1741, Nadir Şah’ın Derbent yakınındaki ordugâhı. Şahın emriyle boynuna ip geçirilmiş bir Şekili idama götürülüyor. Ama o, korkmadan şaha, Şeki hâkimi Melik Necef’in şahın vergilerini keyfince artırdığını ve halkı şaha küstürdüğünü söylüyor. Nadir onu affediyor, hatta yetkilerini genişletiyor; fakat yakınlarına bu adamın daha «bir iş çıkaracağını» söylüyor. Şah yanılmamıştı: iki yıl sonra Hacı Çelebi Azerbaycan’daki ilk bağımsız hanlığın temelini attı.
Şeki ayaklanması ve ilk bağımsız hanlık
Nadir Şah’ın bitmeyen savaşları ve yerel yöneticilerin keyfîliği halkı tüketmişti (bkz. «Afşar İmparatorluğu: Nadir Şah’ın politikası ve imparatorluğun çöküşü»). 1741’de Şekililer Melik Necef’ten şikâyet etti; Nadir de halkı yatıştırmak için Şeki’de büyük itibarı olan Hacı Çelebi’yi mahalin vekili atadı. Melik Necef’le mücadele sürdü; Hacı Çelebi şahın huzuruna ikinci kez çağrıldığında bu kez idamdan kurtulamayacağını anladı ve gitmedi. 1743’te taraftarlarını toplayıp Melik Necef’i öldürdü, kendini han ilan etti ve Şeki’de yönetimi ele aldı.
O sırada Derbent’te, Car’da, Karabağ’da, İrevan’da ve güneyde de ayaklanmalar vardı; Nadir ordusunu bölemiyordu. Şahın seferini bekleyen Hacı Çelebi, Şeki halkını erzak ve cephane toplanmış «Gelesen-Göresen» kalesine («Gelirsen görürsün») taşıdı. Şekililer uzun süre direndi; ancak 1746’da, kalede kıtlık başlayınca Hacı Çelebi Nadir’in otoritesini tanıdığını bildirdi, şah da ödün verip onu yeniden vekil atadı. 1747’de Nadir’in öldürülmesiyle Şeki tamamen bağımsız oldu; Azerbaycan’daki ilk bağımsız hanlık doğdu. Rus tarihçi P. Butkov, Hacı Çelebi’yi halkın içinden çıkmış ve halkın yardımıyla iktidara gelmiş biri olarak değerlendiriyordu.
VekilTanım
Nadir Şah döneminde bir mahalin işlerine bakan, halkın çıkarlarını temsil eden itibarlı kişi.
Hacı Çelebi Han’ın birleştirme politikası
Nadir’in ölümünden sonra Hacı Çelebi hanlığın bağımsızlığını pekiştirdi ve Azerbaycan topraklarını tek devlette birleştirme politikasına başladı. İlk adım komşu Gebele, Kutkaşen ve Ereş sultanlıklarının hanlığa katılması oldu. Ardından Tebriz’e sefer düzenledi, ama başarılı olamadı. 1748’de Şamahı hanıyla birleşerek Karabağ’a yürüdü ve Karabağ Hanlığı’nın ilk merkezi olan Bayat kalesini kuşattı. Tarihte «Bayat savaşı» diye bilinen bu sefer de başarısız oldu ve tersine Karabağ Hanlığı’nın itibarını artırdı (bkz. «Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han»).
Kartli-Kaheti ile mücadele ve «Kızılkaya ihaneti»
Tek bir Azerbaycan devletinin olmamasından yararlanan Gürcü kralı II. İrakli, Azerbaycan’ın batı topraklarını ele geçirmek için sık sık sefer düzenliyordu; yolundaki başlıca engel ise Şeki Hanlığı’ydı. XVIII. yüzyıl Gürcü kroniğine göre 1751’de krallar Teymuraz ve İrakli, Hacı Çelebi’yi yenmek için Car’a yürüdü, fakat ordularının kalabalığına rağmen ağır bir yenilgiye uğradı. Şeki ile tek başına baş edemeyeceğini anlayan İrakli «böl ve yönet» yolunu seçti: önce Karabağ hanı Penah Ali Han’la ittifak kurdu, sonra bu ittifaka Gence, Karadağ, İrevan ve Nahçıvan hanları da katıldı.
1752’de müttefikler Gence yakınında Kızılkaya denen yerde danışmak için toplandı. Ancak Gürcü kralı müttefiklerine ihanet ederek görüşmeye gelen Azerbaycan hanlarını kuşatıp esir aldı. Bu olay tarihte «Kızılkaya ihaneti» olarak anılır. Haberi alan Hacı Çelebi Han, kendisine karşı ittifak kurmuş olan hanları kurtarmak için Gürcü ordusuna saldırdı; komuta ettiği süvariler düşmanı ağır bir yenilgiye uğrattı, hanlar kurtarıldı. Bu zaferden sonra Hacı Çelebi Kazak, Şemsedil ve Borçalı mahallerini kurtarıp hanlığına kattı; aynı yıl Gürcü kralının Car-Balaken seferini de püskürterek bu bölgeyi himayesine aldı. 1755’teki Şirvan seferi ise Kuba hanı Hüseyin Ali Han’ın Şamahı’ya yardımı yüzünden başarısız oldu.
Hacı Çelebi döneminde Şeki Hanlığı Azerbaycan’ın en güçlü siyasi birimiydi ve kuzeybatı topraklarının Gürcü krallarınca işgalini önledi. Hacı Çelebi, Osmanlı Devleti ile diplomatik ilişki sürdüren ilk Azerbaycan hanlarındandır; Şeki’de cami, medrese ve başka kamu binaları yaptırdı, vergi sistemini düzene soktu. Ne var ki hanlar arasındaki çekişmeler, yabancı müdahale ve ekonomik zayıflık onun birleştirme planlarının da gerçekleşmesine izin vermedi.
Hacı Çelebi’den sonra: zayıflama dönemi
Hacı Çelebi’den sonra oğlu Ağakişi Han başa geçti, ama bir suikastle öldürüldü ve hanlıkta iktidar mücadelesi başladı. Önce Hacı Çelebi’nin torunu Hüseyin Han iktidara geldi; ona yerel halk ve Kubalı Feth Ali Han yardım etmişti. Şiirlerini «Müştak» mahlasıyla yazan Hüseyin Han bir süre Feth Ali Han’ın müttefiki oldu: 1767’de Şamahı Hanlığı’nı paylaştılar, fakat 1768’de Feth Ali Han, Hüseyin Han’ı yenip Şamahı’nın öteki yarısını da Kuba’ya kattı (bkz. «Kuba Hanlığı: Feth Ali Han’ın birleştirme politikası»). XVIII. yüzyılın 80’li yıllarında iktidara gelen Muhammed Hasan Han döneminde özel bir «Kanunname» kabul edildi: vergiler, feodal ilişkiler, zümrelerin hak ve görevleri düzenlendi. XVIII. yüzyılın sonunda Selim Han başa geçti.
İktidar çekişmeleri ve komşu hanlıklarla mücadele Şeki Hanlığı’nı zayıflattı. Yine de Şeki etki alanını koruyordu: Gebele ve Kutkaşen sultanlıkları doğrudan ona bağlıydı, Ereş Sultanlığı ise 1795’te kaldırılıp mahal olarak Şeki’ye katıldı. 1805’te Şeki Hanlığı Rusya’nın himayesini kabul etmek zorunda kaldı, 1819’da ise kaldırıldı. Hanlığın en ünlü eseri, şebeke pencereleriyle Şeki Han Sarayıdır; yapım tarihi tartışmalıdır: geleneksel olarak 1762 ve Hüseyin Han gösterilir, bazı araştırmacılar ise sarayı XVIII. yüzyılın sonuna, Muhammed Hasan Han dönemine tarihler (bkz. «Hanlıklar döneminde kültür»).
- 1741
Hacı Çelebi Şeki’ye vekil atanır
- 1743
Hacı Çelebi ayaklanması ve Şeki Hanlığı
Melik Necef öldürüldü, Hacı Çelebi kendini han ilan etti.
- 1746
Gelesen-Göresen’de kıtlık; Hacı Çelebi Nadir’i tanır
- 1747
Nadir’in ölümü; Şeki tamamen bağımsız olur
- 1748
Bayat savaşı: Şeki ve Şamahı orduları Bayat kalesini alamaz
- 1751
Teymuraz ve İrakli’nin Car seferi yenilgiyle biter
- 1752
«Kızılkaya ihaneti»; Hacı Çelebi hanları kurtarır
Kazak, Şemsedil ve Borçalı Şeki’ye katıldı.
- 1755
Hacı Çelebi’nin başarısız Şirvan seferi
- 1767
Hüseyin Han ile Feth Ali Han Şamahı’yı paylaşır
- 1768
Feth Ali Han, Hüseyin Han’ı yener
- 1780’ler
Muhammed Hasan Han’ın «Kanunname»si
- 1795
Ereş Sultanlığı kaldırılıp Şeki’ye katılır
- 1819
Şeki Hanlığı kaldırılır
| Han | Yıllar | Başlıca olaylar |
|---|---|---|
| Hacı Çelebi Han | 1743–1755 | Ayaklanma, ilk bağımsız hanlık; sultanlıklar katıldı; Bayat (1748), Kızılkaya (1752) |
| Ağakişi Han | 1755–1759 | Suikastle öldürüldü; iktidar mücadelesi başladı |
| Hüseyin Han (Müştak) | 1759–1780 | Feth Ali Han’la Şamahı’yı paylaştı (1767), yenildi (1768) |
| Muhammed Hasan Han | 1783–1795, 1797–1805 | «Kanunname»: vergiler ve zümrelerin hakları düzenlendi |
| Selim Han | 1795–1797, 1805–1806 | Son bağımsız hükümdarlardan; 1805’te Rus himayesi |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Melik Necef’in keyfîliği, vergilerin artırılması | 1743 Şeki ayaklanması, Hacı Çelebi’nin han ilan edilmesi |
| 1751’de Car’da Gürcü krallarının yenilgisi | II. İrakli hanları Şeki’ye karşı ittifakta topladı |
| Hacı Çelebi’nin Kızılkaya zaferi (1752) | Kazak, Şemsedil, Borçalı kurtarıldı; Car-Balaken Şeki’nin himayesine girdi |
| Kuba hanının Şamahı’ya yardımı (1755) | Hacı Çelebi’nin Şirvan seferi başarısız oldu |
| İktidar çekişmeleri, komşularla savaşlar | XVIII. yüzyılın sonunda hanlık zayıfladı |
| Özellik | Hacı Çelebi (Şeki) | Feth Ali Han (Kuba) |
|---|---|---|
| İktidara gelişi | Nadir’e karşı ayaklanmayla (1743) | Babası Hüseyin Ali Han’dan miras (1758) |
| Başlıca dış rakip | Kartli-Kaheti (II. İrakli) | Dağıstan hâkimleri (Emir Hamza) |
| Büyük devletlerle ilişki | Osmanlı Devleti ile diplomatik ilişki | Rusya’dan yardım istedi (1774–1775) |
| Ortak yön | Birleştirme politikası | Birleştirme politikası |
Etkileşimli
Kaynak: Kızılkaya olayı
Gürcü kralları Şeki hanına karşı birlikte savaşmak için komşu hanları Gence yakınındaki kayalık bir yere danışmaya çağırdı. Hanlar onlara güvenip az adamla geldi. Ancak görüşmeler sırasında Gürcü ordusu çadırlarını kuşattı ve hanları esir aldı.
Haber Şeki’ye ulaşınca han hemen süvarilerini topladı ve hızla Gence’ye doğru yola çıktı. Gece gündüz yol alan süvariler Gürcü ordugâhına ansızın saldırdı. Gürcü ordusu ağır bir yenilgiye uğrayıp kaçtı, esir hanlar ise kurtarılarak yurtlarına döndü.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde hangi olay anlatılıyor? Yılını ve hanları kurtaran Şeki hanının adını yazın.
2) Gürcü krallarının hanları Şeki’ye karşı ittifakta toplamasının bir siyasi ve bir askerî nedenini açıklayın.
3) Olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Şeki Hanlığı, II. İrakli’nin Azerbaycan’ın batı topraklarını ele geçirme planlarının başlıca engeliydi. Askerî: 1751’de Car’da yenilen krallar Şeki’yi tek başlarına yenemeyeceklerini anlamıştı. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Hacı Çelebi Kazak, Şemsedil ve Borçalı’yı kurtarıp hanlığına kattı; Car-Balaken’i himayesine aldı; Şeki Azerbaycan’ın en güçlü siyasi birimi oldu, Gürcü işgali durduruldu. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; hanların kurtarılması metinde var, puan getirmez.
Sınav tipi görevler
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. «Kızılkaya ihaneti»
2. Hacı Çelebi’nin Nadir’in otoritesini tanıması
3. Bayat savaşı
4. Hacı Çelebi’nin vekil atanması
5. Şirvan seferi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Kalanları sırala: 3 (1748), 1 (1752), 5 (1755).
Adım 3: Kontrol et: Bayat (40’ların sonu) Kızılkaya’dan (50’lerin başı) öncedir.
Cevap: 4, 2, 3, 1, 5.
Sınav görevi: neden ve sonucu eşleştirme
Problem
Nedeni sonuçla eşleştirin:
1. Gürcü krallarının Car’da yenilgisi (1751)
2. Hacı Çelebi’nin Kızılkaya zaferi (1752)
3. Kuba hanının Şamahı’ya yardımı (1755)
a. Hacı Çelebi’nin Şirvan seferi başarısız oldu
b. Kazak, Şemsedil ve Borçalı Şeki’ye katıldı
c. II. İrakli Şeki’ye karşı hanlar ittifakını kurdu
d. Şamahı Hanlığı paylaşıldı
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: «d» fazladır: Şamahı 1767’de, Hüseyin Han döneminde paylaşıldı.
Cevap: 1-c, 2-b, 3-a.
Sıradaki ders: «Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han»; orada Hacı Çelebi’nin başarısız Bayat seferi Karabağ Hanlığı tarihinde bir dönüm noktası olarak görünecek.
Unutma
- 1743’te Hacı Çelebi Melik Necef’i öldürüp kendini han ilan etti; Şeki Azerbaycan’daki ilk bağımsız hanlık oldu.
- Hacı Çelebi Gebele, Kutkaşen ve Ereş sultanlıklarını kattı, ama Tebriz seferi ve 1748 Bayat savaşı başarısız oldu.
- 1752’deki «Kızılkaya ihaneti»nde Hacı Çelebi, II. İrakli’nin esir aldığı hanları kurtardı, sonra Kazak, Şemsedil ve Borçalı’yı hanlığına kattı.
- Hacı Çelebi’den sonra çekişmeler başladı: Hüseyin Han (Müştak) 1767’de Şamahı’yı Feth Ali Han’la paylaştı, Muhammed Hasan Han «Kanunname»yi kabul etti, sonra Selim Han başa geçti.
- İç çekişmeler ve komşularla savaşlar hanlığı zayıflattı; 1805’te Şeki Rus himayesini kabul etti, 1819’da kaldırıldı.