14 Temmuz 1969’da Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi’nin genel kurulu Haydar Aliyev’i cumhuriyetin başına — birinci sekreterliğe — seçti. Kırk altı yaşındaydı. Kararların Moskova’da alındığı, planın ve bütçenin merkezce onaylandığı Sovyetler Birliği’nde bir cumhuriyet lideri neleri başarabilir, neleri başaramazdı? Ders kitapları 1969–1982 yıllarını Azerbaycan SSC’de sosyo-ekonomik yükseliş dönemi olarak değerlendirir. Bu derste yükselişin neyi kapsadığına, sınırlarına ve 1982’deki dönüşe bakıyoruz («Millî uyanış girişimleri: İmam Mustafayev ve Veli Ahundov» dersinin devamı).
1969: yeni lider, yeni görevler
Haydar Aliyev 10 Mayıs 1923’te Nahçıvan’da doğdu. 1944’ten itibaren devlet güvenliği organlarında çalıştı, 1967’de Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Komitesi başkanı oldu. 1969’da Veli Ahundov’un yerine birinci sekreter seçildi ve bu görevde 1982’ye kadar kaldı.
Sovyet sisteminde birinci sekreter cumhuriyetin gerçek başıydı: Yüksek Sovyet ve Bakanlar Kurulu partinin kararlarını uygulardı, ekonomik plan ise Moskova’da onaylanırdı. Haydar Aliyev 1976’da SBKP MK Politbürosu’na aday üye seçildi; araştırmacılar bunu cumhuriyetin merkezdeki konumunun güçlenmesi olarak değerlendirir.
Birinci sekreterTanım
Sovyet cumhuriyetinde Komünist Parti Merkez Komitesi’nin başı; tek partili sistemde cumhuriyetin fiilî yöneticisi. Bu, Cumhurbaşkanlığı görevi değildir.
Sanayi ve tarım: petrolden başka ne?
Azerbaycan SSC ekonomisi yüzyıllardır petrole dayanıyordu. 1970’lerde kara rezervleri azalıyor, dikkat Hazar’ın derin sularına yöneliyordu. Denizde petrol çıkarımı 1940’ların sonunda Neft Taşları’nda başlamıştı («Savaş sonrası onyıl: ekonomi, totaliter rejim ve sürgün» dersine bak) — bu, incelenen dönemden önceki aşamaydı. 1970’lerde ise derin su yatakları için platform ayaklarını üreten bir fabrika Bakü’de kuruldu, deniz platformlarının kurulumu genişledi.
Petrolün yanı sıra makine yapımı, alet yapımı, elektroteknik ve radyoteknik gelişti; Bakü, Sumgayıt, Gence ve diğer şehirlerde yeni fabrikalar kuruldu. Bu kollar ekonominin petrole bağımlılığını azaltmaya başlıyordu, ancak petrol ana kol olarak kalıyordu. Tarımın önde gelen kolları pamuk, bağcılık, tütün ve çay yetiştiriciliğiydi. Sosyal altyapı da genişledi: konutlar, okullar, hastaneler ve kültür kurumları yapıldı, Bakü Metrosu (1967) genişletildi. Hepsi aynı çerçevede kalıyordu: plan Moskova’da onaylanıyor, mülkiyet devlete ait oluyordu.
Hukuki temel ve millî kadrolar
SSCB’nin yeni Anayasası 7 Ekim 1977’de kabul edildi; birlik cumhuriyetleri kendi temel yasalarını ona uydurmak zorundaydı. Birlik metninde ise devlet dili hakkında ayrı bir madde yoktu; bu yüzden cumhuriyetlerin taslaklarında söz konusu hüküm tartışma konusu oluyordu. Azerbaycan SSC’nin yeni Anayasası 21 Nisan 1978’de Yüksek Sovyet oturumunda kabul edildi ve Azerbaycan dili devlet dili olarak yazıldı: bu statü 1956’dan beri vardı ve korundu. Ders kitapları bunu Haydar Aliyev’in tutumuyla ilişkilendirir; tarihçiler Moskova’dan gelen baskının derecesini farklı değerlendirse de sonuç açıktır: dilin hukuki statüsü korundu (önceki hüküm için «Millî uyanış girişimleri: İmam Mustafayev ve Veli Ahundov» dersine bak).
Millî kadroların yetiştirilmesi ayrı bir yöndü. Cumhuriyetin gençleri SSCB’nin yüksek okullarına öğrenime gönderiliyordu. 1971’de Bakü’de bir askerî yatılı okul kuruldu (sonradan Cemşid Nahçıvanski Askerî Lisesi adını aldı); bu okul gençleri askerî eğitime hazırlıyordu. Subay eğitimini Azerbaycanlı gençler SSCB’nin, o cümleden Rusya’nın askerî okullarında aldı. Araştırmacılar bu deneyimi, sonradan millî ordunun oluşumunda yer alan askerî kadrolarla ilişkilendirir.
Dönemin sınırları ve 1982
Yükselişin sınırları açıktı. Siyasi sistem tek partili kalıyor, ideoloji ve sansür sürüyordu; SSCB ise genel olarak «durgunluk» denen döneme (Brejnev yılları) giriyordu. Bu çerçevede cumhuriyet yönetimi ekonomiyi canlandırmaya, yasallığı güçlendirmeye ve millî kültürü korumaya çalışıyordu. 1982’de Haydar Aliyev Moskova’ya yükseltildi: SBKP MK Politbürosu üyesi ve SSCB Bakanlar Kurulu başkanının birinci yardımcısı oldu. Azerbaycan’da onun yerine yeni bir birinci sekreter geldi. Sonrakiler için «Yeniden yapılanma, Karabağ sorununun başlaması ve Halk Hareketi» dersine bak.
- 10 Mayıs 1923
Haydar Aliyev Nahçıvan’da doğar
- 1967
Haydar Aliyev Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Komitesi başkanı olur
- 14 Temmuz 1969
MK genel kurulu Haydar Aliyev’i birinci sekreter seçer
- 1970'ler
Bakü’de derin su yatakları için platform ayaklarının üretildiği fabrika kurulur
- 1971
Bakü’de askerî yatılı okul kurulur (sonradan Cemşid Nahçıvanski Askerî Lisesi)
- 1976
Aliyev SBKP MK Politbürosu’na aday üye seçilir
- 7 Ekim 1977
SSCB’nin yeni Anayasası kabul edilir
- 21 Nisan 1978
Azerbaycan SSC Anayasası kabul edilir: Azerbaycan dili devlet dilidir
- 1982
Aliyev Moskova’ya yükseltilir: Politbüro üyesi
- 1993
Haydar Aliyev Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçilir
| Yıllar | Birinci sekreter | Dönemin ana konusu |
|---|---|---|
| 1933–1953 | Mir Cafer Bağırov | totaliter rejim, 1937–1938 baskıları |
| 1953–1954 | Mir Teymur Yakubov | kısa geçiş dönemi |
| 1954–1959 | İmam Mustafayev | 1956: devlet dili hükmü |
| 1959–1969 | Veli Ahundov | Bakü Metrosu (1967) |
| 1969–1982 | Haydar Aliyev | 1978 Anayasası, derin deniz petrolü, yeni sanayi kolları, millî kadrolar |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Kara petrol rezervlerinin azalması | derin su yataklarına ve platform ayakları fabrikasına geçiş |
| SSCB’nin yeni Anayasası’nın kabulü (1977) | cumhuriyet temel yasalarının yenilenmesi: 1978 Anayasası |
| Planın Moskova’da onaylanması | cumhuriyetin ekonomik seçimi merkezin çerçevesiyle sınırlıydı |
| SSCB Anayasası’nda devlet dili maddesinin bulunmaması (1977) | cumhuriyet taslağında hüküm etrafında tartışma; 1978’de Azerbaycan dili devlet dili olarak kaldı |
| Özellik | Birinci sekreter (1969–1982) | Cumhurbaşkanı (1993–2003) |
|---|---|---|
| Devlet | SSCB içinde birlik cumhuriyeti | bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti |
| Görevin niteliği | parti görevi (MK birinci sekreteri) | devlet başkanı |
| Seçilme biçimi | MK genel kurulunda seçilirdi | halk oylamasıyla |
| Temel yasa | 1978 Anayasası | 1995 Anayasası (1995’ten itibaren) |
Etkileşimli
Etkileşimli
Kaynak ve görevler
Bahardı. Geçen sonbaharda ülkede birlik Anayasası kabul edilmişti ve şimdi her cumhuriyet kendi temel yasasını ona uyduruyordu. Cumhuriyetin Yüksek Sovyeti oturuma toplandı. Birlik belgesinde devlet dili hakkında bir madde yoktu; taslağın görüşülmesinde tartışma tam da bu konuda çıktı: cumhuriyetin temel yasasında devlet dili maddesi korunmalı mı, yoksa birlik belgesine uygun olarak çıkarılmalı mı?
Cumhuriyetin birinci sekreteri maddenin taslakta korunmasını savundu. Oturum belgeyi kabul etti, madde cumhuriyetin Temel Yasası’nda kaldı.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen belgeyi, onu kabul eden organı, birinci sekreteri ve yılı belirleyin.
2) Devlet dili maddesinin taslakta korunmasının bir siyasi ve bir kültürel nedenini açıklayın.
3) Bu olayın metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: cumhuriyet birlik içinde millî-devlet statüsünün bir göstergesini korumak istiyordu. Kültürel: ana dil, halkın edebiyatının, eğitiminin ve kültürünün temelidir; hukuki statüsü olmazsa konumu zayıflardı. Puan: ikisi — 1; biri — ½.
3) Hukuki statü korunduğu için ana dil eğitimde, basında ve kültür kurumlarında hukuki dayanağını sürdürdü (metin yalnızca maddenin kaldığını söyler). Cumhuriyetin temel yasası birlik metninde olmayan bir millî-kültürel hükmü korudu; bir görüşe göre bu, cumhuriyet yönetiminin birlik çerçevesindeki sınırlı imkânlardan yararlanmasının örneğiydi. Benzer anlamlı diğer cevaplar da kabul edilir. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; metinde geçen «madde kaldı» ifadesini tekrarlamak puan getirmez.
Sınav görevi: kombinasyon
Problem
Haydar Aliyev’in birinci sekreter olduğu yıllara (1969–1982) ait olanları seçin:
1. Azerbaycan SSC Anayasası’nda devlet dilinin yazılması (1978)
2. Bakü’de askerî okulun kurulması (1971)
3. Kitlesel baskılar (1937–1938)
4. Bakü Metrosu’nun açılması (1967)
5. Politbüro’ya aday üye seçilme (1976)
A) 1, 2, 5 B) 2, 3, 4 C) 1, 3, 5 D) 2, 4, 5 E) 1, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 3 (1937–1938) Bağırov dönemi, 4 (1967) ise Ahundov dönemidir; yani Aliyev’den öncedir.
Adım 3: 3 ya da 4 içeren seçenekleri (B, C, D, E) eleyin.
Cevap: A.
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
1970’lerde Azerbaycan SSC tarımına ait değildir:
A) pamuk yetiştiriciliği
B) bağcılık
C) çay yetiştiriciliği
D) tütün yetiştiriciliği
E) deniz platformları için ayak üretimi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Ayaklar fabrikada üretilir ve petrol sanayisine hizmet eder — bu sanayidir, tarım değil.
Cevap: E.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. SSCB’nin yeni Anayasası’nın kabulü
2. Haydar Aliyev’in birinci sekreter seçilmesi
3. Bakü’de askerî okulun kurulması
4. Azerbaycan SSC Anayasası’nın kabulü
5. Haydar Aliyev’in Moskova’ya yükseltilmesi
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Birlik Anayasası 1977’de (1) kabul edildi, cumhuriyet Anayasası ondan sonra — 1978 (4).
Adım 3: Sonda 1982 (5).
Cevap: 2, 3, 1, 4, 5.
Sınav görevi: «benzer, farklı»
Problem
Haydar Aliyev’in 1969–1982’deki görevi Veli Ahundov’un görevine benzer, 1993’ten sonraki görevinden ise farklıydı. Bu özellikler hangileridir?
1. Azerbaycan KP MK birinci sekreteri olmak
2. Bağımsız devletin başı olmak
3. Sovyetler Birliği içinde faaliyet göstermek
4. Halk oylamasıyla seçilmek
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 1993’ten sonra Aliyev bağımsız devletin başıydı (2) ve halk oylamasıyla seçilmişti (4) — bunlar Ahundov için geçerli değil.
Adım 3: «Ahundov’la benzer, cumhurbaşkanlığından farklı» yalnız 1 ve 3’e uyar.
Cevap: 1 ve 3.
Unutma
- Haydar Aliyev 14 Temmuz 1969’da Azerbaycan KP MK birinci sekreteri seçildi ve bu görevde 1982’ye kadar kaldı; 1976’da SBKP MK Politbürosu’na aday üye oldu.
- Kara petrol rezervleri azaldığı için derin su yataklarına geçildi; makine yapımı, alet yapımı, elektroteknik ve radyoteknik gelişti.
- Tarımın önde gelen kolları pamuk, bağcılık, tütün ve çay yetiştiriciliğiydi; ekonomik plan Moskova’da onaylandığı için cumhuriyetin seçimi merkezin çerçevesiyle sınırlıydı.
- 21 Nisan 1978’de kabul edilen Azerbaycan SSC Anayasası’nda Azerbaycan dili devlet dili olarak yazıldı: 1956’dan gelen statü korundu.
- 1971’de Bakü’de askerî yatılı okul kuruldu (sonradan Cemşid Nahçıvanski Askerî Lisesi); subay eğitimini Azerbaycanlı gençler SSCB’nin, o cümleden Rusya’nın askerî okullarında aldı.
- Birinci sekreter (1969–1982) SSCB içinde bir parti görevidir, Cumhurbaşkanı (1993–2003) ise bağımsız devletin başıdır; 1982’de Aliyev Moskova’ya yükseltildi.