Otobüs aniden fren yaptığında yolcular öne doğru savrulur. Patenle duvardan itildiğinde ise geriye doğru kayarsın. Bu iki günlük olayı Isaac Newton'un hareket yasaları açıklar. Bu derste bunlardan ikisini, birinci ve üçüncü yasayı tanıyacaksın.
Kuvvet nedir?
KuvvetTanım
Bir cismin başka bir cisme etkisinin ölçüsü olan vektörel büyüklük. Kuvvetin büyüklüğü, yönü ve uygulama noktası vardır. Birimi newton'dur (N) ve dinamometreyle ölçülür.
- Kuvvet bir cismi hızlandırabilir ya da yavaşlatabilir (topa vurmak, frenlemek).
- Kuvvet hareketin yönünü değiştirebilir (futbolcunun topa kafa vurması).
- Kuvvet bir cismin şeklini değiştirebilir (yay uzar, oyun hamuru ezilir).
Bileşke kuvvet
Bir cisme genellikle aynı anda birkaç kuvvet etki eder. Bunların ortak etkisini tek başına yapan kuvvete bileşke (net) kuvvet denir. Aynı yöndeki kuvvetler toplanır; zıt yöndeki kuvvetlerde büyükten küçük çıkarılır ve bileşke, büyük kuvvetin yönündedir.
Örnek 1: kutuyu çekiyorlar
Problem
Murad bir kutuyu 60 N kuvvetle sağa çekiyor. a) Elvin ona yardım edip kutuyu 40 N ile sağa çekiyor. b) Elvin kutuyu 40 N ile sola çekiyor. Her iki durumda bileşke kuvveti bul.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
b) Kuvvetler zıt yöndedir: R = 60 N − 40 N = 20 N, sağa doğru (büyük kuvvetin yönünde).
Etkileşimli
Etkileşimli
Eylemsizlik ve Newton'un birinci yasası
Antik Yunan düşünürü Aristoteles, bir cismin ancak ona sürekli kuvvet uygulandıkça hareket ettiğine inanıyordu. Galileo Galilei deneylerle gösterdi ki sürtünme olmasaydı pürüzsüz bir yüzeyde yuvarlanan bilye hiç durmazdı. Hareket eden cisimleri durduran şey sürtünme ve hava direncidir.
Newton'un birinci yasası (eylemsizlik yasası)Tanım
Bir cisme etki eden kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa cisim ya durgun kalır ya da doğrusal bir yolda sabit hızla hareket etmeye devam eder. Cisimlerin hızlarını koruma eğilimine eylemsizlik denir.
- Otobüs fren yaptığında yolcular eylemsizlik nedeniyle eski hızlarıyla ileri gitmeye devam eder ve öne savrulur.
- Emniyet kemeri, araç aniden durduğunda vücudunun eylemsizlikle öne fırlamasını engeller.
- Islak ellerini silktiğinde su damlaları eylemsizlikle hareketlerini sürdürüp elinden ayrılır.
Newton'un üçüncü yasası: etki ve tepki
Kuvvetler her zaman çiftler hâlinde ortaya çıkar. Duvarı elinle ittiğinde duvar da seni aynı büyüklükte kuvvetle geri iter; patendeysen geriye kayarsın. Buna etkileşim denir.
Burada
- F₁₂
- 1. cismin 2. cisme uyguladığı kuvvet
- F₂₁
- 2. cismin 1. cisme uyguladığı kuvvet
İki cisim birbirine büyüklükçe eşit, yönce zıt kuvvetler uygular.
Örnek 2: buz üzerinde patenciler
Problem
Buz pistinde 40 kg kütleli Aysel, 60 kg kütleli Murad'ı 120 N kuvvetle itiyor. Murad, Aysel'e ne kadar kuvvet uygular? Hangisi daha büyük ivme kazanır ve kaç kat?
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Kuvvetler eşittir ama Aysel'in kütlesi küçük olduğu için ivmesi daha büyüktür.
İvmeler kütlelerle ters orantılıdır: 60 kg / 40 kg = 1,5 kat.
(Bir sonraki dersteki a = F / m formülüyle: Aysel'in ivmesi 3 m/s², Murad'ınki 2 m/s²'dir.)
- Yürürken ayağın yeri geriye iter, yer de seni ileri iter.
- Yüzücü elleriyle suyu geriye iter, su da onu ileri iter.
- Roket sıcak gazları aşağı doğru püskürtür, gazlar da roketi yukarı iter.
Unutma
- Kuvvet bir cismin diğerine etkisinin ölçüsüdür; vektöreldir ve newton (N) ile ölçülür.
- Aynı yöndeki kuvvetler toplanır, zıt yöndekiler çıkarılır.
- Birinci yasa: bileşke kuvvet sıfırsa cisim durgun kalır ya da doğrusal yolda sabit hızla hareket eder.
- Kütle, eylemsizliğin ölçüsüdür.
- Üçüncü yasa: cisimler birbirine eşit ve zıt kuvvetler uygular; bu kuvvetler farklı cisimlere etki eder.