kiçik qiyməti nədir?», «Neçə natural ədəd daxil etmək olar ki, hər dəfə 9 çap olunsun?». 2025–2026-cı illərin dörd variantının hər birində belə «tərs» tapşırıq ən azı bir dəfə olub, üçü isə cavabı özün yazdığın kodlaşdırılan tapşırıq idi. Bu dərsdə əvvəlcə izləmə cədvəlini, sonra nəticədən girişə doğru düşünməyin dörd addımlı üsulunu öyrənəcəksən. Dövrlərin qaydaları «Dövr operatorları: for, while, dövr addımı, break, continue və iç-içə dövrlər» və «Ədədlər üzərində əməllər: rəqəmlər, bölənlər və sadə ədədlər» dərslərindədir.

İzləmə cədvəli: proqram nə çap edir?

while dövründə şərt gövdədən əvvəl yoxlanılır: şərt yalan olan kimi dövr bitir və proqram dövrdən sonrakı sətrə keçir. Ona görə dövrdən sonra dəyişənlər son iterasiyadakı qiymətlərini saxlayır.

1. 1
   Sütunları qur

   dövrdə dəyişən bütün dəyişənlər və şərt üçün «Hə/Yox» sütunu.

2. 2
   İlkin qiymətləri yaz

   dövrdən əvvəlki mənimsətmələr birinci sətrə yazılır.

3. 3
   Şərti yoxla

   «Hə» — gövdəni yuxarıdan aşağı sətir-sətir icra et və yeni sətir aç; «Yox» — dayan.

4. 4
   print-ə bax

   çap olunan ifadə dəyişənin özü olmaya bilər (n + k, m * 10 + k); print(a, b) iki qiyməti boşluqla çap edir.

s = 0
k = 1
while s < 40:
    if k % 2 == 0:
        s = s + k * k
    else:
        s = s + k
    k = k + 1
print(k, s)

7 65

Dövr neçə dəfə işləyib? Nəticədən iterasiyaların sayına

Tərs tapşırığın ilk addımı həmişə eynidir. Çap olunan dəyişən hər iterasiyada eyni qayda ilə dəyişirsə (hər dəfə eyni ədəd əlavə olunur və ya eyni ədədə vurulur), onun son qiymətinə görə iterasiyaların sayını — k-nı tapırıq. Bu addımda giriş qiyməti hələ lazım deyil.

Şərtdən bərabərsizliyə: ən kiçik və ən böyük giriş

Dövr düz k dəfə işləyibsə, iki fakt doğrudur: (k − 1)-ci iterasiyadan sonra şərt hələ doğru idi (yoxsa k-cı iterasiya başlamazdı), k-cı iterasiyadan sonra isə yalan oldu (dövr dayandı). Bu iki cümlə giriş qiyməti üçün iki bərabərsizlik verir.

1. 1
   k-nı tap

   çap olunan qiymətdən iterasiyaların sayını.

2. 2
   Dəyişəni girişlə ifadə et

   məsələn, k addımdan sonra s = 25 + k · m.

3. 3
   İki bərabərsizlik qur

   k addımdan sonra şərt yalan, k − 1 addımdan sonra doğrudur.

4. 4
   Tam həlləri seç

   ən kiçik və ya ən böyük natural qiymət; bütün uyğun girişlərin sayı isə R − L + 1.

m = int(input())
n = 2
s = 25
while s <= 900:
    s = s + m
    n = n + 5
print(n)

a = int(input())
n = 1
while a > 5:
    a = a // 3
    n = n * 2
print(n)

Neçə giriş eyni nəticəni verir?

Bu sualda həm ən kiçik (L), həm də ən böyük (R) girişi tapırıq. Aradakı bütün tam ədədlər uyğun gəlirsə, cavab R − L + 1-dir (iki ucu da sayırıq). Gövdədə əlavə olunan ədəd dəyişirsə (s = s + k * 4), k addımın cəmini arifmetik silsilənin cəmi kimi hesablayırıq.

s = int(input())
k = 1
while s < 300:
    s = s + k * 4
    k = k + 1
print(k)

for m in range(1, 101):
    n = 2
    s = 25
    while s <= 900:
        s = s + m
        n = n + 5
    if n == 77:
        print(m)

59
60
61
62

Rəqəmlər, düsturlar və funksiyalar

Proqram ədədi rəqəmlərinə ayırırsa, nəticə iki şey deyir: rəqəmlərin sayı və rəqəmlər haqqında bir fakt (cəm, hasil…). Ən böyük ədədi qurmaq üçün böyük rəqəmləri sola yazırıq; ən kiçik ədəddə birinci rəqəm ən azı 1 olmalı, cəmin qalanı isə sağda 9-larla yığılmalıdır.

y = int(input())
m = 0
n = 0
while y > 0:
    m = m + 3
    n = n + y % 10
    y = y // 10
print(m, n)

«Proqram hansı ifadəni hesablayır?» sualında izləmə cədvəlinə ilk 2–3 iterasiyanı yazırıq və hədlərin qanunauyğunluğunu görürük. Sonra variantları n = 1 və n = 2 üçün yoxlayırıq.

n = int(input())
s = 0
p = 1
for i in range(1, n + 1):
    p = p * 2
    s = s + i / p
print(s)

Dövr şərtində funksiya ola bilər (bax: «Funksiya: def, parametrlər və return»). Onda əvvəlcə funksiyanın hansı ifadəni qaytardığını yaz, sonra şərti adi bərabərsizlik kimi həll et.

def f(x):
    return x * x

def g(x):
    return 5 * x + 6

k = abs(int(input()))
i = 1
while f(i) <= g(k):
    i = i + 1
print(i)

lo = 0
hi = 0
c = 0
for x in range(1, 401):
    s = x
    k = 1
    # the loop of Example 6 here

    # if k == 9, update lo, hi and c

print(lo, hi, c)

156 187 32

best = 0
for x in range(1000, 10000):
    y = x
    m = 0
    n = 0
    # the loop of Example 7 here

    # remember x if the program would print 12 21

print(best)

9930