1795. Ağa Muhammed Han Kaçar’ın İrevan’a yönelen ordusu yolda Nahçıvan’da beklenmedik sert bir direnişle karşılaşıyor ve kuşatmayı bırakıp ilerliyor. İrevan kalesi ise iyi savunulmadığı için kısa sürede ele geçiriliyor. İki komşu hanlığın kaderi neden bu kadar farklı oldu ve neden bu topraklar için bu kadar çok devlet mücadele ediyordu?
Batı hanlıklarının konumu
Safevîler döneminde Batı Azerbaycan toprakları büyük ölçüde merkezi İrevan olan Çukursaad Beylerbeyliği’ne bağlıydı. Nadir Şah’ın ölümünden sonra burada İrevan ve Nahçıvan hanlıkları kuruldu (bkz. «Hanlıkların kuruluşu ve güney hanlıkları»). Toprakları uluslararası ticaret yolları üzerindeydi ve stratejik önem taşıyordu: buradan Tebriz’e, Tiflis’e ve Osmanlı topraklarına yollar geçiyordu. Tam da bu yüzden iki hanlık da hem komşu hanlıkların hem de yabancı devletlerin — Kartli-Kaheti’nin, Kaçarların, sonra da Rusya’nın — saldırılarına uğradı.
İrevan Hanlığı
İrevan Hanlığı’nın temelini Mir Mehdi Han Afşar (1747–1752) attı. 1755’te Hasan Ali Han Kaçar İrevan hanı oldu ve burada Kaçar boyundan bir hanedan iktidara geldi. Hanlık nüfusunun büyük çoğunluğunu bölgenin en eski sakinleri olan Azerbaycan Türkleri oluşturuyordu; bunu dönemin yer adları, Avrupalı gezginlerin bilgileri, hatta Ermeni tarihçi A. İoannisyan’ın eserleri de doğrular. Nüfusun küçük bir kısmını oluşturan Hristiyanların bölgeye gelişi, 1441’de Ermeni katolikosluğunun Kilikya’dan Üçkilise’ye (Eçmiyadzin) taşınmasıyla ilgiliydi.
Halk çoğunlukla tarım ve hayvancılıkla geçiniyordu. İrevan şehri Azerbaycan’ın önemli zanaat ve ticaret merkezlerinden biriydi: birçok ülkeye giden yolların kavşağında bulunduğundan hanlıkta çok sayıda köprü, kervansaray, çarşı ve darphane vardı. Burada «kara pul» denen yerel bakır paralar basılıyor, Safevî paraları, öteki hanlıkların ve yabancı ülkelerin paraları da kullanılıyordu.
İrevan için mücadele
İrevan farklı dönemlerde Gürcü kralına, Karabağ ve Hoy hanlıklarına bağımlı hâle geldi: Penah Ali Han döneminde Karabağ’a bağımlıydı, Hoy hanı Ahmed Han da onu bir süre bağımlı tutmuştu (bkz. «Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han»). 1779’da Gürcü kralı II. İrakli İrevan’a saldırıp hanlığın bir parçasını, Şöreyel’i ele geçirdi. 1783’te Georgiyevsk Antlaşması ile Rus himayesine giren İrakli’nin saldırgan politikası daha da arttı; bu da İrevan’ı Osmanlı Devleti’ne yaklaştırdı. 1795’te Ağa Muhammed Han’ın seferinden sonra İrevan ona bağımlı oldu (bkz. «Birleştirmede son girişim: Ağa Muhammed Şah Kaçar»). XIX. yüzyılın başında İrevan kalesi 1804’te Sisianov’un kuşatmasına dayandı, ama 1827’de Rus birliklerince alındı (bkz. «İkinci Rus–Kaçar Savaşı (1826–1828) ve Türkmençay Antlaşması»).
Nahçıvan Hanlığı
Nahçıvan Hanlığı’nın temelini yerel Kengerli boyunun başı Haydar Kulu Han (1747–1763) attı. Hanlık, Zengezur’dan Aras vadisine kadar uzanan toprakları kapsıyor, İrevan, Karabağ, Hoy ve Maku hanlıklarıyla komşuydu. Toprakların bir kısmı dağlık olduğundan ekonomide hayvancılık önemli bir yer tutuyordu; su kıtlığı tarımı zorlaştırsa da tarım bölgenin geleneksel uğraşı olarak kaldı.
Feodal savaşlar, yabancı istilalara karşı mücadele ve saray çekişmeleri hanlığın siyasi hayatını belirliyordu. Haydar Kulu Han iktidarını korumak için komşularla ittifak politikası izledi ve XVIII. yüzyılın 50’li yıllarında Karabağ hanı Penah Ali Han’a bağımlılığı kabul etti. Onun ölümünden sonra hanlık zayıfladı ve bir süre Şiraz hâkimi Kerim Han Zend’e bağımlı oldu; daha sonra İbrahim Halil Han da Nahçıvan’ı bağımlı tuttu. XVIII. yüzyılın 80’li yılları iktidar mücadelesi dönemiydi. İrevan’ı kendine bağlayan II. İrakli Nahçıvan’a da sefere hazırlanıyordu, ancak Osmanlı Devleti’nin hoşnutsuzluğu bu seferi engelledi. Kelbali Han (1787–1820) döneminde Nahçıvan Kaçarlara bağımlı hâle geldi: 1795’te Kaçar ordusuna sert bir direniş gösterse de 1797’de Kelbali Han Erdebil’de şahın otoritesini tanıdı, Rus birlikleriyle ilişkisi yüzünden ise tutuklandı. 1827’de Nahçıvan da Rus birliklerince alındı.
- 1441
Ermeni katolikosluğu Kilikya’dan Üçkilise’ye taşınır
- 1747
İrevan ve Nahçıvan hanlıkları kurulur
Kurucular: Mir Mehdi Han Afşar ve Haydar Kulu Han Kengerli.
- 1755
Hasan Ali Han Kaçar İrevan hanı olur
- 1750’ler
Haydar Kulu Han, Penah Ali Han’a bağımlılığı kabul eder
- 1779
II. İrakli İrevan’a saldırıp Şöreyel’i alır
- 1783
Georgiyevsk’ten sonra İrevan Osmanlı Devleti’ne yaklaşır
- 1787
Kelbali Han Nahçıvan hanı olur
- 1795
Kaçar ordusu Nahçıvan’da direnişle karşılaşır, İrevan kalesini alır
- 1797
Kelbali Han Erdebil’de tutuklanır
- 1804
Sisianov’un İrevan kuşatması başarısız olur
- 1827
Rus birlikleri Nahçıvan’ı ve İrevan’ı alır
- 1828
Türkmençay: İrevan ve Nahçıvan Rusya’ya geçer; «Ermeni vilayeti»
| Hükümdar | Hanlık | Tarih | Önemli bilgi |
|---|---|---|---|
| Mir Mehdi Han Afşar | İrevan | 1747–1752 | Hanlığın kurucusu |
| Hasan Ali Han Kaçar | İrevan | 1755’ten | Kaçar hanedanının yönetimi başladı |
| Haydar Kulu Han | Nahçıvan | 1747–1763 | Kengerli boyunun başı; 50’li yıllarda Penah Ali Han’a bağımlı |
| Kelbali Han | Nahçıvan | 1787–1820 | Nahçıvan Kaçarlara bağımlı oldu; 1797’de tutuklandı |
| II. İrakli | Kartli-Kaheti | 1779 | İrevan’a saldırdı, Şöreyel’i aldı; Nahçıvan seferi gerçekleşmedi |
| Özellik | İrevan Hanlığı | Nahçıvan Hanlığı |
|---|---|---|
| Hâkim hanedan | 1755’ten itibaren Kaçar boyundan | Yerel Kengerli boyundan |
| Ekonomi | Tarım, hayvancılık; şehir zanaat ve ticaret merkezi, darphaneler | Dağlık arazi — hayvancılık; su kıtlığı tarımı zorlaştırıyordu |
| Bağımlılık | Gürcü kralı, Karabağ, Hoy; 1795’ten Ağa Muhammed Han | Karabağ (50’li yıllar), Kerim Han Zend, sonra Kaçarlar |
| II. İrakli’nin politikası | 1779’da saldırı, Şöreyel alındı | Sefer hazırlanıyordu, Osmanlı hoşnutsuzluğu onu durdurdu |
| Ortak yön | 1747’de kuruldu, Karabağ’a bağımlı oldu, 1828’de Rusya’ya geçti | 1747’de kuruldu, Karabağ’a bağımlı oldu, 1828’de Rusya’ya geçti |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Ticaret yolları üzerinde stratejik konum | Komşu hanlıkların ve yabancı devletlerin sık saldırıları |
| Yolların kavşağında bulunma | İrevan’da çok sayıda köprü, kervansaray, çarşı ve darphane vardı |
| Georgiyevsk Antlaşması (1783) | İrakli’nin saldırganlığı arttı, İrevan Osmanlılara yaklaştı |
| Osmanlı Devleti’nin hoşnutsuzluğu | II. İrakli’nin Nahçıvan seferi gerçekleşmedi |
| Kelbali Han’ın Rus birlikleriyle ilişkisi | 1797’de Ağa Muhammed Şah onu tutuklattı |
| Türkmençay Antlaşması (1828) | İki hanlık da Rusya’ya geçti, yerlerinde «Ermeni vilayeti» kuruldu |
Etkileşimli
Kaynak: Tiflis’ten Petersburg’a mektup
Rus himayesine geçtikten sonra Gürcü kralı sık sık komşu Azerbaycan topraklarının — Gence, İrevan ve Nahçıvan’ın — kendisine bağlanmasını istiyor. Fakat buradaki durum onun sandığı kadar kolay değil.
İrevan Azerbaycan’a ait bir şehir olduğundan Osmanlı sultanı onun Gürcülere verilmesine asla razı olmayacak; sultan Erzurum paşasına ve öteki sınır paşalarına birliklerimize karşı çıkmalarını emretmiş. Ayrıca Karabağ hanı ve öteki Azerbaycan hanları İrevan’ı Gürcü işgalinden kurtarmak için birleşmiş.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen Gürcü kralını ve onu Rus himayesine sokan antlaşmanın adını ve yılını yazın.
2) Osmanlı Devleti’nin İrevan’ın Gürcülere verilmesine karşı çıkmasının bir siyasi ve bir stratejik nedenini açıklayın.
3) Anlatılan durumun metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Osmanlı Devleti İrevan’ı bir Azerbaycan (Müslüman) şehri sayıyor ve Rus himayesindeki Gürcü krallığının güçlenmesini istemiyordu. Stratejik: İrevan Osmanlı sınırına ve Erzurum’a giden ticaret yollarına yakındı; burada Rus etkisinin artması sınırı tehdit ederdi. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) İrevan Osmanlı Devleti’ne yaklaştı; II. İrakli’nin Nahçıvan’a hazırladığı sefer Osmanlı hoşnutsuzluğu yüzünden gerçekleşmedi; İrevan Gürcistan’a katılmadı, 1795’te ise Ağa Muhammed Han’a bağımlı oldu. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; hanların birleşmesi metinde var, puan getirmez.
Sınav tipi görevler
Sınav görevi: «X ile benzer, Y’den farklı»
Problem
İrevan Hanlığı’nın Nahçıvan Hanlığı ile ortak olan, ancak Kuba Hanlığı’ndan farklı olan yönlerini seçin:
1. XVIII. yüzyılın ortalarında kuruldu
2. Farklı dönemlerde Karabağ Hanlığı’na bağımlı oldu
3. II. İrakli onun kendisine bağlanmasını Rusya’dan istiyordu
4. Hazar kıyısındaydı
5. 1828 Türkmençay Antlaşması ile Rusya’ya geçti
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 4 — ne İrevan ne Nahçıvan Hazar kıyısındaydı; bu bir benzerlik bile değildir.
Adım 3: 2, 3 ve 5 İrevan ile Nahçıvan için doğrudur, Kuba için değil: Kuba Karabağ’a bağımlı olmadı, İrakli’nin mektubunda adı geçmez, 1806’da işgal edildi ve 1813 Gülistan Antlaşması’yla Rusya’ya geçti.
Cevap: 2, 3, 5.
Sınav görevi: eşleştirme
Problem
Hanlığı kurucusuyla eşleştirin:
1. İrevan
2. Nahçıvan
3. Karabağ
a. Haydar Kulu Han
b. Mir Mehdi Han Afşar
c. Penah Ali Han
d. Hüseyin Ali Han
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Artan «d» — Hüseyin Ali Han Kuba Hanlığı’nın kurucusudur.
Tuzak: İrevan’da 1755’ten itibaren Kaçar hanedanı hüküm sürdü, ama kurucusu Afşar Mir Mehdi Han’dır.
Cevap: 1-b, 2-a, 3-c.
Böylece hanlıklar döneminin birinci bölümü sona eriyor. Şamahı, Gence, Bakü, Derbent ve Lenkeran hanlıkları sonraki bölümde incelenir; «Bakü, Derbent ve Lenkeran hanlıkları; cemaatler, sultanlıklar ve melikler» dersi de oradadır.
Unutma
- Safevîler döneminde Batı Azerbaycan toprakları büyük ölçüde Çukursaad Beylerbeyliği’ne bağlıydı; 1747’den sonra burada İrevan ve Nahçıvan hanlıkları kuruldu.
- İrevan Hanlığı’nı Mir Mehdi Han Afşar kurdu, 1755’ten Kaçar hanedanı hüküm sürdü; nüfusun büyük çoğunluğu Azerbaycanlılardı; şehir zanaat ve ticaret merkeziydi, «kara pul» basılıyordu.
- 1779’da II. İrakli Şöreyel’i aldı; İrevan Gürcü kralına, Karabağ’a, Hoy’a, 1795’ten itibaren Ağa Muhammed Han’a bağımlı oldu; 1783’ten sonra Osmanlılara yaklaştı.
- Nahçıvan Hanlığı’nı Kengerli boyunun başı Haydar Kulu Han kurdu; XVIII. yüzyılın 50’li yıllarında Karabağ hanı Penah Ali Han’a, sonra Kerim Han Zend’e bağımlıydı; Kelbali Han (1787–1820) döneminde Kaçarlara bağımlı oldu.
- Osmanlı hoşnutsuzluğu II. İrakli’nin Nahçıvan seferini engelledi; 1827’de iki hanlık da Rus birliklerince alındı, 1828’de Türkmençay Antlaşması’yla Rusya’ya geçti.