Məzmuna keç
Educora
AZ
AzərbaycancaEnglishРусскийTürkçe
Mənim səhifəmEducora StudioParametrlər
Başlanğıc8–9-cu sinif22 dəq8 / 59

Elektron cədvəldə funksiyalar

DİM proqramındakı on bir funksiya — SUM, AVERAGE, MAX, MIN, COUNT, DATE, TIME, TODAY, PI, RADIANS, RAND: nə qaytarırlar, boş və mətnli xanaları necə nəzərə alırlar, iç-içə necə işləyirlər; fraqment üzrə qiymətlərin hesablanması.

Özünü yoxla
Bu dərsdə öyrənəcəksən
  • SUM, AVERAGE, MAX, MIN və COUNT-un verilmiş fraqmentdə qiymətini boş, sıfır və mətnli xanaları nəzərə alaraq hesablamaq
  • İç-içə funksiyaları və funksiyalı düsturları içəridən çölə doğru hesablamaq
  • DATE, TIME və TODAY ilə tarix və vaxt fərqlərini tapmaq
  • PI, RADIANS və RAND-in qaytardığı qiymətləri və RAND düsturlarının qiymətlər aralığını müəyyən etmək

DİM-in 2027-ci il qəbul proqramı cədvəl prosessorları bölməsində on bir funksiyanı adbaad sadalayır: SUM, AVERAGE, MAX, MIN, COUNT, DATE, TIME, TODAY, PI, RADIANS, RAND. İmtahanda onlar ünvan və diaqram tapşırıqlarının içində görünür: «SUM düsturu hansı xanaları toplayır?», «AVERAGE neçəyə bərabərdir?», «diaqram hansı düsturların nəticələrinə görə qurulub?». «Elektron cədvəl: ünvanlar, diapazonlar və düsturlar» dərsində düsturu özün yazırdın; funksiya isə hazır düsturdur — onu adı ilə çağırırsan, o da nəticəni qaytarır. Bu dərsdə hər funksiyanın nə qaytardığını, boş və mətnli xanalarla necə davrandığını və funksiyaların bir-birinin içində necə işlədiyini öyrənəcəksən.

Funksiya nədir və necə yazılır

Tərif
Funksiya

Adı olan hazır düstur. Mötərizədə arqumentlər — ədədlər, ünvanlar, diapazonlar və ya başqa funksiyalar — verilir, funksiya isə bir nəticə qaytarır: =SUM(B2:B9), =MAX(A1;C5).

Arqumentlər arasında ayırıcı regional parametrlərdən asılıdır: ingilis parametrlərində vergül (=MAX(A1,C5)), onluq kəsri vergüllə yazan parametrlərdə (Azərbaycan, Rusiya, Türkiyə) nöqtəli vergül (=MAX(A1;C5)). Bu dərsin mini cədvəlində hər ikisi işləyir. Arqumenti olmayan funksiyalarda da mötərizə yazılır: =PI(), =TODAY(), =RAND(). Bir neçə diapazonu birlikdə vermək olar: =SUM(A1:A3;C5) A1, A2, A3 və C5-i toplayır. DİM tapşırıqlarında funksiyalar MS Excel-in ingiliscə adları ilə yazılır; rus versiyasında adlar fərqlidir (məsələn, СУММ), türk versiyasında da (TOPLA).

seçilmiş xanaya avtomatik =SUM(…) yazır (AutoSum)Alt+=
funksiyanın daxil edilməsi pəncərəsini açır (Insert Function)Shift+F3
vərəqi yenidən hesablayır: RAND yeni ədəd verirF9

Statistik funksiyalar: SUM, AVERAGE, MAX, MIN, COUNT

FunksiyaNə qaytarır
SUMədədlərin cəmi
AVERAGEədədlərin ədədi ortası
MAX, MINən böyük və ən kiçik ədəd (ədəd yoxdursa, 0)
COUNTədəd olan xanaların sayı (tarix də ədəddir)

Əsas qayda: diapazonda bu beş funksiya yalnız ədədləri götürür. Boş xanalar və mətn nəzərə alınmır, 0 isə ədəddir və sayılır. Ona görə AVERAGE boş xanaları bölənə daxil etmir: boş xana ilə 0 yazılmış xana arasında fərq var.

AVERAGE(D) = SUM(D) / COUNT(D)AVERAGE(D) = SUM(D) / COUNT(D)
burada:
  • Ddiapazon (və ya arqumentlər siyahısı)
  • COUNT(D)D-dəki ədədlərin sayı — boş və mətnli xanalar sayılmır

Ədədi orta cəmin xanaların hamısının sayına yox, ədəd olan xanaların sayına bölünməsidir.

ABC
18x4
209
363
Nümunə 1 və 2 üçün fraqment: B1-də x mətni var, A2 və C3 boşdur.
Nümunə 1. Fraqment üzrə funksiyalar

Yuxarıdakı fraqment üçün hesablayın: =SUM(A1:C3), =COUNT(A1:C3), =AVERAGE(A1:C3), =MAX(A1:C3), =MIN(A1:C3).

Həllini göstər
Diapazonda 9 xana var, amma ədədlər yalnız bunlardır: 8, 4, 0, 9, 6, 3 (B1-də mətn, A2 və C3 boşdur).
SUM = 8 + 4 + 0 + 9 + 6 + 3 = 30.
COUNT = 6 (0 da sayılır).
AVERAGE = 30 / 6 = 5 (30 / 9 ≈ 3,33 yox!).
MAX = 9, MIN = 0.
Nümunə 2. İç-içə funksiyalar

Eyni fraqment üçün hesablayın:
1) =SUM(A1:B3)/COUNT(A1:B3) və =AVERAGE(A1:B3)
2) =MAX(SUM(A1:A3);SUM(C1:C3))
3) =MAX(A1:C3)-MIN(A1:C3)
4) =SUM(A1:C1;C2)

Həllini göstər
1) A1:B3-də ədədlər: 8, 0, 6, 3 → cəm 17, say 4, 17 / 4 = 4,25. AVERAGE də 4,25 verir — düstur AVERAGE-in tərifidir.
2) İçdəki funksiyalar əvvəl hesablanır: SUM(A1:A3) = 8 + 6 = 14, SUM(C1:C3) = 4 + 9 = 13; MAX(14; 13) = 14.
3) 9 − 0 = 9 (qiymətlərin yayılma intervalı).
4) A1:C1-də ədədlər 8 və 4, üstəgəl C2 = 9: 8 + 4 + 9 = 21.
Nümunə 3. Ortanın qiymətinə görə xananı tapmaq

B1 = 6, B2 = 10, B4-də x mətni yazılıb. B3-ə hansı ədəd yazılmalıdır ki, =AVERAGE(B1:B4) 9-a bərabər olsun? B3 boş qalsaydı, AVERAGE neçə olardı?

Həllini göstər
B4-dəki mətn sayılmır, ona görə ədədlər B1, B2, B3-dür — üç ədəd.
(6 + 10 + B3) / 3 = 9 → 16 + B3 = 27 → B3 = 11.
B3 boş olsa, yalnız iki ədəd qalır: (6 + 10) / 2 = 8.
Səhv yol: 4-ə bölmək (6 + 10 + B3 = 36 → B3 = 20) — mətnli xana bölənə daxil deyil.

Tarix və vaxt: DATE, TIME, TODAY

Excel tarixi tam ədəd kimi saxlayır: 1 yanvar 1900-cü il 1 nömrəli gündür, hər növbəti gün 1 vahid artır. Vaxt isə sutkanın hissəsidir: 12:00 = 0,5, 06:00 = 0,25. Xanada biz tarixi və ya saatı görürük, amma içində ədəd durur. Buna görə iki tarixin fərqi aradakı günlərin sayını verir, tarixə 7 əlavə etmək isə bir həftə sonrakı günü verir.
DATE(il; ay; gün) tarix yaradır. Ay 12-dən böyükdürsə, növbəti ilə keçir: =DATE(2026;13;1) — 1 yanvar 2027. TODAY() bu günün tarixini qaytarır, arqumenti yoxdur və fayl hər açılanda yenilənir.

Nümunə 4. Tarixlərlə hesablama

1) =DATE(2026;9;30)-DATE(2026;9;1) neçəyə bərabərdir?
2) =DATE(2026;12;31)-DATE(2026;1;1)+1 nəyi hesablayır?
3) =DATE(2026;13;1) hansı tarixi verir?
4) TODAY() 30.09.2026 qaytarırsa, =TODAY()+100 hansı tarixdir?

Həllini göstər
1) 30 − 1 = 29 gün (fərq, günlərin sayı yox: hər iki günü saysaq, 30 olar).
2) 2026-cı ildəki günlərin sayını: 364 + 1 = 365 (2026 uzun il deyil).
3) 13-cü ay növbəti ilin 1-ci ayıdır → 01.01.2027.
4) Oktyabrda 31, noyabrda 30, dekabrda 31 gün: 30.09-dan 31.12-yə qədər 92 gün, daha 8 gün → 08.01.2027.
TIME(s; d; san) = s/24 + d/1440 + san/86400TIME(s; d; san) = s/24 + d/1440 + san/86400
burada:
  • s, d, sansaat, dəqiqə, saniyə
  • 24, 1440, 86400sutkadakı saatların, dəqiqələrin və saniyələrin sayı

TIME sutkanın hissəsini qaytarır (0-dan 1-ə qədər). Onu 24-ə vursan saat, 24 · 60-a vursan dəqiqə alarsan.

Nümunə 5. TIME funksiyası

1) =TIME(6;0;0) və =TIME(18;30;0) hansı ədədləri qaytarır?
2) =TIME(1;30;0)*24 neçədir?
3) Dərs 08:30-da başlayıb 10:05-də bitir. =(TIME(10;5;0)-TIME(8;30;0))*24*60 nəyi hesablayır?

Həllini göstər
1) 6/24 = 0,25; 18/24 + 30/1440 = 0,75 + 0,0208… ≈ 0,7708.
2) 1 saat 30 dəqiqə = 1,5 saat: (1/24 + 30/1440) · 24 = 1,5.
3) Fərq 1 saat 35 dəqiqədir, · 24 · 60 onu dəqiqəyə çevirir: 95 dəqiqə.

PI, RADIANS və RAND

PI() π ədədini 15 rəqəm dəqiqliyi ilə qaytarır: 3,14159265358979. Dairənin sahəsi =PI()*B1^2, çevrənin uzunluğu =2*PI()*B1 kimi yazılır. RADIANS(bucaq) dərəcəni radiana çevirir. Bu, lazımdır, çünki Excel-in triqonometrik funksiyaları (məsələn, SIN) bucağı radianla qəbul edir: =SIN(30) 30 radianın sinusunu hesablayır, =SIN(RADIANS(30)) isə 0,5 verir.

RADIANS(α) = α · π / 180RADIANS(α) = α · π / 180
burada:
  • αdərəcə ilə bucaq
  • π / 180π / 1801°-nin radianla qiyməti ≈ 0,01745

180° = π radian. Tərs çevirmə üçün Excel-də DEGREES funksiyası var.

Nümunə 6. PI və RADIANS

1) B1-də radius 5 yazılıb. =PI()*B1^2 və =2*PI()*B1 neçəyə bərabərdir?
2) =RADIANS(180), =RADIANS(90), =RADIANS(60) neçədir?
3) =RADIANS(45)*4/PI() düsturunun qiymətini tapın.

Həllini göstər
1) π · 25 ≈ 78,54; 2 · π · 5 = 10π ≈ 31,42.
2) 180° = π ≈ 3,1416; 90° = π/2 ≈ 1,5708; 60° = π/3 ≈ 1,0472.
3) RADIANS(45) = π/4; (π/4) · 4 / π = 1.

RAND() 0-dan 1-ə qədər təsadüfi həqiqi ədəd qaytarır: 0 ≤ x < 1 (0 ola bilər, 1 isə heç vaxt). Vərəq hər dəfə yenidən hesablananda — istənilən xana dəyişəndə və ya F9 basılanda — yeni ədəd alınır. Ona görə RAND olan xananın qiymətini əvvəlcədən demək olmaz, yalnız onun hansı aralıqda olduğunu demək olar.

=RAND()*(b − a) + a → a ≤ x < b
burada:
  • a, baralığın uclarıdır; RAND() · (b − a) uzunluğu dəyişir, + a aralığı sürüşdürür

Tam ədəd lazımdırsa, tam hissə funksiyası INT əlavə olunur: =INT(RAND()*6)+1 zər kimi 1-dən 6-ya qədər ədəd verir.

Nümunə 7. RAND-in qiymətlər aralığı

Hansı qiymətləri ala bilər?
1) =RAND()*10
2) =RAND()*5+2
3) =INT(RAND()*6)+1

Həllini göstər
1) 0 ≤ RAND() < 1, 10-a vuranda 0 ≤ x < 10: [0; 10).
2) 5-ə vuranda [0; 5), 2 əlavə edəndə [2; 7).
3) RAND()*6 aralığı [0; 6)-dır, INT tam hissəni götürür: 0, 1, …, 5; +1 → 1, 2, 3, 4, 5, 6.
İnteraktiv
Simulyasiya yüklənir…
Mini cədvəldə SUM, AVERAGE, MAX, MIN, COUNT, PI, DATE və TODAY işləyir; RAND, TIME və RADIANS-ı Excel və ya Google Sheets-də sına.

Funksiyalar diaqramların da əsasıdır: diaqram çox vaxt funksiya və düsturların nəticələrinə görə qurulur — bu barədə «Elektron cədvəldə diaqramlar və onların elementləri» dərsindədir. Excel-də bu funksiyaların peşəkar istifadəsi Excel kursunun «Əsas funksiyalar: SUM, AVERAGE, MIN, MAX, COUNT» və «Tarixlər və mətn: peşəkar funksiyalar» dərslərindədir.

Əsas fikirlər

  • Funksiya =AD(arqumentlər) şəklində yazılır; arqumentsiz funksiyalarda da mötərizə lazımdır: =PI(), =TODAY(), =RAND().
  • Diapazonda SUM, AVERAGE, MAX, MIN, COUNT yalnız ədədləri götürür: boş və mətnli xanalar nəzərə alınmır, 0 isə sayılır; AVERAGE = SUM / COUNT.
  • Tarix günün sıra nömrəsidir (1 = 01.01.1900), vaxt sutkanın hissəsidir: iki tarixin fərqi günlərin sayını, TIME(s; d; san) isə s/24 + d/1440 + san/86400 verir.
  • PI() ≈ 3,14159265358979; RADIANS(α) = α · π / 180 — Excel-in SIN, COS funksiyaları radian qəbul edir.
  • RAND() 0 ≤ x < 1 verir və hər yenidən hesablamada dəyişir; =RAND()*(b−a)+a aralığı [a; b)-dir.

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 12
Hansı funksiya diapazonda ədəd olan xanaların sayını qaytarır?