2 Nisan 2016'nın erken saatlerinde Terter, Ağdam, Fuzuli ve Cebrail'in cepheye yakın köylerinde halk yine silah sesleriyle uyandı. Bu sıradan bir çatışma değildi: ağır silahlar cephenin tamamında ateş ediyor, sivillerin yaşadığı köyler de hedef alınıyordu. 1994'ten beri, yani 22 yıldır süren «ne savaş ne barış» durumu birkaç gün içinde değişti. Bu ders ateşkesin kırılgan olduğu yılları ve dört günde cephenin görünümünü değiştiren Nisan çatışmalarını anlatır.
«Ne savaş ne barış»: ateşkesten sonraki yıllar
12 Mayıs 1994 ateşkesi kan dökülmesini durdurdu, ancak sorunu çözmedi. Savaşın sonucu ağırdı: Dağlık Karabağ ve çevresindeki yedi ilçe (Kelbecer, Laçın, Kubatlı, Zengilan, Cebrail, Fuzuli, Ağdam) dahil ülke topraklarının yaklaşık yüzde 20'si işgal altında kaldı, yüz binlerce insan (resmî verilere göre yaklaşık bir milyon) mülteci ve yerinden edilmiş kişi durumuna düştü. Yani ateşkes bir barış anlaşması değil, yalnızca silahların susmasıydı; iki ordu birbirine çok yakın mevzilerde kaldı. Ayrıntılar için bağımsızlığın yeniden kuruluşu ve devlet inşası derslerine bakın.
Temas hattıTanım
1994'ten sonra Azerbaycan ordusunu işgalci Ermeni silahlı birliklerinden ayıran cephe hattı; ateşkes bu hat boyunca geçerliydi.
Uluslararası toplum Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü tanıyordu. 1993'te BM Güvenlik Konseyi 822, 853, 874 ve 884 sayılı dört karar aldı: 822 Kelbecer'in, 853 Ağdam'ın, 884 ise Zengilan ve Kubatlı'nın işgaliyle ilgiliydi; 874 sayılı karar ateşkese uyulmasını istiyordu. Hepsi Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü onaylıyor ve işgalci güçlerin derhal çekilmesini talep ediyordu. Kararlar uzun yıllar uygulanmadı. 14 Mart 2008'de BM Genel Kurulu da «Azerbaycan'ın işgal altındaki topraklarındaki durum» başlıklı 62/243 sayılı kararı kabul etti; karar toprak bütünlüğünü teyit ediyor ve Ermeni güçlerinin çekilmesini istiyordu. Karar 39 oyla kabul edildi (7 ret, 100 çekimser); Minsk Grubu'nun üç eş başkan devleti müzakereleri etkileyebileceği gerekçesiyle aleyhte oy kullandı.
AGİT Minsk Grubu ve müzakereler
Müzakereleri AGİT Minsk Grubu yürütüyordu. Grup 1992'de kurulmuştu; 1997'den itibaren üç eş başkanı, yani Rusya, ABD ve Fransa, arabulucu olarak görev yaptı. Azerbaycan ve Ermenistan cumhurbaşkanları defalarca bir araya geldi, ancak her seferinde aynı noktada kaldılar. Azerbaycan önce Ermeni güçlerinin işgal edilen topraklardan çekilmesini ve yerinden edilenlerin dönmesini istiyor, Dağlık Karabağ'ın statüsünü ise toprak bütünlüğü çerçevesinde görüşmeye hazırdı. Ermeni tarafı ise önce Dağlık Karabağ'ın statüsünün belirlenmesini ve Ermeni nüfusunun güvenliğinin sağlanmasını istiyordu.
| Tarih | Olay | İçerik ve sonuç |
|---|---|---|
| Aralık 1996 | AGİT Lizbon Zirvesi | Üç ilke: Ermenistan ve Azerbaycan'ın toprak bütünlüğü; Dağlık Karabağ'a Azerbaycan içinde en yüksek özyönetim; onun ve halkının güvenliğinin sağlanması. Ermenistan dışındaki tüm üye devletler destekledi. |
| Kasım 2007 | Madrid ilkeleri | Eş başkanlar taraflara güncellenmiş öneriler sundu: Ermeni güçlerinin çevre ilçelerden çekilmesi, yerinden edilenlerin dönüşü, güvenlik garantileri. Uzlaşma sağlanamadı. |
| Haziran 2011 | Kazan görüşmesi | Rusya Cumhurbaşkanı D. Medvedev'in düzenlediği cumhurbaşkanları görüşmesi; yeni bir belge imzalanmadı. |
Müzakereler sonuç vermedikçe Azerbaycan başka bir yolu da hazırlıyordu. Yeni binyıl yıllarında petrol gelirleri ekonomiyi güçlendirdi; bu da ordunun donatılmasına, profesyonel kadroların yetiştirilmesine ve silahlı kuvvetlerin modernleştirilmesine imkân verdi. Bu hazırlığın ekonomik yönünü «Yeni binyıl, yeni lider: kalkınmada yeni aşama (2003–2020)» dersinde okuyun.
Cephe hattında çatışmalar (2008–2015)
Ateşkes rejimi 1994'ten sonra da defalarca ihlal edildi: keskin nişancı ateşi, havan ateşi, sabotaj gruplarının saldırıları ve cephe yakınındaki köylerin topa tutulması gündelik hale gelmişti. Daha ciddi çatışmalar Mart 2008'de, 2012'de sınır bölgesinde ve Ağustos 2014'te yaşandı. 12 Kasım 2014'te Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri cephe hattında Ermenistan'ın bir Mi-24 askerî helikopterini düşürdü; bu, ateşkes döneminin en çok konuşulan olaylarından biri oldu. Her olaydan sonra Minsk Grubu tarafları sakin olmaya çağırıyordu, ancak işgale son verecek gerçek bir adım atılmıyordu.
- Mart 1992
AGİT Minsk Grubu'nun kurulması
- 1993
BM Güvenlik Konseyi'nin 822, 853, 874 ve 884 sayılı kararları
- 12 Mayıs 1994
Ateşkesin yürürlüğe girmesi
- Aralık 1996
AGİT Lizbon Zirvesi: üç ilke
- 1997
Minsk Grubu'nun üç eş başkanı: Rusya, ABD, Fransa
- Kasım 2007
Madrid ilkeleri
- 14 Mart 2008
BM Genel Kurulu'nun 62/243 sayılı kararı
- Haziran 2011
Kazan görüşmesi
- Ağustos 2014
Cephe hattında ciddi çatışmalar
- 12 Kasım 2014
Mi-24 helikopterinin düşürülmesi
- 2 Nisan 2016
Nisan çatışmalarının başlaması
- 5 Nisan 2016
Ateşkesin yeniden sağlanması
- 16 Mayıs 2016
Viyana görüşmesi
- 20 Haziran 2016
Saint Petersburg görüşmesi
Nisan çatışmaları (2–5 Nisan 2016)
1–2 Nisan 2016 gecesi Azerbaycan'ın verilerine göre Ermeni silahlı kuvvetleri cephe hattı boyunca ağır topçu, havan ve büyük çaplı silahlarla Azerbaycan mevzilerini ve Terter, Ağdam, Fuzuli, Cebrail, Goranboy yönlerindeki yerleşim yerlerini ateşe tuttu. Siviller hayatını kaybetti, evler yıkıldı. Silahlı Kuvvetler Başkomutanı İlham Aliyev'in önderliğinde ordu 2 Nisan'da karşı taarruza geçti. Çatışmalar dört gün, yani 2'den 5 Nisan'a kadar sürdü; bu yüzden «Dört Günlük Savaş» da denir.
Her iki taraf çatışmanın başlamasında diğerini suçladı; Azerbaycan'ın resmî tutumu ve ders kitapları bunu Ermenistan'ın provokasyonu, ordunun adımını ise karşılık ve savunma önlemi olarak değerlendirir. Karşı taarruzda cephenin güney kesiminde, Cebrail yönünde Lele Tepe yüksekliği ve Cocuk Mercanlı köyü kurtarıldı; resmî verilere göre toplam yaklaşık 2000 hektar alan düşman denetiminden çıkarıldı. Stratejik yüksekliklerin denetimi Azerbaycan ordusuna cephe hattında üstünlük sağladı. 5 Nisan'da öğle saatlerinde Rusya'nın arabuluculuğuyla ateşkes yeniden sağlandı. Kayıplara ilişkin bilgiler farklıdır: Azerbaycan Savunma Bakanlığı 31 askerin öldüğünü açıkladı, Ermeni tarafı ise kendi kayıplarını yaklaşık 90 kişi (asker ve sivil) olarak bildirdi; her iki tarafta da siviller hayatını kaybetti.
Etkileşimli
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| BM kararlarının uygulanmaması, 22 yıl sonuçsuz müzakere | Cephede gerilim arttı, statüko sürdürülemez hale geldi |
| Sivil yerleşim yerlerinin ağır silahlarla topa tutulması | Azerbaycan ordusunun 2 Nisan'da karşı taarruza geçmesi |
| Ordunun modernleştirilmesi ve savaş hazırlığı | Lele Tepe'nin ve bir köyün kurtarılması, yüksekliklerin denetimi |
| Rusya'nın arabuluculuğu | 5 Nisan ateşkesi; ardından Viyana ve Saint Petersburg görüşmeleri |
Sonuçlar ve önemi
Birinci sonuç askerîydi: 1994'ten sonra ilk kez Azerbaycan ordusu işgal altındaki toprakların bir kısmını kurtardı. Bu, ordunun profesyonelliğini, modern silahları kullanma becerisini ve yüksek savaş moralini gösterdi. İkinci sonuç siyasîydi: «statükonun» ebedî olmadığı anlaşıldı. Minsk Grubu eş başkanları ve BM Genel Sekreteri ateşin durdurulmasını istedi; 16 Mayıs'ta Viyana'da ve 20 Haziran'da Saint Petersburg'da Azerbaycan ve Ermenistan cumhurbaşkanları eş başkanların katılımıyla yeniden görüştü. Üçüncü sonuç manevîydi: toplum ordunun etrafında birleşti, başarı gösteren askerler devlet nişanlarına layık görüldü.
| Yön | 2008–2015 çatışmaları | Nisan çatışmaları (2016) |
|---|---|---|
| Ölçek | Yerel, kısa çatışmalar | Cephenin tamamında 4 gün |
| Sonuç | Toprak kurtarılmadı | Yükseklikler ve bir köy kurtarıldı |
| Siyasî etki | Minsk Grubu'nun çağrıları | Viyana ve Saint Petersburg cumhurbaşkanları görüşmeleri |
| Kişi / kurum | Rolü |
|---|---|
| İlham Aliyev | Azerbaycan Cumhurbaşkanı, Başkomutan |
| Serj Sarkisyan | Ermenistan Cumhurbaşkanı (2008–2018) |
| Minsk Grubu eş başkanları | Rusya, ABD ve Fransa (1997'den) |
Kaynak: cephe hattında bir gece
Gece yarısından sonra cephe hattının bütün uzunluğunda ağır silahlar ateş açtı. Yalnız askerî mevziler değil, insanların yaşadığı köyler de ateş altına alındı: evler yıkıldı, siviller hayatını kaybetti.
Şafakla birlikte Azerbaycan ordusu karşı harekâta başladı. Birkaç gün içinde cephenin kuzey ve güney yönlerinde bazı stratejik yükseklikler ve yerleşim yerleri düşman denetiminden çıkarıldı. Dördüncü gün Rusya'nın arabuluculuğuyla ateş durduruldu, ancak kurtarılan mevziler Azerbaycan ordusunun denetiminde kaldı.
Bu olaydan sonra tarafların liderleri AGİT Minsk Grubu eş başkanlarının katılımıyla iki kez görüştü.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen olayı, tarihini (yıl, ay, günler) ve tarafları belirleyin.
2) Bu olayın bir siyasî ve bir askerî-insani nedenini açıklayın.
3) Olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasî: Ermenistan 1993 tarihli BM Güvenlik Konseyi kararlarını uygulamıyordu, 22 yıllık müzakereler sonuç vermiyordu; bu yüzden durumun değişmesi gerekiyordu. Askerî-insani: Ermeni güçlerinin köyleri ağır silahlarla topa tutması sivilleri korumayı ve karşılık vermeyi zorunlu kıldı. Puan: iki neden açıklamayla — 1; açıklamasız — ⅔; bir neden açıklamayla — ½; bir neden açıklamasız — ⅓.
3) Metinde olmayan sonuçlar: Lele Tepe yüksekliği ve Cocuk Mercanlı köyü kurtarıldı; ordunun gücü ve savaş morali yükseldi; Viyana (16 Mayıs) ve Saint Petersburg (20 Haziran) görüşmeleri yapıldı; «statükonun» değişebileceği anlaşıldı. Puan: iki sonuç — 1; bir sonuç — ½.
Sınav tipi görevler
Sınav görevi: kombinasyon
Problem
Nisan çatışmalarıyla ilgili olanları seçin:
1. Çatışmalar 2016 Nisan'ında yaşandı
2. Azerbaycan ordusu Lele Tepe yüksekliğini kurtardı
3. Çatışmalar 12 Mayıs'ta ateşkesle bitti
4. Çatışmalar cephe hattında yürütüldü
5. Şuşa şehri kurtarıldı
A) 1, 2, 3 B) 2, 3, 5 C) 1, 2, 4 D) 3, 4, 5 E) 1, 3, 5
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Lizbon Zirvesi
2. Nisan çatışmaları
3. BM Güvenlik Konseyi'nin 822 sayılı kararı
4. Mi-24 helikopterinin düşürülmesi
A) 3, 1, 4, 2 B) 1, 3, 4, 2 C) 3, 1, 2, 4 D) 3, 4, 1, 2 E) 1, 3, 2, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Sınav görevi: «benzer, farklı»
Problem
Nisan çatışmaları (2016), 2014 Ağustos çatışmalarına benzer, 1991–1994 savaşından ise farklıydı. Bu özellik hangisidir?
A) ihlal edilen ateşkes rejimi koşullarında yaşanması
B) cephe hattında askerî harekâtın yürütülmesi
C) BM Güvenlik Konseyi kararlarının alınması
D) Azerbaycan'ın toprak kaybetmesi
E) Minsk Grubu'nun kurulması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Böylece ateşkes yılları barış getirmedi, ancak Azerbaycan'ı daha güçlü kıldı; Nisan çatışmaları bunu cephede gösterdi. Sonraki adım 2020'de atıldı: «Büyük Zafer: Tovuz çatışmaları ve Vatan Savaşı (2020)» dersine bakın.
Unutma
- 12 Mayıs 1994 ateşkesi bir barış anlaşması değildi; toprakların yaklaşık yüzde 20'si işgal altında kaldı, BM Güvenlik Konseyi'nin 822, 853, 874 ve 884 sayılı (1993) kararları uygulanmadı.
- Müzakereleri AGİT Minsk Grubu (1992; 1997'den eş başkanlar Rusya, ABD, Fransa) yürüttü; Lizbon Zirvesi (1996) üç ilke öne sürdü.
- 2008–2015'te cephe hattında çatışmalar arttı; 12 Kasım 2014'te bir Mi-24 helikopteri düşürüldü.
- Nisan çatışmaları (Dört Günlük Savaş), 2–5 Nisan 2016: Ermeni ateşine karşılık Azerbaycan ordusu karşı taarruza geçti, Lele Tepe yüksekliği kurtarıldı.
- 5 Nisan ateşkesinden sonra cumhurbaşkanları 16 Mayıs'ta Viyana'da ve 20 Haziran'da Saint Petersburg'da görüştü; 2016 «statükonun» değişebileceğini gösterdi.