1
İlkel topluluk Başlangıç Giriş: tarih bilimi, dönemlendirme, kaynaklar ve yıl hesabı Derse git Taş Çağı: Azıh insanı, ateşin kullanımı ve Mezolitik Derse git Kolay yol: Azıh’ın dört sayısı
«Ocak 700, insan 400, keşif 60, çene 68 »: ocak — 700 bin yıl önce, Azıhantrop — 350–400 bin yıl önce, mağaranın keşfi — 1960, çenenin bulunuşu — 1968. Dönem adları sırayı kendisi söyler: paleo — eski, mezo — orta, neo — yeni, litos — taş.
«Neolitik devrim» ve Kalkolitik (Bakır-Taş) Çağ Derse git Kısa yol: her çağa bir anahtar kelime
Mezolitik — ok ve yay; Neolitik — çapa, çanak çömlek, dokumacılık; Kalkolitik — bakır; Erken Tunç — yapay sulama; Orta Tunç — ilk kent tipi yerleşimler. Neolitik’in üç köyü batıda, komşu ilçelerdedir: Göytepe — Tovuz, Şomutepe — Ağstafa, Babaderviş — Gazah.
Tunç ve Demir Çağları; ilkel topluluğun çözülmesi Derse git Kısa yol: S – K – D
Üç evreyi üç harfle aklında tut: Erken — S ulama (ve Kura–Aras), Orta — K ent (ve boyalı kaplar), Geç — D emir (ve kiklopik kaleler, Hocalı–Gedebey).
2
Eski devletler Başlangıç Kolay yol: «A’dan sonra U»
Manna hükümdarlarının sırası: İ ranzu → A za → U llusunu … A hşeri → U alli. Her çiftte «A» ile başlayan hükümdardan sonra «U» ile başlayan gelir: Aza → Ullusunu, Ahşeri → Ualli. Ullusunu II. Sargon’la (714), Ahşeri Asurbanipal’le (650) bağlantılıdır.
Kolay yol: sayı merdiveni 66 → 53 → 36
MÖ tarihlerde sayı küçüldükçe olay bize yaklaşır: 66–65 — Pompeius Albanya’da, 53 — Karrhai, 36 — Canidius’un zaferi ve Antonius’un Fraaspa saldırısı. Merdivende «aşağıda» duran olay daha öncekinin nedeni olamaz.
3
III–VII. yüzyıllarda Azerbaycan Orta III–VII. yüzyıllarda Azerbaycan: Sasaniler, Mihranîler ve Cavanşir Derse git 4
IX–XI. yüzyıllarda Azerbaycan devletleri Orta 9.–11. yüzyıllarda Azerbaycan devletleri Derse git Kolay yol: kökenler, sıra ve Selçuklu tarihleri
1) “Şir-Rev Arap’tır” : Şir vanşahlar ve Rev vadîler Arap kökenlidir; Sacoğulları Türk, Sallarîler Deylemli. 2) Devirme zinciri : Sacoğulları → (941) Sallarîler → (981) Revvadîler → (1054) Selçuklular. Sallarîler 941 ’de başlar, 981 ’de biter: iki yıl da “1” ile biter, arada tam 40 yıl vardır. 3) Selçuklular güneyden geldi : önce güneydeki Tebriz (Revvadîler) ve Gence (Şeddadîler) — 1054 , sonra en kuzeydeki Şirvan — 1066 .
Kolay yol: M–K–D ve “27’den 82’ye”
Hanedanların sırası M–K–D : Mezyedîler → Kesranîler → Derbendîler (“M asa – K alem – D efter”). Değişim yılları “27’den 82’ye”: 1027 ve 1382 . Üç dayanak tarih: 861 → 1192 → 1538 , yani kuruluş → başkentin Bakü’ye taşınması → yıkılış. 1538 − 861 = 677 yıl.
Kolay yol: başkentlerin “yüzyıl merdiveni”
DİM, farklı devletlerin başkent değişikliklerini tek soruda karıştırır. Her birini bir yüzyıla bağla: 11. , Büyük Selçuklu → Rey (1043); 12. , Şirvanşahlar → Bakü (1192); 14. , Osmanlı → Bursa (1326, Orhan); 15. yüzyılın ilk yarısı , Timurlular → Herat (Şahruh); 1453 , Osmanlı → İstanbul; 16. yüzyılın sonu , Safevîler → İsfahan (1598). Yüzyılları sıraladığında cevap da hazırdır.
5
XI – XIII. yüzyıl başlarında Azerbaycan Orta Selçuklular ve Azerbaycan Atabeyleri Devleti Derse git Kolay yol: hükümdarı anahtar kelimeden tanı
• İldeniz — “ilk ”: 1136, Arran, Nahçıvan, “Büyük Atabey” (1160). • Cihan Pehlivan — “cihan” = dünya: merkezi “uzağa”, Hemedan ’a götürdü; emirleri, Tebriz’i ve Gürcüleri “düzene soktu”. • Kızıl Arslan — “kızıl” = altın: altın taç: İldenizliler arasında sultan unvanını ilk o aldı. • Özbek — son : 1225, Celaleddin. Başkent zinciri: Nahçıvan → Hemedan → Tebriz .
6
Moğollar ve İlhanlılar: XIII–XIV. yüzyıllar Orta Kolay yol: 3 – 5 – 7 ve “56 → 57”
Timur'un seferleri ardışık tek sayılarla adlandırılır: üç , beş ve yedi yıllık. Başlangıç tarihleri yaklaşık 6–7 yıl arayla gelir: 1386, 1392, 1399. İlhanlı Devleti 1256 'dan 1357 'ye kadar yaşadı: “56” ve “57” komşu sayılardır, yani devlet bir asırdan biraz fazla sürdü.
7
XV. yüzyılda Azerbaycan Orta Kolay yol: “8 – 10 – 12” ve “bir baba, iki oğul”
Kara Yusuf’un üç temel tarihi ikişer ikişer artar: 1408 — Serdrud (Timurlular kovulur), 1410 — devlet (Tebriz), 1412 — Şirvan savaşı. Üç ana hükümdar “bir baba ve iki oğul”dur: Kara Yusuf (1420’ye kadar) → İskender (1438’e kadar) → Cihan Şah (1467’ye kadar). Benzerlik soruları için: 1412 ve 1538 , Şirvan’a karşı iki savaştır: Kara Yusuf’un ve I. Tahmasb’ın.
Kolay yol: “4-7-3-1”
Akkoyunlu tarihinin 15. yüzyılın ikinci yarısındaki dört önemli yılı 14 ile başlar; üçüncü rakama bakın: • 146 1 — Trabzon (Sara Hatun) • 146 7 — Muş (Cihan Şah) → 1468 Tebriz başkent • 147 3 — Otlukbeli (II. Mehmed) • 147 8 — Uzun Hasan’ın ölümü Sonra yüzyıl değişir: 1501 Şerur, “yeni yüzyıl, yeni devlet”. Soyurgalın anahtarı: “M-M ” — m irasla geçer ve vergiden m uaftır.
Erdebil’in Safevî şeyhleri: Safiyüddin’den Şeyh Haydar’a Derse git Şeyhleri ve tarihleri aklında tut
Ölüm tarihleri merdiveni: 1334 (Safiyüddin) → 1460 (Cüneyd) → 1488 (Haydar) → 1494 (Sultan Ali) → 1499 İsmail Lâhîcan’dan çıkar → 1501 şah. Akrabalık: «baba kız kardeşi , oğul kızı aldı» — Cüneyd Uzun Hasan’ın kız kardeşiyle, Haydar ise kızıyla evlendi.
8
XVI. yüzyılda Safevî devleti Orta Azerbaycan Safevî Devleti’nin kuruluşu: Şah I. İsmail Derse git Zinciri aklında tut
Cabanı (1500) → Şamahı → Bakü (1501 baharı) → Şerur (1501) → Tebriz: şah ilanı. Önce Şirvanşah , sonra Şerur : birinci «Ş» intikam, ikincisi taht. Tarih çapaları 00 – 01 – 10 – 14 : Cabanı, Şerur, Merv, Çaldıran.
Safevî Devleti’nin siyasi yapısı, yönetim sistemi ve ordusu Derse git Makam adları nasıl «okunur»
-başı ve -ağası «komutan» demektir: korçubaşı korçuların, kullarağası gulamların, tüfekçiağası tüfekçilerin, topçubaşı topçuların başıdır. Eşik «kapı» demektir: eşikağasıbaşı saraydan sorumluydu. Divan beyi — mahkeme, beylerbeyi — vilayet, sadr — din, vezir — maliye.
Şah I. Tahmasb: birliğin tamamlanması ve Safevî–Osmanlı savaşları Derse git Tarihleri aklında tut
34 – 38 – 48 – 51 – 55 : Tebriz ve Bağdat kaybedilir (1534) → Şirvan katılır (1538) → Tebriz yeniden alınır (1548) → Şeki katılır (1551) → Amasya (1555). İçeride birleşme (38, 51), dışarıdan Osmanlı seferleri (34, 48) birbirini izler. Amasya «üç beşlik»tir: 1555 .
XVI. yüzyılın son çeyreği: taht mücadelesi ve Tebriz’in savunması Derse git Bunalım rakam çiftleriyle
76–77–78 : Tahmasb ölür (1576) → II. İsmail ölür (1577) → Hüdabende tahtta ve Çıldır (1578). 85–86–87–88 : Tebriz kaybedilir (1585) → Hamza Mirza öldürülür (1586) → Abbas tahtta (1587) → Gence kaybedilir (1588). Sonunda 90 : İstanbul.
9
XVIII. yüzyılın ilk yarısında Azerbaycan Orta İmparatorluklar arasında: 1722–1797 yıllarında Azerbaycan Derse git Kolay yol: 12 yıllık “ödünç” ve “R'den sonra G”
Hazar kıyısı 12 yıl Rusya'nın elinde kaldı: 1723 → 1735 . Topraklar güneyden kuzeye doğru iade edildi: önce R eşt (1732, güney — Gilan), sonra G ence (1735, kuzey — Bakü ve Derbent). Haritaya bakman yeter: Reşt güneydedir, ilk o geri verildi.
10
Azerbaycan hanlıkları (I): kuruluş, kuzey ve batı hanlıkları Orta Hanlıkların kuruluşu ve güney hanlıkları Derse git Dokuz güney hanlığı nasıl akılda tutulur
Üç Afşar hanlığı — Urmiye, Tebriz, Zencan. İki «M» — Maku ve Merağa. Sebelan Dağı çevresindeki üçlü — Erdebil, Serab, Karadağ (Ehar). Artı Hoy . Toplam 3 + 2 + 3 + 1 = 9.
Kuba Hanlığı: Feth Ali Han’ın birleştirme politikası Derse git Birleştirmenin «sayı anahtarı»
57 – 59 – 67 | 67 – 68 | 74 – 75 | 80–81 – 84 – 89. Salyan, Derbent, Bakü | Şamahı’nın paylaşılması, Şamahı ve Cavad | Gavduşan, Rus birlikleri Derbent’te | Karabağ, Erdebil, ölüm. 1767’de iki olay var!
Şeki Hanlığı: Hacı Çelebi ve Kartli-Kaheti ile mücadele Derse git Şeki’nin dört «anahtar yılı»
41 → 43 → 46 → 52. 1741 — vekil atanma, 1743 — ayaklanma ve han unvanı, 1746 — Gelesen-Göresen’de kıtlık ve Nadir’i tanıma, 1752 — Kızılkaya. «XVIII. yüzyılın 50’li yıllarının başı» = 1750–1753: buraya 1751 (Car) ve 1752 (Kızılkaya) girer, 1748 (Bayat) ise 40’lı yılların sonudur.
Karabağ Hanlığı: Penah Ali Han ve İbrahim Halil Han Derse git Batı Azerbaycan hanlıkları: İrevan ve Nahçıvan Derse git Batının «hanedan anahtarı»
Nahçıvan — «K» : Kengerli boyu, Kelbali Han, Kerim Han’a bağımlılık. İrevan — «Kaçar» : 1755’ten itibaren Kaçar hanedanı, «kara pul». İrevan’ın bağımlı olduğu üç taraf — G-K-H : Gürcü kralı, Karabağ, Hoy.
11
Azerbaycan hanlıkları (II): diğer hanlıklar, Kaçar girişimi, toplum ve kültür Orta İkili iktidarlı hanlıklar: Şamahı ve Gence Derse git Sayı anahtarları
Şamahı: 63 – 67/68 – 89 – 92. Birleşme, Kuba, Feth Ali Han’ın ölümü, Mustafa Han. Gence: 52 – 80 – 83 – 86 – 1804. Osmanlı’ya elçi, paylaşım, isyan, Cevad Han, kahramanca savunma. Akılda tutma cümlesi: «kardeşler eskide, hacı yenide » — Serkar kardeşler Eski Şamahı’da, Hacı Muhammed Ali Han Yeni Şamahı’da.
Bakü, Derbent ve Lenkeran Hanlıkları; cemaatlikler, sultanlıklar ve meliklikler Derse git Sayı ve harf anahtarı
Hazar kıyısını kuzeyden güneye D → B → L diye say: Derbent, Bakü, Lenkeran. Kuba’ya katılmalar: 59 (Derbent), 67 (Bakü). Rus tarihleri: 96 (Zubov: Derbent ve Bakü) – 03 (Car-Balaken) – 06 (Tsitsianov, Bakü, Derbent) – 13 (Lenkeran, Gülistan).
Birleştirmede son girişim: Ağa Muhammed Şah Kaçar Derse git Hanlıklar döneminde sosyo-ekonomik hayat ve yönetim Derse git Beş söz, beş anahtar
Malcihet — toprak, behre — pay, çobanbeyi — sürü, hane — ev, biyar — emek. Bu, akılda tutmak için kısa bir çağrışımdır, tam tanım değildir. Yalnız biyar vergi değildir: para ya da ürünle değil, emekle ödenen bir yükümlülüktür.
12
Kuzey Azerbaycan’ın Rusya tarafından işgali Orta Kuzey Azerbaycan'ın işgali: Gülistan ve Türkmençay Derse git Kolay yol: “sekiz + iki” ve “+12 gün”
Gülistan sekiz hanlığı, Türkmençay ise kalan iki hanlığı, yani İ revan ve N ahçıvan'ı verdi. Rus belgelerinde tarihler eski (Jülyen) takvime göre yazılırdı; 19. yüzyılda yeni takvime geçmek için 12 gün ekle: 12 → 24 Ekim, 10 → 22 Şubat.
13
1830–1850’lerde Azerbaycan İleri Rus işgali, petrol patlaması ve aydınlanma Derse git 14
XX. yüzyıl başlarında Azerbaycan (1900–1917) İleri Birinci Rus Devrimi ve millî hareket: partiler, kongreler, Devlet Dumaları Derse git Aklında tut
Dumalar: T – H – H – C . I. — T opçubaşı, II. — H oyski (ve Hasmemmedov), III. — H asmemmedov, IV. — C afarov. Partiler aşağı yukarı beş yılda bir: 1904 Hümmet → 1906 Difai → 1911 Müsavat.
Birinci Dünya Savaşı yıllarında Kuzey Azerbaycan Derse git Dört isim, dört anahtar kelime
Gayıbov — «ilk pilot»; Nahçıvanski — «tek Müslüman yaver»; Mehmandarov — «elmaslı Georgi kılıcı»; Şıhlinski — «üçgen», «topçuluğun tanrısı», «başkentin topçu savunması». Ortak: Mehmandarov + Şıhlinski = Port Arthur + topçuluk + ADC ordusu.
15
1917–1920 yıllarında Azerbaycan İleri 1917 devrimleri ve Kuzey Azerbaycan: Ozakom, Komiserlik, Seym Derse git Tiflis üçlüsü: O → K → S
O zakom (Mart 1917, Geçici Hükûmet, Harlamov) → K omiserlik (15 Kasım 1917, Ekim’den sonra, Gegeçkori) → S eym (Şubat 1918, Kurucu Meclis’ten sonra, Çheidze). Mayısın üç günü: 26 — federasyon dağılır, 27 — Millî Şura, 28 — bağımsızlık.
Bakü Sovyeti’nin soykırım politikası: Mart 1918 soykırımı Derse git Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kuruluşu ve İstiklal Beyannamesi Derse git Kısa yol: 27 – 28 – 29 ve «4 – 16 – 17 – 26 – 27»
Mayıs art arda üç gündür: 27 Şura, 28 Beyanname, 29 İrevan. Haziran beş tarihtir: 4 Batum, 16 Gence, 17 Şura durur, 26 Kolordu, 27 devlet dili.
Toprak bütünlüğü için: Bakü zaferi, Karabağ ve Nahçıvan genel valilikleri Derse git Kısa yol: «15 – 17» ve «iki 17»
Eylül’ün 15 ’inde Bakü kurtarılıyor, 17 ’sinde hükûmet geliyor. İki «17»: 17 Eylül — hükûmet Bakü’de, 17 Kasım — Thomson Bakü’de. İngilizler de iki kez geliyor: D unsterville d avetle (Ağustos), T homson t eslimden (Mondros) sonra.
ADC’nin iç politikası: devlet inşası, ordu, ekonomi ve kültür Derse git Kısa yol: bayrak — «Türkleşmek, İslamlaşmak, Avrupalılaşmak»
Renkleri yukarıdan aşağı Hüseyinzade’nin formülüyle oku: mavi — Türkleşmek, kırmızı — Avrupalılaşmak (çağdaşlık), yeşil — İslamlaşmak. Tarihler: 9 Kasım bayrak → 19 Kasım parlamento kanunu → 7 Aralık parlamentonun açılışı; 1919’da 11 Ağustos vatandaşlık, 1 Eylül üniversite.
ADC’nin dış politikası ve Paris Barış Konferansı Derse git Kısa yol: «doğum gününde Wilson»
Wilson görüşmesi 28 Mayıs 1919 , yani Cumhuriyet’in ilk «doğum günü». Sonra üç tarih sırayla gelir: 16 Haziran 1919 — Gürcistan, 11 Ocak 1920 — fiilî tanınma, 1 Mart 1920 — İran. Paris = Topçubaşı.
Kısa yol: Nisan’ın üç tarihi ve «28’den 28’e»
1 Nisan — hükûmet istifa ediyor; 27 Nisan — XI. Ordu sınırda, ültimatom, son oturum; 28 Nisan — Azerbaycan SSC. Cumhuriyet 28 Mayıs 1918’de doğdu ve 28 Nisan 1920’de yıkıldı: 23 ay.
1917–1920 yıllarında Güney Azerbaycan: Şeyh Muhammed Hiyabani Derse git 16
1920–1945 yıllarında Azerbaycan SSC İleri Azerbaycan SSC’nin kuruluşu ve Sovyet rejimine karşı direniş Derse git Tarih çıpası
Nisan–Mayıs 1920: 27 — ültimatom ve sınır, 28 — SSC, 24 Mayıs — petrol. Gence ayaklanması Mayıs’ın son haftasında başladı (25–26 Mayıs gecesi; kaynaklarda 24–26 Mayıs), petrolün millîleştirilmesinden hemen sonra. Kaynaklar bir gün farklı gösterirse şaşırma: kronoloji görevinde ay ve yılla çalış. 19 Mayıs ise 1921’de ilk Sovyet anayasasının günüdür: aynı ay, başka yıl!
Biçimsel bağımsızlığın sonu ve toprak bütünlüğüne yönelik girişimler: TSFSC, DKÖB, Nahçıvan ÖSSC Derse git Kolay yol: “1-2-3-4” zinciri
1921 — iki antlaşma: M oskova M art’ta (M–M), Kars Ekim’de. 1922 — federasyon ve SSCB. 1923 — DKÖB. 1924 — Nahçıvan ÖSSC. Desen: 21 → 22 → 23 → 24. Sonra bir sıçrama: 1936 — TSFSC’nin sonu. Özerk yapılarda önce bölge, sonra cumhuriyet gelir.
Üç sayı ve üç harf
20 – 21 – 28 : 1920 — zorunlu tahsilat (Azerbaycan’da), 1921 — vergi ve NEP, 1928 — I. beş yıllık plan (1928–1932). Harflerle: T → V → B (Tahsilat → Vergi → Beş yıllık). NEP her zaman tahsilattan sonra, beş yıllık planlardan önce gelir.
Kolektifleştirme, totaliter rejim ve kitlesel baskılar Derse git Sayı anahtarı
Dört sayıyı sırayla aklında tut: 29 (Büyük Dönüm Yılı) – 30 (köylü ayaklanmaları ve «Başarıdan Baş Dönmesi») – 33 (Bağırov MK’nın başında) – 37–38 (kitlesel baskılar). Üç şairin kaderi: Cavid — sürgün (1941), Cavad — kurşun (1937), Müşfik — kurşun (1938).
Sayı anahtarı
22 – 26 – 29 – 39 : 22 — Yeni Alfabe Komitesi ve «Molla Nasreddin»in Bakü’de yeniden çıkması; 26 — Türkoloji Kurultayı; 29 — Latin alfabesi Arap alfabesinin yerini tamamen alır; 39 — Kiril. Müzikte: 31 orkestra, 35 «Nargiz», 36 Filarmoni, 37 «Köroğlu».
İkinci Dünya Savaşı yıllarında Azerbaycan SSC Derse git Dört yıl — dört adım
41 — saldırı (22 Haziran), ilk Azerbaycanlı Kahraman İsrafil Memmedov (11 Aralık). 42 — «Edelweiss»: Kafkasya savaşı (25 Temmuz). 43 — Stalingrad zaferi (Şubat), Taganrog (30 Ağustos), Kafkasya savaşının sonu (Ekim). 45 — Zafer (9 Mayıs), Akademi, «Arşın Mal Alan». Kişiler için: Hazi — T ank, Mehdi — P artizan.
XX. yüzyılın 20–40’lı yıllarında Güney Azerbaycan: Rıza Şah, Pişeveri ve Millî Hükûmet Derse git Tarih anahtarı
Beş sayı: 21 (Rıza Han’ın darbesi) – 25 (şah ilan edilir) – 41 (işgal, Rıza Şah’ın gidişi) – 45 (ADF, Millî Hükûmet) – 46 (birliklerin çekilmesi, Aralık’ta çöküş). Millî Hükûmet Aralık’ta kuruldu ve bir yıl sonra Aralık’ta çöktü: «Aralık’tan Aralık’a».
17
1945–1991 yıllarında Azerbaycan SSC İleri Savaş sonrası onyıl: ekonomi, totaliter rejim ve sürgün Derse git Tarih anahtarı: 47 – 48 – 49 – 53
47 karar (Aralık), 48 göçün başlaması (ve Hazar’ın açık sularında sondaj çalışmaları), 49 Neft Taşları’nda ilk petrol ve Sumgayıt, 53 Stalin’in ölümü, Mingeçevir santrali ve göçün sonu. Sıraya göre hatırla: «önce karar, sonra göç».
Millî uyanış girişimleri: İmam Mustafayev ve Veli Ahundov Derse git Sayı anahtarı
Mustafayev: 54 – 56 – 59 (seçilir — devlet dili — görevden alınır). Ahundov: 59 – 67 – 69 (gelir — metro — gider). 1959 iki dönemin sınırıdır: biri çıkar, öteki gelir. Devlet dili maddesini «5 6», metroyu «6 7» ile aklınızda tutun.
1970–1980’lerde sosyo-ekonomik yükseliş: Haydar Aliyev’in liderliği Derse git Sayı zinciri
69 – 71 – 76 – 78 – 82 : birinci sekreter, askerî okul, Politbüro’ya aday üye, Anayasa, Moskova. «Altmış dokuz» — birinci sekreter, «yetmiş sekiz» — Anayasa, «doksan üç» ise artık Cumhurbaşkanı.
20. yüzyılın 40–80’li yıllarında kültür Derse git Besteci–eser eşleştirmesini aklında tut
Üç ad — üç tür: Emirov — «Şur», «Kürt Ovşarı», «Sevil» (senfonik mugam ve opera); Niyazi — «Rast» (senfonik mugam, şef); Karayev — baleler («Yedi Güzel», «Yıldırımlı Yollarla»). Hacıbeyli ise bu kuşağın hocası ve 1944 marşının bestecisidir; 1948’de öldü.
Yeniden yapılanma, Karabağ sorununun başlaması ve Halk Hareketi Derse git Tarih anahtarı: 20 – 22 – 27
Şubat 1988'de üç tarih: 20 (DKÖB Sovyeti'nin başvurusu), 22 (Askeran), 27–29 (Sumgayıt). Sonra sıra: Şubat → Haziran → Temmuz → Kasım (1988; Haziran'da Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti onay verdi — 15, Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti reddetti — 17), Ocak → Temmuz → Eylül (1989: Volski komitesi, AHC, egemenlik kanunu).
20 Ocak 1990: Kan hafızamız, gurur yerimiz Derse git 19 → 20 → 21 → 22
Sırayı günlerle aklınızda tutun: 19’unda Nahçıvan’ın kararı ve akşam televizyon yayınının kesilmesi, 19’undan 20’sine geçen gece facia, 21’inde Haydar Aliyev’in açıklaması, 22’sinde cenaze töreni. «1989’un sonu» sınırın sökülmesi (31 Aralık) demektir.
Güney Azerbaycan İran İslam Devrimi yıllarında ve sonrasında Derse git 18
Bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti (1991–2003) İleri Devlet bağımsızlığının yeniden kazanılması ve iktidar mücadeleleri (1991–1993) Derse git Dört adım ve üç yıl
30 Ağustos — Bildirge (ilan et), 18 Ekim — Anayasa Senedi (yasalaştır), 29 Aralık — referandum (onayla), 2 Mart 1992 — BM (tanıt). Yönetim ise her yıl değişti: 91 — Mutalibov, 92 — Elçibey, 93 — Aliyev (M–E–A).
Birinci Karabağ Savaşı ve Hocalı soykırımı Derse git Akılda tut
Dört karar dört ayda: Nisan, Temmuz, Ekim, Kasım (822, 853, 874, 884) — her birinden önce yeni bir işgal olmuştu. 1993 haritasını şöyle oku: Kelbecer (Nisan) → Ağdam (Temmuz) → sonra güneye ve Aras boyunca batıya : Fuzuli ve Cebrail (23 Ağustos) → Kubatlı (31 Ağustos) → Zengilan (Ekim).
Millî Kurtuluş: Haydar Aliyev’in Nahçıvan dönemi ve iktidara dönüşü Derse git Kasım – Kasım, Haziran – Ekim
Nahçıvan döneminin iki dayanak tarihi de Kasım’dadır: 17’sinde bayrak (1990), 21’inde parti (1992). 1993’te ise iki adım art arda gelir: Haziran – başkan (15), Ekim – cumhurbaşkanı (3) . Gence olayları (4 Haziran) 15 Haziran’dan öncedir; 15 Haziran ile 3 Ekim arasında yalnız referandum (29 Ağustos) vardır.
Hukuk ve demokratik devlet inşası: 1995 Anayasası ve reformlar (1993–2003) Derse git Yılların zinciri
94 anlaşma → 95 Anayasa → 96 toprak → 98 seçim ve idamın kaldırılması → 99 belediyeler, kanunlar, Petrol Fonu → 01 Avrupa Konseyi → 02 referandum. «1990’ların ikinci yarısı» 1995–1999 demektir: Anayasa, toprak reformu ve 1998 seçimi bu aralığa düşer.
Azerbaycan Cumhuriyeti’nin dış politikası Derse git Tarih ve harf anahtarı
Yılları iki rakamla aklında tut: 92 (AGİK, BM) – 94 («Yüzyılın Anlaşması») – 01 (Avrupa Konseyi) – 06 (BTC, BTE) – 17 (BTK) – 19 (Bağlantısızlar zirvesi) – 21 (Şuşa Beyannamesi) – 24 (COP29). Adın son harfi hattın bittiği yeri gösterir: BTC -Ceyhan (petrol, Akdeniz), BTE -Erzurum (gaz), BTK -Kars (demiryolu).
19
Yeni binyıl ve Büyük Zafer İleri Yeni binyıl, yeni lider: kalkınmada yeni aşama (2003–2020) Derse git Tarih anahtarı
Petrol: 02 (temel) – 05 (Sengeçal) – 06 (Ceyhan). Gaz: 06–07 (Erzurum) → 18 (Güney Gaz Koridoru, TANAP). Referandumlar: 09 (sınır kaldırıldı) ve 16 (yedi yıl, cumhurbaşkanı yardımcıları). «17»: Mehriban Aliyeva (Şubat) ve Bakü–Tiflis–Kars (Ekim).
Ateşkes dönemi ve Nisan çatışmaları (2016) Derse git Sayı anahtarı
Nisan yılın 4. ayı, çatışma 4 gün sürdü (2, 3, 4, 5 Nisan). 1994 → 2016 = 22 yıl. BM Güvenlik Konseyi'nin dört kararı: 822, 853, 874, 884 (hepsi 1993). Ad sırası: 822 — Kelbecer, 853 — Ağdam, 884 — Zengilan ve Kubatlı. Nisan çatışmaları 2016'dır; Vatan Savaşı 2020'dir (sonraki ders).
Büyük Zafer: Tovuz çatışmaları ve Vatan Savaşı (2020) Derse git Tarihleri aklında tut
Şuşa 8’inde kaybedildi, 8’inde kurtarıldı: 8 Mayıs 1992 → 8 Kasım 2020. Bildiri iki gün sonradır: 10 Kasım. Ekim tarihleri 4, 9, 17, 20, 25’tir; sıra: Cebrail, Hadrut, Fuzuli, Zengilan, Kubatlı.
Zaferden sonra: «Kısas», terörle mücadele operasyonu ve Büyük Dönüş Derse git Yıl anahtarı
Her yıl için bir anahtar sözcük: 21 — Fuzuli Havalimanı, 22 — «Kısas», 23 — Laçın kontrol noktası (Nisan) ve terörle mücadele (Eylül), 24 — seçim (Şubat), barış gücünün çekilmesi (Haziran), COP29 (Kasım).
Bağımsız Azerbaycan’da kültür, bilim ve spor Derse git Yılların anahtarı
UNESCO Dünya Mirası Listesi: 00 – 07 – 19 – 23 (İçerişehir, Gobustan, Şeki, Hirkan ve Hınalık). Spor: 15 – 16 – 17 = Avrupa Oyunları – Formula 1 ve satranç – İslami Dayanışma. Eurovision: 11’de kazandık, 12’de ağırladık .
Haritada Azerbaycan anıtları: dönemlere ve ilçelere göre Derse git Kolay yol: «20» ve «25» iki kez
Ekim’de şehirler: 4 Cebrail → 17 Füzuli → 20 Zengilan → 25 Kubadlı. Kasım’da: 8 Şuşa → 20 Ağdam → 25 Kelbecer; 1 Aralık — Laçın. «20» ve «25» sayıları iki ayda da vardır: Ekim’de Zengilan ve Kubadlı, Kasım’da Ağdam ve Kelbecer. Tuzak çoğu zaman ayın adındadır!
20
Tarih bilimi, ticaret ve ekonomi Üniversite Kaynaklar ve tarih yazımı: tarihçi olguları nasıl doğrular? Derse git N = N₀ · (½)^(t / T½) ⇔ t = T½ · log₂(N₀ / N) N = N₀ · (½)^(t / T½) ⇔ t = T½ · log₂(N₀ / N )
Burada
N örnekte şu anda kalan ¹⁴C miktarı
N₀ canlının öldüğü andaki ¹⁴C miktarı
t ölümden bu yana geçen süre, yıl olarak
T½ ¹⁴C'nin yarı ömrü ≈ 5.730 yıl Radyoaktif bozunma yasası: her T½ süresinde miktar yarıya iner. İkinci biçim, birincinin logaritması alınarak elde edilir.
Kolay yol: yarılama merdiveni
Logaritmasız kontrol: %50 ≈ 5.700 yıl, %25 ≈ 11.500, %12,5 ≈ 17.200, %6,25 ≈ 22.900. Cevabın doğru “basamaklar” arasına düşüp düşmediğine bak: %60, %100 ile %50 arasındadır; o hâlde yaş 0 ile 5.730 yıl arasında olmalıdır.
M ≈ H − H / 33 + 622 M ≈ H − H / 33 + 622
Burada
M miladi (Gregoryen) yıl
H hicrî yıl Çıkarım: hicrî yıl, güneş yılının yaklaşık 354 / 365 ≈ 32 / 33'üdür; bu yüzden H hicrî yıl ≈ H · 32 / 33 = H − H / 33 güneş yılıdır; 622 ise başlangıç yılıdır. Doğruluk ±1 yıl.
Kolay yol: “33'te 1 yıl”
Her 33 hicrî yılda bir yıl “kaybolur”. Hızlı yol: hicrî yıla 622 ekle, sonra her 100 hicrî yıl için yaklaşık 3 yıl çıkar. Örneğin 907 + 622 = 1529; 907 için ≈ 27 çıkar → 1501–1502 , yani Safevî Devleti'nin kurulduğu yıl.
İpek Yolu üzerinde Azerbaycan: ticaret, şehirler, zanaatlar Derse git t = s / v n = t − 1 t = s / v n = t − 1
Burada
t yolculuk süresi, gün olarak (günlük konak sayısı)
s mesafe, km
v kervanın bir günde aldığı yol, km/gün
n başlangıç ve varış noktaları hariç, geceleme için ara kervansaray sayısı Basit model: kervan her gün yaklaşık aynı mesafeyi alır ve her akşam yeni bir kervansarayda konaklar.
Pₙ = P₀ · (1 + r)ⁿ
Burada
Pₙ n aracıdan sonraki son fiyat
P₀ üretim yerindeki ilk fiyat
r her aracının ekleme oranı, ondalık kesir olarak (%20 → 0,2)
n aracı sayısı Her adımda fiyat (1 + r) ile çarpılır; n adımdan sonra (1 + r)ⁿ ile.
Kolay yol: “72 kuralı”
Fiyat kaç adımda iki katına çıkar? 72'yi adım başına yüzdeye böl: 72 / 20 ≈ 3,6; yani yaklaşık 4 aracıdan sonra fiyat ikiye katlanır (kontrol: 1,2⁴ ≈ 2,07). %10'luk eklemeyle 72 / 10 ≈ 7 adım gerekir.
Bağımsız Azerbaycan'ın ekonomisi ve dış politikası Derse git M(yeni) = M(eski) / 5000 M(yeni) = M(eski) / 5000
Burada
M(yeni) yeni manat (AZN) cinsinden tutar
M(eski) eski manat (AZM) cinsinden tutar 1 Ocak 2006'dan itibaren: 5.000 eski manat = 1 yeni manat. Yeniden değerleme fiyatları ve gelirleri aynı oranda değiştirir, satın alma gücünü değiştirmez.
V = Q · 159
Burada
V günlük hacim, litre olarak
Q günlük akış, varil olarak
159 1 varil ≈ 159 litre Petrol sektöründe hacim genellikle varille ölçülür; 1.000 litre = 1 m³.
g(reel) ≈ g(nominal) − π
Burada
g(reel) reel büyüme, % (fiyat artışı çıkarıldıktan sonra)
g(nominal) nominal büyüme, % (cari fiyatlarla)
π enflasyon, % Kesin biçim: 1 + g(reel) = (1 + g(nominal)) / (1 + π). Küçük yüzdelerde basit çıkarma yeterince doğrudur.
Kolay yol: üç hızlı kontrol
1) Eski manat → yeni: 4 sıfırı sil ve 2 ile çarp. 2) Varil → m³: 0,16 ile çarp (1 milyon varil ≈ 160 bin m³). 3) Reel büyüme ≈ nominal büyüme − enflasyon.
21
Kaynak eleştirisi ve petrolün ekonomik tarihi Üniversite Kaynakların eleştirel okunması: adlar, tarihler ve taraflılık Derse git Yeni takvim = Eski takvim + Δ Δ = ⌊Y / 100⌋ − ⌊Y / 400⌋ − 2 Yeni takvim = Eski takvim + Δ Δ = ⌊Y / 100 ⌋ − ⌊Y / 400 ⌋ − 2
Burada
Δ iki takvim arasındaki fark (gün)
Y yıl; 1700, 1800 ve 1900 yıllarının 1 Ocak–28 Şubat eski takvim tarihleri için Y − 1 al
⌊x⌋ x'in tam kısmı (aşağı yuvarlama) 1582–2099 yılları için geçerlidir (2000 her iki takvimde de artık yıl olduğundan 2000–2099'da Δ = 13).
Kolay yol: “ilk iki rakam − 6”
1600–1999 için Δ = yılın ilk iki rakamı − 6: 16xx → 10, 17xx → 11, 18xx → 12, 19xx → 13. 2000–2099'da Δ yine 13'tür. Sağlama: 19. yüzyıldaki aynı olayın Rus ve Batı tarihleri her zaman tam 12 gün farklı olmalıdır.
Bakü petrolünün ekonomik tarihi (1846–1949) Derse git m = n · 0,01638 (1 t ≈ 61,05 pud)
Burada
m kütle, ton (t)
n pud sayısı; 1 pud = 16,38 kg Pud → ton.
N = m / (ρ · v) N = m / ( ρ · v)
Burada
N varil sayısı
m petrolün kütlesi, t
ρ petrolün yoğunluğu, t/m³ (genellikle 0,8–0,95)
v bir varilin hacmi ≈ 0,159 m³ (158,99 L) Ton → varil: önce kütleden hacim (m / ρ), sonra hacimden varil sayısı.
g = (V₁ / V₀)^(1/n) − 1 g = (V₁ / V₀ )^(1/n) − 1
Burada
g yıllık ortalama büyüme hızı (örneğin 0,02 = %2)
V₀, V₁ başlangıç ve bitiş değerleri (aynı birimde)
n yıl sayısı Bileşik büyümeden çıkar: V₁ = V₀ · (1 + g)ⁿ; iki tarafı V₀'a böl ve n'inci dereceden kök al.
s = x / X · 100 % s = x / X · 100 %
Burada
s pay, %
x parça (örneğin Bakü'nün üretimi)
X bütün (örneğin dünya üretimi) Kolay yol: 72 kuralı ve “61–7,3”
1) 72 kuralı: 72 / 1,9 ≈ 38 yıl; üretim yaklaşık 38 yılda ikiye katlanır: 11 → 22 milyon ton 1939 civarında, bu da 1941'deki 23,5 ile uyumludur. 2) Hızlı çeviri: 1 t ≈ 61 pud ≈ 7,3 varil (ρ ≈ 0,86 için). 3) Sağlama: pud cinsinden rakam, ton cinsinden rakamın yaklaşık 60 katı olmalıdır.