Elektron cədvəldə diaqramlar və onların elementləri

Bu dərsdə öyrənəcəksən

Verilənlərə uyğun diaqram növünü seçmək və Excel-də diaqram qurmaq
Diaqramın elementlərini (diaqram və qurma sahəsi, başlıq, oxlar, əfsanə, verilənlər sırası, nişanlar) tanımaq və adlandırmaq
Dairəvi diaqramda sektorun faizini və bucağını, bir sektordan isə bütün qiymətlərin cəmini tapmaq
Düsturlarla hesablanan xanalar üzrə qurulmuş diaqramdan naməlum xananı və gəlir diaqramını tapmaq

DİM-in 2025–2026-cı illərdəki dörd qəbul imtahanının hər birində «Elektron cədvəldə diaqramlar və onların elementləri» mövzusundan bir tapşırıq olub. Onların iki növü var. Birincidə dairəvi diaqram düsturlarla hesablanan xanalar üzrə qurulub və diaqramın şəkildəki kimi olması üçün xanaya hansı ədədin yazılmalı olduğu soruşulur. İkincidə iki diaqram verilir — biri miqdarları, digəri qiymətləri göstərir — və gəliri düzgün göstərən diaqramı seçmək lazımdır. Hər ikisi bir düstura əsaslanır: sektorun payı = qiymət / cəm. Əvvəlcə diaqramın növlərini və elementlərini öyrənək.

Diaqram və onun növləri

Tərif

Diaqram

Cədvəldəki ədədi verilənlərin qrafik təsviri. Diaqram verilənlərlə əlaqəlidir: xanadakı ədəd və ya düsturun nəticəsi dəyişən kimi diaqram da dəyişir.

Növ	Excel	Nə vaxt seçilir	Nümunə
Sütunlu	`Column`	kateqoriyaları müqayisə etmək	siniflərdəki şagirdlərin sayı
Zolaqlı	`Bar`	uzun adlı kateqoriyalar; zolaqlar üfüqidir	ölkələrin əhalisi
Xətti	`Line`	zamanla dəyişmə	həftə ərzində temperatur
Dairəvi	`Pie`	bütövün hissələri (faizlər); yalnız bir verilənlər sırası	ailə büdcəsinin bölgüsü

1
Verilənləri seç
Başlıqlarla birlikdə, məsələn A1:C5. Başlıqlar oxların yazılarına və əfsanəyə çevrilir.
2
Növü seç
Insert › Charts qrupunda: Column, Bar, Line, Pie. Alt+F1 həmin vərəqdə standart diaqram qurur, F11 isə diaqramı ayrıca diaqram vərəqində yaradır.
3
Elementləri əlavə et
Chart Design › Add Chart Element: başlıq, ox başlıqları, əfsanə, verilənlərin nişanları, şəbəkə xətləri.
4
Lazım olsa, dəyişdir
Change Chart Type növü, Switch Row/Column isə sətir və sütunların rolunu dəyişir.

Diaqram cədvəldəki ədədləri «oxumağa» kömək edir, amma onu düzgün oxumaq lazımdır. Sütunlu və zolaqlı diaqramda qiymət sütunun hündürlüyü (zolağın uzunluğu) ilə göstərilir və şkala ilə oxunur; xətti diaqramda əsas məlumat xəttin meylidir: yuxarı qalxırsa, qiymət artır. Dairəvi diaqramda isə mütləq qiymətlər görünmür — yalnız paylar görünür. Ona görə iki dairəvi diaqramı müqayisə edəndə ehtiyatlı ol: 50%-lik sektor bir diaqramda 20 məhsul, başqasında 200 məhsul ola bilər.

Diaqramın elementləri

Sütunlu diaqramın elementləri. Rəqəmlərin izahı aşağıdakı siyahıdadır.

Diaqram sahəsi (Chart Area) — bütün diaqramı əhatə edən çərçivə; qalan elementlər onun içindədir.
Qurma sahəsi (Plot Area) — oxlarla məhdud sahə; verilənlər burada çəkilir.
Diaqramın başlığı (Chart Title).
Qiymətlər oxu — şaquli ox, şkala və ox başlığı ilə.
Kateqoriyalar oxu — üfüqi ox; burada A, B, C, D mağazaları.
Əfsanə (Legend) — hansı rəngin hansı verilənlər sırasına aid olduğunu göstərir: 2025 və 2026.
Verilənlər sırası (Data Series) — eyni rəngli sütunlar: 2026-cı ilin satışları.
Verilənlərin nişanları (Data Labels) — sütunun üstündə yazılmış qiymət.
Şəbəkə xətləri (Gridlines) — qiymətləri oxumağa kömək edən üfüqi xətlər.

Tərif

Verilənlər sırası

Cədvəlin bir sətrindən və ya sütunundan götürülmüş və diaqramda eyni rənglə çəkilən qiymətlər. Sütunlu, zolaqlı və xətti diaqramda bir neçə sıra ola bilər; dairəvi diaqram isə yalnız bir sıranı göstərir: onun hər sektoru sıranın bir qiymətidir, oxları yoxdur, nişanlarda çox vaxt faizlər yazılır.

Dairəvi diaqram: sektorun payı

p = x / S · 100%, α = x / S · 360°p = x / S · 100%, α = x / S · 360°

burada:

xsektora uyğun xananın qiyməti
Sdiapazondakı bütün qiymətlərin cəmi
psektorun payı, faizlə
αsektorun mərkəzi bucağı

Bütün sektorların faizləri cəmi 100%, bucaqları cəmi 360° edir. Bir qiymət dəyişəndə S də dəyişir, ona görə bütün faizlər dəyişir.

Nümunə 1. Faizlər və bucaqlar

B1:B3 diapazonunda 45, 30 və 75 ədədləri var. Bu diapazon üzrə dairəvi diaqram qurulub. Hər sektorun faizini və bucağını tapın.

Həllini göstər

S = 45 + 30 + 75 = 150.
45 / 150 = 0,3 → 30%, bucaq 0,3 · 360° = 108°.
30 / 150 = 0,2 → 20%, bucaq 72°.
75 / 150 = 0,5 → 50%, bucaq 180°.
Yoxlama: 30 + 20 + 50 = 100%, 108 + 72 + 180 = 360°.

Nümunə 2. Bir sektordan cəmə

Dairəvi diaqramda 18 ədədinə uyğun sektor 15%-dir. 1) Bütün qiymətlərin cəmi neçədir? 2) 40%-lik sektora hansı ədəd uyğundur? 3) 15%-lik sektorun bucağı neçədir?

Həllini göstər

1) 18 cəmin 15%-idir: S = 18 / 0,15 = 120.
2) 0,4 · 120 = 48.
3) 0,15 · 360° = 54°.

DİM tipli tapşırıqlar

DİM-in diaqram tapşırığında diaqram adətən adi ədədlər üzrə deyil, düsturlarla hesablanan xanalar üzrə qurulur. Deməli, tapşırıq iki mövzunu birləşdirir: əvvəlcə düsturu köçürüb hər xananın qiymətini tapırsan (ünvanlar dərsindəki kimi), sonra dairəvi diaqramın faizlərindən istifadə edirsən. Aşağıdakı alqoritm bu tipli bütün tapşırıqlara yarayır.

1
Düsturları köçür
Diaqramın diapazonundakı hər xana üçün düsturu yaz; $ olan hissələr dəyişmir.
2
Məlum qiymətləri hesabla
Naməlum xananı x ilə işarələ: məsələn, D2 = 3x + 2.
3
Faizləri xanalara uyğunlaşdır
Məlum qiymətlərin nisbəti faizlərin nisbətinə bərabər olmalıdır.
4
Cəmi, sonra x-i tap
S = x / p · 100 məlum sektordan; naməlum xana = S − məlum xanaların cəmi. Sonda faizlərin cəminin 100% olduğunu yoxla.

	A	B	C	D
1	7	4	2	=A1*B1+C$1
2	3	?	5
3	9	2	7

Nümunə 3: D1-dəki düstur D2 və D3-ə köçürülüb; B2-nin qiyməti naməlumdur.

Nümunə 3. Düsturlu xanalar üzrə dairəvi diaqram (DİM tipli)

Yuxarıdakı fraqmentdə D1 xanasındakı düstur D2 və D3 xanalarına köçürülüb. D1:D3 diapazonu üzrə qurulmuş dairəvi diaqramın sektorları 30%, 50% və 20%-dir. B2 xanasına hansı ədəd yazılıb?
A) 12 B) 15 C) 16 D) 48 E) 50

Həllini göstər

1) Düsturları köçürək (aşağı köçürəndə yalnız sətir dəyişir, C$1 isə kilidlidir):
D1: =A1*B1+C$1 = 7 · 4 + 2 = 30;
D2: =A2*B2+C$1 = 3 · B2 + 2;
D3: =A3*B3+C$1 = 9 · 2 + 2 = 20.
2) D1 : D3 = 30 : 20 = 3 : 2 — bu, 30% : 20%-ə uyğundur. Deməli, D1 — 30%, D3 — 20%, D2 — 50%.
3) 30 cəmin 30%-idir: S = 100, D2 = 50.
4) 3 · B2 + 2 = 50 → B2 = 16.
Cavab: C) 16. B (15) — C$1-i nisbi ünvan kimi köçürüb D2 = 3 · B2 + 5 yazanların, E (50) — D2-ni B2 ilə qarışdıranların səhvidir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

Nümunə 3-ün cavabının yoxlanması: D1 = 30, D2 = 50, D3 = 20 (tapşırıq üçün qurulmuş verilənlər).

Nümunə 4. Məlum sektordan naməlum xanaya (kodlaşdırılan cavab)

E1 xanasına =2*(C1+D1) düsturu yazılıb və E2:E4-ə köçürülüb. C1:C4-də 5, 8, x, 4, D1:D4-də isə 7, 4, 3, 2 ədədləri var. E1:E4 üzrə qurulmuş dairəvi diaqramda E4-ə uyğun sektor 10%-dir. x neçədir? E1-in sektoru neçə faizdir?

Həllini göstər

E1 = 2 · (5 + 7) = 24; E2 = 2 · (8 + 4) = 24; E3 = 2 · (x + 3); E4 = 2 · (4 + 2) = 12.
12 cəmin 10%-idir: S = 120.
24 + 24 + 2 · (x + 3) + 12 = 120 → 2 · (x + 3) = 60 → x + 3 = 30 → x = 27.
E1-in payı: 24 / 120 = 0,2 → 20%.
Cavab: 27; 20%.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

Nümunə 5-in birinci diaqramı (tapşırıq üçün qurulmuş verilənlər).

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

Nümunə 5-in ikinci diaqramı.

Nümunə 5. İki diaqramdan gəlir diaqramına (DİM tipli)

Mağazada A, B, C, D məhsullarından cəmi 60 ədəd satılıb. Dairəvi diaqram onların say bölgüsünü (faizlə), sütunlu diaqram isə 1 ədədin qiymətini göstərir (yuxarıda). Hər məhsul üzrə ümumi gəliri hansı sütunlu diaqram düzgün göstərir? (Sütunların hündürlükləri A, B, C, D ardıcıllığı ilə verilib.)
A) 120, 120, 90, 72
B) 8, 5, 10, 6
C) 200, 200, 150, 120
D) 15, 24, 9, 12
E) 23, 29, 19, 18

Həllini göstər

1) Faizlərdən sayları tapaq: A — 60 · 0,25 = 15, B — 60 · 0,4 = 24, C — 60 · 0,15 = 9, D — 60 · 0,2 = 12.
2) Gəlir = say · qiymət: A — 15 · 8 = 120, B — 24 · 5 = 120, C — 9 · 10 = 90, D — 12 · 6 = 72.
Cavab: A. B — qiymətlər, D — saylardır; C faizi qiymətə vurub alınır (sütunların forması eynidir, amma şkala səhvdir), E isə sayla qiyməti toplayanların cavabıdır.

Nümunə 6. Diaqramın növünü seçmək

Hansı növ diaqram daha uyğundur?
1) Bir həftə ərzində Bakıda havanın temperaturu.
2) Ailənin aylıq xərclərinin payları.
3) Beş məktəbin şagirdlərinin sayının müqayisəsi.
4) Adları uzun olan on ölkənin əhalisi.

Həllini göstər

1) Xətti — zamanla dəyişmə.
2) Dairəvi — bütövün hissələri.
3) Sütunlu — kateqoriyaların müqayisəsi.
4) Zolaqlı — uzun adlar üfüqi zolaqların yanında rahat yerləşir.

İnteraktiv

Simulyasiya yüklənir…

Faizlər düsturla: =D1/SUM($D$1:$D$3)*100 — dairəvi diaqram da məhz bunu hesablayır.

Bu dərs «Elektron cədvəl: ünvanlar, diapazonlar və düsturlar» və «Elektron cədvəldə funksiyalar» dərslərinə əsaslanır: DİM-in diaqram tapşırıqlarında adətən əvvəlcə düstur köçürülür, sonra faiz hesablanır. Excel-də diaqramlarla peşəkar iş (diaqram növünün dəyişdirilməsi, pivot diaqramlar) Excel kursunun «Diaqramlar və pivot cədvəllər» dərsindədir.

Əsas fikirlər

Sütunlu və zolaqlı diaqram kateqoriyaları müqayisə edir, xətti diaqram zamanla dəyişməni, dairəvi diaqram isə bütövün hissələrini göstərir.
Elementlər: diaqram sahəsi, qurma sahəsi, başlıq, qiymətlər və kateqoriyalar oxları, əfsanə, verilənlər sırası, verilənlərin nişanları, şəbəkə xətləri.
Dairəvi diaqram yalnız bir verilənlər sırasını göstərir; sektorun payı p = x / S · 100%, bucağı α = x / S · 360°.
Diaqram verilənlərlə əlaqəlidir: düsturlu xanalar üzrə qurulubsa, əvvəlcə düsturları köçür və qiymətləri hesabla, sonra cəmi məlum sektordan tap.
Gəlir tapşırığında faizləri əvvəlcə saya çevir (say = cəm · p), sonra qiymətə vur; faizi birbaşa qiymətə vurmaq şkalanı səhv edir.

Özünü yoxla

12 sual. Hər düzgün cavab XP qazandırır.

1 / 12

Bütövün hissələrini (faizlərini) göstərmək üçün hansı diaqram ən uyğundur?