Eylül 1795, Tiflis. Şehrin üzerinde duman yükseliyor: Kartli-Kaheti kralı II. İrakli’nin ordusu yenilmiş, Kaçar atlıları sokaklara dolmuş. Birazdan çok sayıda esirle güneye dönecekler. Birkaç hafta önce aynı ordu Karabağ’da Şuşa Kalesi’nin eteğinde 33 gün durmuş ve hiçbir sonuç alamamıştı. Ağa Muhammed Han Kaçar kimdi, Kafkasya’ya neden geldi ve onun «birleştirmesi» hanlıkların kaderini neden değiştirmedi?
Kaçarların yükselişi ve amaçları
Kaçarlar Kızılbaş Türk boylarından biriydi; başbuğları Esterabad çevresinde güçlenmişti. Nadir Şah’ın ölümünden sonra İran’da iktidar için Kaçarlarla Kerim Han Zend arasında uzun bir mücadele yaşandı ve Zendler kazandı. Kaçar başbuğu Muhammed Hasan Han öldürüldü, oğlu Ağa Muhammed Han ise Şiraz’da Kerim Han’ın sarayında rehin tutuldu. 1779’da Kerim Han ölür ölmez Ağa Muhammed Şiraz’dan kaçtı, akrabalarını etrafında topladı ve Zendlere karşı mücadeleyi sürdürdü. Zend hanedanının son temsilcisi 1794’te yenildi; Kaçar devletinin başkenti Tahran oldu. Güney hanlıkları 1790’ların başında zaten itaat altına alınmıştı; şimdi sıra kuzeydeydi.
KaçarlarTanım
Kızılbaş boylarından biri; Ağa Muhammed Han’dan başlayarak 1925’e kadar İran’ı yöneten hanedan.
Şahın amacı Safevî devletinin sınırlarını yeniden kurmaktı: Güney Kafkasya hanlıkları ve Gürcistan Safevîler döneminde İran’a bağlıydı. Üstelik 1783’te II. İrakli Georgiyevsk Antlaşması’yla Rusya’nın himayesini kabul etmişti ve Ağa Muhammed, Rusya’nın Kafkasya’da yerleşmesinden çekiniyordu. Tarihçiler bu politikayı farklı değerlendirir: Azerbaycan ders kitapları onu hanlıkları ele geçirme girişimi, İran tarih yazımı ise Safevî toprak bütünlüğünün yeniden kurulması sayar.
1795: Kafkasya’ya birinci sefer
1795 yazında Kaçar ordusu Aras’ı geçip Karabağ’a girdi. İbrahim Halil Han Lenkeran hanı Mir Mustafa Han’la ittifak kurdu, Aras üzerindeki Hudaferin Köprüsü’nü yıktırdı ve Şuşa’yı 33 gün savundu: kalenin bir yanı uçurum, öbür yanı sarp kayalıktı, kuşatanların ise erzakı tükeniyordu. Kuşatmayı kaldıran şah ordusunu Tiflis’e yöneltti. Bazı tarihçiler hanın 1795’te şahın şartlarını kabul ettiğini yazar; ders kitabı görüşüne göre ise kale alınmadı. Kaçar ordusunun Şirvan’a ilerleyişi sırasında Şamahı hanı Mustafa Han, Fit Dağı’nda tahkim olup Derbent yönündeki ilerleyişi geciktirdi (olayın tarihi 1795–1796 olarak verilir). Bu seferden sonra İrevan Hanlığı da Ağa Muhammed’e bağımlı hâle geldi; Nahçıvan ise beklenmedik bir direniş gösterdi.
Tiflis yakınında Kaçar birlikleri Gürcü ordusunu yendi, şehri yağmalayıp yaktı. Georgiyevsk Antlaşması’na rağmen Rusya kralın yardımına zamanında gelmedi. Tiflis’in yağmalanması Kaçar gücünün Kafkasya’daki zirvesi oldu, ama Rusya’nın karşılığını da kaçınılmaz kıldı.
Etkileşimli
1796: şah ilanı ve Zubov’un seferi
1796 baharında Ağa Muhammed Mugan’da resmen şah ilan edildi ve Kafkasya topraklarındaki hak iddiasını duyurdu. Aynı yıl Rusya karşılık verdi: Valerian Zubov komutasındaki Rus birlikleri Derbent’i ve Bakü’yü alıp Şirvan’a ilerledi. Ancak Kasım 1796’da II. Katerina öldü, yeni çar I. Pavel Zubov’un seferini durdurup birlikleri geri çağırdı. Böylece Kafkasya yine Rusya ile İran arasında kalmıştı.
1797: ikinci sefer ve şahın ölümü
Rus tehdidi uzaklaşır uzaklaşmaz şah 1797’de ikinci kez Kafkasya’ya sefer düzenledi ve yine Karabağ’a geldi. İbrahim Halil Han kaleden çıktı, kuşatma altında kaldı ve geri dönemedi; ihtiyarlar şehri teslim etti. O yaz Ağa Muhammed Şah Şuşa’da bir suikast sonucu öldürüldü. Tahta yeğeni Feth Ali Şah (1797–1834) çıktı; onun döneminde veliaht Abbas Mirza Tebriz’de oturarak Kuzey Azerbaycan’a karşı hazırlık yapacaktı.
Girişim neden başarısız oldu?
Kaçar seferleri hanlıkların gönüllü birleşmesi değil, güç yoluyla boyun eğdirilmesiydi; hanlar bunu bağımsızlık kaybı sayıp direndi. Şah ölünce Kaçar etkisi de zayıfladı. Ama asıl sonuç farklıydı: Tiflis’in yağmalanması Gürcistan’ı zayıflattı ve Rusya’nın Kafkasya’ya girişini hızlandırdı. 1801’de Rusya Kartli-Kaheti’yi ilhak etti, hanlıkların işgali ise Rus–Kaçar savaşlarına yol açtı (bkz. «Birinci Rus–Kaçar Savaşı (1804–1813) ve Gülistan Antlaşması»).
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Georgiyevsk Antlaşması (1783): Kartli-Kaheti Rusya’nın himayesinde | Ağa Muhammed Gürcistan’ı cezalandırmak ve Rusya’yı geriletmek için 1795 seferine çıktı |
| Hanların ittifakı, yıkılan köprü, kalenin doğal savunması | Şuşa 33 gün dayandı, Kaçar ordusu kuşatmayı kaldırdı |
| Tiflis’in yağmalanması (1795) | Rusya Zubov’un seferini gönderdi (1796); Gürcistan zayıfladı |
| II. Katerina’nın ölümü (Kasım 1796) | I. Pavel birlikleri geri çağırdı, Zubov’un seferi yarım kaldı |
| Şahın Şuşa’da öldürülmesi (1797) | Sefer sona erdi, Feth Ali Şah tahta çıktı, Kaçar baskısı geçici olarak zayıfladı |
| Özellik | Kubalı Feth Ali Han | Ağa Muhammed Han Kaçar |
|---|---|---|
| Devlet | Kuba Hanlığı | Kaçar devleti (İran) |
| Tarihler (Kafkasya’daki faaliyet) | 1758–1789 | 1795–1797 |
| Yöntem | Önce barışçı yol, sonra silah | Silahlı seferler, boyun eğdirme |
| Amaç | Hanlıkları kendi etrafında birleştirmek | Safevî sınırlarını yeniden kurmak |
| Ortak yön | Karabağ’ı boyun eğdiremedi | 1795’te Şuşa’yı alamadı |
- 1779
Kerim Han Zend ölür; Ağa Muhammed Şiraz’dan kaçar
- 1783
Georgiyevsk Antlaşması: Kartli-Kaheti Rusya’nın himayesinde
- 1790'lar
Güney hanlıkları Kaçarlara tabi kılınır (1790’ların başı)
- 1794
Zend hanedanının sonu
- 1795
Şuşa kuşatması
- 1795
Tiflis yağmalanır
- 1796
Ağa Muhammed Han Mugan’da şah ilan edilir
- 1796
Zubov’un Derbent ve Bakü seferi
- Kasım 1796
II. Katerina ölür; Zubov geri çağrılır
- 1797
Ağa Muhammed Şah Şuşa’da öldürülür
- 1797
Feth Ali Şah Kaçar tahta çıkar
- 1801
Rusya Kartli-Kaheti’yi ilhak eder
| Kişi | Tarih | Rolü |
|---|---|---|
| Ağa Muhammed Han Kaçar | 1795–1797 | 1796’dan şah; Şuşa’yı kuşattı, Tiflis’i yağmaladı, Şuşa’da öldürüldü |
| İbrahim Halil Han | 1795, 1797 | Karabağ hanı; Şuşa’nın 33 günlük savunmasına önderlik etti |
| Mustafa Han | 1795–1796 | Şamahı hanı; Fit Dağı’nda savunma yaptı |
| II. İrakli | 1783, 1795 | Kartli-Kaheti kralı; Georgiyevsk Antlaşması; 1795’te Tiflis’i kaybetti |
| Valerian Zubov | 1796 | Derbent ve Bakü’yü alan Rus komutan |
| Feth Ali Şah Kaçar | 1797–1834 | Ağa Muhammed Şah’ın yeğeni ve halefi |
Kaynak: Şuşa kuşatması
Şah ordusuyla Aras kıyısına yaklaştığında hanın köprüyü yıktırdığı ve komşu bir hükümdarla ittifak kurduğu anlaşıldı. Ordu nehri geçip dağlık ülkeye girdi ve yüksek bir kayaya kurulmuş kaleyi kuşattı. Kalenin bir yanı uçurum, öbür yanı dik taşlıktı; surların ardında hanın savaşçıları ve şehir halkı birlikte savunma yapıyordu.
Kuşatma uzadıkça ordugâhta erzak azaldı, atlara yem bulunamadı. Hücumlar sonuç vermedi. Sonunda şah kaleyi almaktan vazgeçti ve ordusunu batıya, Rus himayesini kabul etmiş kralın başkentine doğru yöneltti.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen şahı, kaleyi ve olayların yılını belirleyin.
2) Şahın kaleyi alamamasının bir askerî-doğal ve bir ekonomik (ikmal) nedenini açıklayın.
3) Bu olayların metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Askerî-doğal: kalenin doğal savunması (uçurum, sarp kayalar) ve hanların ittifakla direnişi. Ekonomik: ordugâhta erzak ve yem sıkıntısı. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Tiflis yağmalandı, Gürcistan zayıfladı ve 1801’de Rusya tarafından ilhak edildi; Rusya 1796’da Zubov’un seferiyle karşılık verdi; 1796’da şah ilan edilen Ağa Muhammed 1797’de ikinci kez Şuşa’ya geldi ve orada öldürüldü. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; kuşatmanın kalkması metinde var, puan getirmez.
Sınav tipi görevler
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
Ağa Muhammed Han Kaçar’ın 1795 seferine ait değildir:
A) Şuşa’nın 33 günlük kuşatması
B) İbrahim Halil Han’ın Lenkeran hanı Mir Mustafa Han’la ittifakı
C) Tiflis’in yağmalanması
D) Kubalı Feth Ali Han’ın Gavduşan ovasında yenilmesi
E) Hudaferin Köprüsü’nün yıktırılması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: D’deki Gavduşan, Kuba Hanlığı tarihine aittir: Feth Ali Han 1774’te Emir Hamza’nın Dağıstan kuvvetlerine yenilmişti — yirmi yıl önce ve başka bir hükümdar.
Cevap: D.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Ağa Muhammed Han’ın Mugan’da şah ilan edilmesi
2. Georgiyevsk Antlaşması
3. Ağa Muhammed Şah’ın Şuşa’da öldürülmesi
4. Tiflis’in yağmalanması
5. II. Katerina’nın ölümü
A) 2, 4, 1, 5, 3 B) 2, 1, 4, 5, 3 C) 2, 4, 5, 1, 3 D) 4, 2, 1, 5, 3 E) 2, 4, 1, 3, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 4 — 1795, 1 — 1796 baharı, 5 — 1796 Kasımı. Yani doğru sıra 4, 1, 5.
Adım 3: B’de 1 ile 4, C’de 5 ile 1 yer değiştirmiş, D’de Georgiyevsk Antlaşması Tiflis’in yağmalanmasından sonra gelmiş; hepsi yanlış.
Cevap: A.
Sınav görevi: «X ile benzer, Y ile farklı»
Problem
Ağa Muhammed Han Kaçar’ın 1796’da şah ilan edilmesi, Nadir Han Afşar’ın 1736’da şah seçilmesiyle hangi yönden benzer (a), hangi yönden farklıdır (b)? Cevabı «ab» sırasıyla yazın.
1. İkisi de Mugan’da gerçekleşti
2. Nadir son Safevî şahının yerine geçti, Kaçarlar ise Zendlerin yerine geçti
3. İkisi de Kaçar boyundandır
4. İkisi de Horasan’da ilan edildi
5. İkisi de 1796’da gerçekleşti
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Nadir 1736’da son Safevî şahı III. Abbas’ın yerine geçti, Kaçarlar ise Zendlerin yerine geçti (2). Bu, farklılıktır.
Adım 3: Nadir Afşar boyundandır (3 yanlış); yer Horasan değil, Mugan’dır (4 yanlış); yıllar 1736 ve 1796’dır (5 yanlış).
Cevap: 12.
Bu dersten sonra hanlıkların iç yaşamına dönüyoruz: sıradaki ders «Hanlıklar döneminde sosyo-ekonomik hayat ve yönetim». Önceki ders «Bakü, Derbent ve Lenkeran Hanlıkları; cemaatlikler, sultanlıklar ve meliklikler» idi; Şuşa ve Karabağ için «Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han» dersine bakın.
Unutma
- Ağa Muhammed Han Kaçar, Kerim Han Zend’in sarayında rehindi; 1779’da kaçtı, 1794’te Zendleri yendi.
- 1795: Şuşa 33 gün savunuldu ve alınamadı; Kaçar ordusu Tiflis’i yağmaladı.
- 1796: Ağa Muhammed Mugan’da şah ilan edildi; Zubov Derbent ve Bakü’yü aldı, II. Katerina’nın ölümünden sonra geri çağrıldı.
- 1797: şah Şuşa’da suikast sonucu öldürüldü; tahta yeğeni Feth Ali Şah çıktı.
- Seferler hanlıkları birleştirmedi; Gürcistan’ı zayıflattı ve Rusya’nın Kafkasya’ya gelişini hızlandırdı (1801: Kartli-Kaheti’nin ilhakı).