Şərt operatoru: if, elif, else və mürəkkəb şərtlər

Bankomat PIN kodu düzgün yığılanda pul verir, səhv yığılanda xəbərdarlıq edir; svetoforda yaşıl işıqda keçirik, qırmızıda dayanırıq. Proqram da vəziyyətə görə seçim etməlidir. Blok-sxemdə bu, romb fiquru ilə göstərilən budaqlanmadır (bax: «Alqoritmlər və blok-sxemlər» və «Budaqlanan alqoritmlər»), Python-da isə şərt operatoru if ilə yazılır. DİM-in 2025–2026-cı illərdəki hər variantında «Şərt operatoru» mövzusuna 2–3 tapşırıq düşüb, bəzən onlardan biri yazılı proqram olub.

Müqayisə əməlləri: şərt nə vaxt doğrudur?

Şərt qiyməti True (doğru) və ya False (yalan) olan ifadədir. Ən sadə şərtlər müqayisə əməlləri ilə qurulur. Diqqət: bərabərlik iki bərabərlik işarəsi ilə yazılır — ==, çünki tək = mənimsətmədir.

Sətirlər simvol-simvol, simvolların kodlarına görə müqayisə olunur — lüğətdəki sözlər kimi: 'apple' < 'apricot' doğrudur, çünki üçüncü simvolda p hərfi r-dən əvvəl gəlir. Böyük hərflərin kodları kiçik hərflərinkindən kiçikdir, ona görə 'Z' < 'a' də doğrudur. Rəqəmlərdən ibarət sətirlər də simvol-simvol müqayisə olunur: '10' < '9' doğrudur ('1' < '9'), halbuki 10 > 9. Ədəd isə sətirlə heç vaxt bərabər olmur: 5 == '5' → False. Python ikiqat bərabərsizliyə də icazə verir: 10 <= n <= 99 yazılışı «n ikirəqəmli ədəddir» deməkdir.

Şərtin qiyməti adi qiymətdir: onu çap etmək (print(7 > 3) → True) və dəyişənə yazmaq olar: even = n % 2 == 0. Burada əvvəl n % 2 == 0 müqayisəsi hesablanır, sonra True və ya False even dəyişəninə mənimsədilir; sonra sadəcə if even: yazmaq kifayətdir. Uzun şərtləri belə hissələrə bölmək proqramı oxunaqlı edir.

Tam və natamam şərt operatoru

Yazılış qaydaları: şərtdən sonra iki nöqtə (:) qoyulur, budağın əmrləri isə girinti ilə — adətən 4 boşluqla — yazılır. Eyni girintili ardıcıl sətirlər bir blok təşkil edir: girinti bitdisə, blok da bitib. else öz if-i ilə eyni girintidə yazılır. Şərt operatorundan sonra girintisiz gələn əmrlər hər iki halda icra olunur.

n = 38
if n % 5 == 3:
    print(n // 5)
else:
    print(n % 5)
print('end')

7
end

x = 12
y = 5
if x % y == 2:
    y = x * 2
    print(x, y)
    x = y - x
y = y + 1
print(x, y)

12 24
12 25

elif zənciri və iç-içə şərtlər

İkidən çox seçim olanda elif («else if» — «əks halda, əgər») işlədilir. Şərtlər yuxarıdan aşağı yoxlanır; ilk doğru şərtin budağı icra olunur və zəncirin qalan hissəsi keçilir — sonrakı şərtlər doğru olsa belə. Heç bir şərt doğru deyilsə, sondakı else icra olunur (o yoxdursa, heç nə edilmir). Buna görə şərtlərin sırası vacibdir: if n > 10 əvvəl, elif n > 100 sonra yazılsa, ikinci budaq heç vaxt işləməz.

s = 'k'
b = 'm'
if s == b:
    print('A')
elif s < b:
    print('B')
elif s == 'k':
    print('C')
else:
    print('D')

B

Budağın içində başqa şərt operatoru da ola bilər — bu, iç-içə şərtdir. Daxili if yalnız xarici şərt doğru olanda yoxlanır. Hansı else-in hansı if-ə aid olduğunu yalnız girinti müəyyən edir: else özü ilə eyni girintidə yazılmış ən yaxın yuxarıdakı if-ə aiddir. İmtahan proqramlarında şərtlər tez-tez 2–3 səviyyə dərinlikdə olur, ona görə izləməni sistemli apar.

1. 1
   İlkin qiymətləri yaz

   Dəyişənləri və onların ilkin qiymətlərini (giriş qiymətləri daxil) cədvələ köçür.

2. 2
   Şərti hesabla: ✓ və ya ✗

   Şərtdəki ifadəni cari qiymətlərlə hesabla və yanına ✓ (doğru) və ya ✗ (yalan) yaz.

3. 3
   ✗ olsa, bloku keç

   Girintisi daha böyük olan bütün sətirləri keç və eyni girintidəki elif / else-ə, o yoxdursa, blokdan sonrakı sətrə get.

4. 4
   ✓ olsa, bloka gir

   Əmrləri icra et, dəyişənləri yenilə, daxili şərtlər üçün 2–3-cü addımları təkrarla. Budaq icra olundusa, həmin zəncirin qalan elif / else-ləri keçilir.

5. 5
   Sonrakı əmrləri unutma

   Şərt operatorundan sonrakı girintisiz sətirlər həmişə icra olunur — cavab çox vaxt məhz orada alınır.

a = 36
b = 14
if a % b > 5:
    a = a - b
    if a > 2 * b:
        b = b + 3
    else:
        b = b - 3
        if b % 2 == 1:
            a = a + 1
else:
    a = a + b
print(a + b, a - b)

34 12

Mürəkkəb şərtlər: and, or, not

Bir neçə şərt məntiq əməlləri ilə birləşdirilir: and (və) hər iki şərt doğru olanda doğrudur; or (və ya) ən azı biri doğru olanda doğrudur; not (deyil) şərtin qiymətini tərsinə çevirir. Bunlar «Məntiq əməliyyatları və məntiq elementləri» dərsindəki konyunksiya, dizyunksiya və inversiyadır.

Aralıqlar üçün hazır qəliblər: x-in [10; 20] parçasında olması — 10 <= x <= 20 (yəni x >= 10 and x <= 20); parçadan kənarda olması — x < 10 or x > 20, bu da not (10 <= x <= 20) ilə eynidir. Diqqət et: «kənarda» şərtində and yazmaq səhvdir — heç bir ədəd eyni vaxtda həm 10-dan kiçik, həm də 20-dən böyük ola bilməz, belə şərt həmişə yalandır.

pairs = [(9, 4), (9, 6), (2, 5), (-1, 3), (8, 8),
         (0, 0), (12, 9), (-5, -5), (7, 1), (10, 11)]
count = 0
for s, t in pairs:
    if s >= 8 and t % 3 != 0 or s < 0:
        count = count + 1
print(count)

5

x = 3
y = 5
if x * y > 15:
    print('#')
elif y ** x != 125:
    print('# #')
else:
    print('# # # #')
if y // x == 1:
    print('# # #')

# # # #
# # #

Qalıqla qurulan şərtlər və yazılı tapşırıq

İmtahanın ən sevimli şərtləri qalıqla qurulur. Onları bir baxışda tanımaq lazımdır:

• n % 2 == 0 — n cütdür; n % 2 == 1 — n təkdir;
• n % k == 0 — n k-ya bölünür; n % k != 0 — bölünmür;
• n % 10 == 7 — son rəqəm 7-dir; n // 10 % 10 == 3 — onluqlar rəqəmi 3-dür;
• n % 3 == 0 and n % 5 == 0 — n 15-ə bölünür;
• dövri naxış: nə isə hər k addımdan bir təkrarlanırsa, n % k n-in naxışdakı yerini göstərir.

Sonuncu fikri yazılı tapşırıqda tətbiq edək. Natural ədədlər 4 sütunlu cədvələ «ilan» kimi yazılıb: tək nömrəli sətirlərdə soldan sağa, cüt nömrəli sətirlərdə sağdan sola.

n = 26
r = n % 8
if r == 0 or r == 1:
    print('A')
elif r == 2 or r == 7:
    print('B')
elif r == 3 or r == 6:
    print('C')
else:
    print('D')

B

Yazılı tapşırıqda tam proqram yazılır: giriş (int(input())), hesablama (burada qalıq və şərtlər) və çıxış (print). DİM yazılı tapşırıqların qiymətləndirmə meyarlarını dərc etmir, ona görə hər hissəni aydın yaz və cavabı nümunə cədvəlindəki bütün hallarla, həm də «sərhəd» qiymətləri ilə (burada 8, 16 kimi qalığı 0 olan ədədlərlə) öz proqramında addım-addım yoxla.

for t in [10, 33, 50, 1000, 1234]:
    r = t % 60
    colour = '?'
    # choose the colour with if / elif / else
    print(t, colour)

10 green
33 yellow
50 red
1000 red
1234 yellow

for y in [2024, 2100, 2000, 2026]:
    leap = False  # write the condition here
    if leap:
        print(y, 'Yes')
    else:
        print(y, 'No')

2024 Yes
2100 No
2000 Yes
2026 No