1945 yılı. Dünya henüz savaştan çıkmadı, ama Bakü’de iki olay büyük ilgi uyandırıyor: Üzeyir Hacıbeyli’nin müzikli komedisinden «Arşın Mal Alan» filmi çekiliyor, cumhuriyetin kendi Bilimler Akademisi ise çalışmaya başlıyor. Sonraki kırk yılda Azerbaycan kültürü iki gücün etkisi altında gelişti: bir yandan okul, enstitü, tiyatro ve müze ağı genişledi, öbür yandan Komünist Parti her şeyi ideolojik denetim altında tuttu. Bu derste o dönemin eğitim, bilim, sanat ve mimarlık başarılarını, alanlarını ve önde gelen isimlerini birbirinden ayırmayı öğreniyoruz. Siyasi arka plan için «Millî uyanış girişimleri: İmam Mustafayev ve Veli Ahundov» ve «1970–1980’lerde sosyo-ekonomik yükseliş: Haydar Aliyev’in liderliği» derslerine bak.
Çerçeve: kültür ve ideoloji
Sovyet yönetimi kültüre «biçimde millî, içerikte sosyalist» inşa olarak bakıyordu: sanat, halkı Parti’nin politikası için seferber etmeliydi. Yaratıcı birlikler (yazarlar, besteciler, ressamlar) Parti organlarının denetimi altında çalışıyor, yayınları ise sansür (Glavlit) denetliyordu. Bu çerçevede edebiyat ve sanat için tek resmî yöntem kabul edilmişti.
Sosyalist gerçekçilikTanım
Sovyet edebiyatının ve sanatının resmî yöntemi: hayatı Parti ideolojisine uygun, «devrimci gelişme içinde» göstermeyi, işçiyi ve inşacıyı kahraman yapmayı gerektiriyordu.
Denetim bütün yıllarda aynı sertlikte değildi. 1940’ların ikinci yarısı ve 1950’lerin başı totaliter rejimin en ağır yıllarıydı: yaratıcı insanlar ideolojik baskı altında çalışıyordu. 1950’lerin ortasında «çözülme» dönemi başladı, ortam bir ölçüde yumuşadı; şairler ve ressamlar millî konulara daha cesurca yöneldi. Ancak Parti denetimi ve sansür Sovyet yönetiminin sonuna kadar sürdü. Azerbaycan dilinin devlet dili statüsü bu dersin konusu değildir; bunun için «Millî uyanış girişimleri: İmam Mustafayev ve Veli Ahundov» dersine bak.
Eğitim ve bilim
Savaştan sonra okul ağı yeniden kuruldu ve zorunlu eğitim genişledi: önce yedi yıllıktı, 1950’lerin sonundan itibaren sekiz yıllık eğitime geçiş başladı; sonraki on yıllarda genel orta öğretim yaygınlaştı. Hem Azerbaycan dilinde hem Rusça eğitim veren okullar vardı. Yükseköğretimin ana merkezi 1919’da kurulmuş Bakü Devlet Üniversitesi’ydi; yanında petrol ve kimya, tıp, iktisat ve pedagoji enstitüleri gibi yüksekokullar sanayinin ve okulların ihtiyaç duyduğu uzmanları yetiştiriyordu.
1945’te Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi’nin kurulması, bilimin örgütlenmesinde dönüm noktası oldu. Akademi, SSCB Bilimler Akademisi’nin Azerbaycan şubesi temelinde kuruldu; ilk başkanı Mirasadulla Mirgasımov’du. Enstitüler petrol, jeoloji, kimya, fizik, tarih, dil ve edebiyat alanlarında çalışıyordu. Petrol kimyasında akademisyen Yusuf Memmedaliyev, tıpta göz hekimi akademisyen Mustafa Topçubaşov ünlüydü.
Bakü doğumlulardan bazılarının adı dünya çapında tanındı: kozmonot Musa Manarov 1987–1988’de «Mir» yörünge istasyonunda yaklaşık bir yıl çalıştı. Denizde petrol üretimi (Neft Daşları, 1949) için «Savaş sonrası onyıl: ekonomi, totaliter rejim ve sürgün» dersine bak.
Edebiyat, müzik, görsel sanatlar ve sinema
Savaş yıllarında kültürel hayat durmadı: şairler cepheye dair şiirler yazıyor, besteciler şarkılar besteliyor, tiyatro ve filarmoni sanatçıları cephe tugaylarıyla askerî birliklerde sahne alıyordu. O yılların en görünür sonuçları 1944’te Azerbaycan SSC’nin marşının ortaya çıkması, 1945’te ise «Arşın Mal Alan»ın çekilmesi ve Akademi’nin kurulması oldu («İkinci Dünya Savaşı yıllarında Azerbaycan SSC» dersine bak).
Edebiyatta Semed Vurgun, Süleyman Rüstem, Resul Rıza, Mirza İbrahimov ve Mehdi Hüseyin çalışıyordu; 1950–1960’larda Bahtiyar Vahabzade ve Nabi Hazri gibi şairler toplumsal ve millî konulara yöneldi. 1947’de Nizami Gencevî’nin 800. yıldönümü kutlandı. Müzikte Üzeyir Hacıbeyli’nin kurduğu millî bestecilik okulu sürdürüldü. Hacıbeyli 1944’te Azerbaycan SSC’nin marşının müziğini yazdı, 1948’de öldü.
Kara Karayev «Yedi Güzel» ve «Yıldırımlı Yollarla» balelerini, Fikret Emirov «Sevil» operasını ve «Şur», «Kürt Ovşarı» senfonik mugamlarını, Niyazi ise «Rast» senfonik mugamını yazdı; Niyazi şef olarak da dünyada tanındı. Görsel sanatlarda Settar Behlulzade manzaralarında Azerbaycan doğasını, Tahir Salahov ise petrol işçilerinin emeğini («Tamirciler») güçlü renklerle gösterdi. Sinemada «Arşın Mal Alan» (1945) en sevilen filmlerden biri oldu: Askar rolünü Reşit Behbudov oynadı, o sonraları Şarkı Tiyatrosu’nu kurdu.
Mimarlık, basın ve kültür-eğitim kurumları
Mimarlıkta Sovyet anıtsallığı millî geleneklerle birleşti. Bakü’de Stalin dönemi anıtsal üslubunun en tanınmış örneklerinden biri Hükümet Evi’dir, Bakü Metrosu’nun ilk hattı ise 1967’de hizmete girdi.
İlçelerde kütüphaneler, kulüpler, tiyatrolar ve müzeler açıldı; Bakü’de Opera ve Bale Tiyatrosu, Dram Tiyatrosu ve Şarkı Tiyatrosu, Nizami Edebiyat Müzesi ve Ahundov Devlet Kütüphanesi gibi kültür-eğitim ocakları faaliyet gösteriyordu. Müzik hayatının başlıca merkezleri Konservatuvar ve Filarmoni’ydi. Radyo, 1950’lerin ortasından itibaren de televizyon kültürü kitlelere ulaştırdı. Basın Parti organlarının denetimi altındaydı; örneğin «Kommunist» gazetesi Azerbaycan KP Merkez Komitesi’nin organıydı.
Etkileşimli
- 1944
Üzeyir Hacıbeyli’nin müziğiyle Azerbaycan SSC marşı
- 1945
«Arşın Mal Alan» filmi çekilir
- 1945
Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi kurulur
- 1947
Nizami Gencevî’nin 800. yıldönümü
- 1948
Üzeyir Hacıbeyli’nin ölümü
- 1953
Fikret Emirov’un «Sevil» operası
- 1967
Bakü metrosunun ilk hattı açılır
- 1982
Kara Karayev’in ölümü
- 1987–1988
Musa Manarov’un «Mir» istasyonunda uzun süreli uçuşu
| Kişi | Alan | Başlıca eser ya da hizmet |
|---|---|---|
| Üzeyir Hacıbeyli | besteci | 1944 marşı; «Arşın Mal Alan» müziği; ölümü 1948 |
| Kara Karayev | besteci | «Yedi Güzel», «Yıldırımlı Yollarla» baleleri |
| Fikret Emirov | besteci | «Sevil» operası; «Şur», «Kürt Ovşarı» senfonik mugamları |
| Niyazi | şef, besteci | «Rast» senfonik mugamı |
| Reşit Behbudov | şarkıcı, oyuncu | «Arşın Mal Alan»da Askar; Şarkı Tiyatrosu |
| Semed Vurgun | şair, oyun yazarı | marşın sözlerinin yazarlarından (S. Rüstem’le) |
| Tahir Salahov | ressam | «Tamirciler» |
| Mirasadulla Mirgasımov | bilim örgütleyicisi | Bilimler Akademisi’nin ilk başkanı |
| Yusuf Memmedaliyev | kimyacı bilim insanı | petrol kimyasının gelişmesi |
| Mustafa Topçubaşov | göz hekimi | akademisyen, tıp bilimi |
| Musa Manarov | kozmonot | 1987–1988: «Mir» istasyonunda |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| SSCB Bilimler Akademisi’nin Azerbaycan şubesinin varlığı ve petrol-kimya sanayisinin bilimsel araştırmalara gereksinimi (nedenlerden biri) | 1945’te Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi’nin kurulması |
| Parti denetimi ve sansür | resmî yöntem olarak sosyalist gerçekçilik; konu ve fikir sınırları |
| 1950’lerin ortasındaki «çözülme» | millî konulara göreli olarak daha serbest yönelme |
| Kitlesel okul eğitimi ve radyo, televizyon, sinema | kültürün geniş kitlelere ulaşması |
| Şehirlerin büyümesi ve devlet siparişleri | Hükümet Evi, metro ve diğer kamu yapıları |
| Ölçüt | 1940’ların sonu – 1950’lerin başı | 1950’lerin ortası – 1980’ler |
|---|---|---|
| İdeolojik ortam | en sert baskı, totaliter rejim | göreli yumuşama, ama sansür sürer |
| Eğitim | savaş sonrası okul ağının yeniden kurulması, zorunlu yedi yıllık eğitim | sekiz yıllık eğitime geçiş (1950’lerin sonundan), genel orta öğretimin yaygınlaşması, yüksekokulların artması |
| Bilim | Akademi’nin kurulması (1945) | genişleyen enstitü ağı; Manarov’un «Mir» uçuşu (1987–1988) |
| Sanat | Hacıbeyli okulu, marş (1944), sinema, opera ve senfonik mugam | ressamlar (Behlulzade, Salahov), senfonik mugam ve bale, televizyonun yaygınlaşması |
Kaynak ve sınav tipi görevler
1945’te Bakü’de yeni bir bilim merkezi çalışmaya başladı. Savaş henüz sürüyordu. Cumhuriyetin bilim insanları daha önce SSCB’nin en yüksek bilim merkezinin Azerbaycan şubesinde çalışıyordu; yeni merkez tam da bu şubenin temelinde kuruldu.
Merkezin enstitüleri petrol, jeoloji, kimya, tarih, dil ve edebiyat alanlarında çalışıyordu. Petrol ve kimya enstitüleri ülkenin başlıca sanayi dallarıyla, tarih, dil ve edebiyat enstitüleri ise halkın geçmişi ve kültürüyle ilgileniyordu.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen kurumu, hangi kurumun temelinde oluşturulduğunu ve ilk başkanını yazın.
2) Bu kurumun kurulmasını mümkün kılan iki koşulu açıklayın.
3) Kurumun kurulmasının metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Örneğin: cumhuriyette yıllarca şubede çalışmış bilim insanları ve bilimsel birikim zaten vardı; petrol, jeoloji, kimya, tarih, dil ve edebiyat alanlarında araştırma deneyimi birikmişti. Kabul edilen başka bir cevap: petrol ve kimya sanayisinin bilimsel araştırmalara gereksinimi. Puan: iki koşul — 1; biri — ½.
3) Örneğin: enstitü ağı genişledi ve araştırmalar cumhuriyetin kendi merkezinde yürütülmeye başlandı; millî bilim kadroları yetişti, araştırma temeli güçlendi. Metindeki alan listesini yinelemek puan getirmez. Puan: iki sonuç — 1; biri — ½.
Sınav görevi: eşleştirme
Problem
Kişileri alanlarıyla eşleştirin:
1. Musa Manarov
2. Fikret Emirov
3. Tahir Salahov
4. Mustafa Topçubaşov
a) görsel sanatlar
b) senfonik mugam
c) tıp
d) kozmonotluk
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Emirov «Şur» ve «Kürt Ovşarı» senfonik mugamlarını yazdı — 2-b.
Adım 3: Salahov ressamdır («Tamirciler») — 3-a.
Adım 4: Topçubaşov göz hekimi ve akademisyendir — 4-c.
Cevap: 1-d, 2-b, 3-a, 4-c.
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi’ne ait değildir:
A) SSCB Bilimler Akademisi’nin Azerbaycan şubesi temelinde kurulması
B) ilk başkanının Mirasadulla Mirgasımov olması
C) petrol ve kimya alanlarında enstitülerinin bulunması
D) Bakü’de bulunması
E) ilk başkanının Yusuf Memmedaliyev olması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: B ve E ilk başkanı anlatır, yani yalnızca biri doğru olabilir. Derse göre ilk başkan Mirasadulla Mirgasımov’dur (B); Yusuf Memmedaliyev ise petrol kimyacısıdır.
Cevap: E.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Bakü metrosunun ilk hattının açılması
2. Bilimler Akademisi’nin kurulması
3. Üzeyir Hacıbeyli’nin ölümü
4. Musa Manarov’un «Mir» istasyonundaki uçuşu
5. «Sevil» operası
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Sonra «Sevil» — 1953 (5) ve metro — 1967 (1).
Adım 3: En sonda Manarov’un uçuşu — 1987–1988 (4).
Cevap: 2, 3, 5, 1, 4.
Görüldüğü gibi, 1940–1980’lerde kültür hem başarıların hem de denetimin damgasını taşıyordu. Sonraki dönem için «Yeniden yapılanma, Karabağ sorununun başlaması ve Halk Hareketi» dersine bak.
Unutma
- Kültür «biçimde millî, içerikte sosyalist» olarak anlaşılıyordu; Parti denetimi, sansür ve sosyalist gerçekçilik resmî çerçeveydi, 1950’lerin ortasında ortam göreli olarak yumuşadı.
- Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi 1945’te SSCB Bilimler Akademisi’nin Azerbaycan şubesi temelinde kuruldu; ilk başkanı Mirasadulla Mirgasımov’dur.
- Bakü Devlet Üniversitesi 1919’da kuruldu; Sovyet döneminde yüksekokul ağı petrol, kimya, tıp ve pedagoji alanlarında genişledi.
- Hacıbeyli’nin (marş 1944; ölümü 1948) okulunu Karayev (baleler), Emirov («Sevil», «Şur», «Kürt Ovşarı») ve Niyazi («Rast») sürdürdü.
- Bilimde 1945 Akademisi’nin yanı sıra Bakülü kozmonot Musa Manarov («Mir», 1987–1988) dünya çapında tanındı.
- Mimarlıkta Hükümet Evi (Stalin dönemi anıtsal üslubu) ve Bakü metrosu (1967) dönemin simgeleridir; basın Parti denetimi altındaydı, ilçelerde kütüphane, kulüp, tiyatro ve müze ağı genişledi.