Bakü’nün merkezindeki İsmailiye binası bugün Azerbaycan Millî Bilimler Akademisi’ne aittir. Mart 1918’de, o sırada Müslüman Hayır Cemiyeti’nin bulunduğu bu bina yakılmıştı. Her yıl 31 Mart’ta Azerbaycan’da insanlar o günlerin kurbanlarını anar. 1918 baharında Bakü’de ve kazalarda ne oldu ve bu olaylara neden soykırım deniyor?
1918 başında Bakü: güç dengesi
Ekim darbesinden sonra Bakü’de iktidar giderek Bakü Sovyeti’nin elinde toplanıyordu. Başında Lenin’in Kafkas işleri olağanüstü komiseri olarak atadığı S. Şaumyan vardı. Bolşeviklerin asıl amacı Bakü’yü ve petrolünü Sovyet Rusya için elde tutmaktı. Bunun için Taşnakların silahlı birlikleriyle ittifak kurdular; cepheden dönen Ermeni askerleri de bu birliklere katılmıştı.
Azerbaycanlıların siyasi örgütleri — Müsavat ve Müslüman Millî Şurası — Bakü nüfusunun büyük bölümünü temsil etse de şehirde ciddi bir silahlı güce sahip değildi. Millî askerî birlikler Gence’de kuruluyordu, Tiflis’te ise Seym’in Müslüman fraksiyonu güçleniyordu (bkz. «1917 devrimleri ve Kuzey Azerbaycan: Ozakom, Komiserlik, Seym»). Bakü Sovyeti Azerbaycan millî güçlerini başlıca rakibi sayıyor ve onları zor kullanarak etkisiz hâle getirmeye hazırlanıyordu.
Mart günleri: bahane ve katliam
Bahane Evelina vapuru olayı oldu. Mart sonunda Lenkeran’a dönmek için bu vapura binen «Vahşi Tümen»in Azerbaycanlı askerleri Bakü Sovyeti’nin emriyle silahsızlandırıldı. Azerbaycanlılar silahların geri verilmesini isteyince Bakü Sovyeti bunu «Müsavatçı isyanı» olarak gösterdi. 30 Mart 1918’de şehirde çatışma başladı ve Bolşevik-Taşnak birlikleri Azerbaycanlı mahallelerine saldırdı; topçu ve savaş gemileri de kullanıldı.
30 Mart – 2 Nisan günlerinde Bakü’de binlerce sivil Azerbaycanlı yalnızca millî kimliği yüzünden öldürüldü; kadınlar, çocuklar ve yaşlılar da esirgenmedi. Evler yağmalanıp yakıldı; camiler, İsmailiye binası ve millî gazetelerin yazı işleri yerle bir edildi. Müslüman örgütleri Bakü Sovyeti’nin ültimatomunu kabul etmek zorunda kaldı, ancak yağma ve şiddet bundan sonra da sürdü; pek çok kişi şehri terk etti.
Mart soykırımıTanım
Mart–Nisan 1918’de ve sonraki aylarda Bakü Sovyeti’nin Bolşevik-Taşnak silahlı birliklerinin Bakü’de ve Azerbaycan’ın kazalarında sivil Azerbaycanlı halka millî kimliği yüzünden yaptığı toplu katliamlar.
Kazalardaki katliamlar
Facia Bakü’de bitmedi. 1918 baharında ve yazında Bakü Sovyeti’nin silahlı birlikleri Şamahı, Guba, Lenkeran kazalarında, ayrıca Karabağ’da, Zengezur’da, Nahçıvan’da ve başka bölgelerde sivil Azerbaycanlı halka karşı katliamlar yaptı, köyleri yaktı. Şamahı şehri büyük ölçüde yıkıldı. Guba’da 2007’de 1918 kurbanlarına ait bir toplu mezar bulundu; şimdi orada Guba Soykırımı Anıt Kompleksi bulunuyor. Kurbanlar arasında Azerbaycanlıların yanı sıra Lezgiler, Yahudiler ve başka halkların mensupları da vardı.
Bakü Halk Komiserleri Sovyeti
Mart olaylarından sonra Bakü’de iktidar tamamen Bolşeviklere geçti. 25 Nisan 1918’de Şaumyan’ın başkanlığında Bakü Halk Komiserleri Sovyeti («Bakü Komünü») kuruldu. Petrol sanayisini millîleştirdi ve Bakü petrolünü Sovyet Rusya’ya göndermeye çalıştı. Haziran 1918’de Bakü Halk Komiserleri Sovyeti’nin birlikleri Gence’deki Azerbaycan hükûmetini devirmek için batıya yürüdü, ancak Göyçay yakınında Kafkas İslam Ordusu ve Azerbaycan birlikleri tarafından yenildi. 31 Temmuz 1918’de Bakü Halk Komiserleri Sovyeti istifa etti; şehirde iktidar «Sentrokaspi Diktatörlüğü»ne geçti (bkz. Bakü’nün kurtuluşuna ayrılan ders).
Değerlendirme ve anma
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti Temmuz 1918’de Alekber Bey Hasmemmedov başkanlığında Olağanüstü Soruşturma Komisyonunu kurdu; komisyon mart katliamlarına ilişkin tanık ifadelerini ve belgeleri topladı. ADC, 1919 ve 1920’de 31 Mart’ı millî yas günü olarak andı. Sovyet döneminde bu olaylar uzun süre «Müsavat isyanının bastırılması» olarak sunuldu; bağımsız Azerbaycan’ın tarih yazımı ve ders kitapları ise belgelere dayanarak onları Azerbaycanlıların soykırımı olarak değerlendirir. Ulusal lider Haydar Aliyev’in 26 Mart 1998 tarihli «Azerbaycanlıların soykırımı hakkında» fermanıyla 31 Mart, Azerbaycanlıların Soykırımı Günü ilan edildi.
Mart faciası Azerbaycanlı siyasetçilere Bakü’nün yalnızca kendi güçleriyle kurtarılamayacağını gösterdi. Millî Şura bağımsızlığı ilan ettikten sonra Osmanlı Devleti’nden askerî yardım istemeye karar verdi (bkz. «Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin kuruluşu ve İstiklal Beyannamesi»).
- Aralık 1917
Şaumyan Kafkas işleri olağanüstü komiseri atanır
- Mart 1918
Azerbaycanlılara yönelik toplu katliamlar
30 Mart – 2 Nisan: Bakü’de Mart soykırımı; bahane Evelina olayı.
- 25 Nisan 1918
Bakü Halk Komiserleri Sovyeti kurulur
- Mayıs 1918
Guba kazasında katliamlar
- Haziran 1918
Bakü Halk Komiserleri Sovyeti’nin Gence’ye yürüyüşü; Göyçay muharebeleri
- Temmuz 1918
ADC’nin Olağanüstü Soruşturma Komisyonu
- 31 Temmuz 1918
Bakü Halk Komiserleri Sovyeti istifa eder
- 31 Mart 1919
ADC 31 Mart’ı millî yas günü olarak anar
- 26 Mart 1998
«Azerbaycanlıların soykırımı hakkında» ferman
31 Mart — Azerbaycanlıların Soykırımı Günü.
- 2007
Guba’da toplu mezar bulunur
Etkileşimli
| Kişi | Rolü | Tarih |
|---|---|---|
| S. Şaumyan | Bakü Sovyeti’nin lideri, Bakü Halk Komiserleri Sovyeti başkanı | 1917–1918 |
| F. Hoyski | komisyonu kuran ADC hükûmetinin başkanı | 1918 |
| Alekber Bey Hasmemmedov | Olağanüstü Soruşturma Komisyonu başkanı | 1918 |
| Haydar Aliyev | «Azerbaycanlıların soykırımı hakkında» ferman | 26.03.1998 |
| Sebep | Sonuç |
|---|---|
| Bolşeviklerin Bakü’yü ve petrolü elde tutma isteği; Taşnaklarla ittifak | Azerbaycan millî güçlerine darbe planı |
| Evelina’da askerlerin silahsızlandırılması | 30 Mart’ta Bakü’de çatışma ve katliamın başlaması |
| Ültimatomun kabulü | Bakü’de bütün iktidar Sovyet’e geçer; 25 Nisan — Halk Komiserleri Sovyeti |
| Bakü Halk Komiserleri Sovyeti’nin Gence’ye yürüyüşü | Göyçay yakınında yenilgi; 31 Temmuz’da istifa |
| Mart faciası, Bakü’nün kaybı | Osmanlı’dan askerî yardım istenmesi; Olağanüstü Soruşturma Komisyonu |
| Özellik | 1905–1906 | Mart 1918 |
|---|---|---|
| İktidar | çarlık yönetimi; memurlar millî düşmanlığı kışkırtıyordu | Bolşeviklerin yönettiği Bakü Sovyeti (Şaumyan) |
| Azerbaycanlıların cevabı | öz savunma, Difai partisi | Millî Şura, bağımsızlık, Osmanlı yardımı; soruşturma komisyonu |
| Ortak yön | Taşnak silahlı birliklerinin katılımı; Bakü ve kazalar; hedef sivil halktı | Taşnak silahlı birliklerinin katılımı; Bakü ve kazalar; hedef sivil halktı |
Mart 1918’de Bakü Komünü «karşıdevrimci unsurlarla mücadele» sloganı altında Bakü guberniyasındaki Azerbaycanlıları yok etme planını uygulamaya başladı. O günlerde binlerce sivil yalnızca Azerbaycanlı olduğu için öldürüldü, evler yakıldı, camiler ve kültür anıtları yıkıldı. Katliamlar Şamahı’da, Guba’da, Karabağ’da, Zengezur’da, Nahçıvan’da, Lenkeran’da ve başka bölgelerde de sürdü.
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti bu faciayı soruşturmak için Olağanüstü Soruşturma Komisyonu kurdu ve iki kez — 1919 ve 1920’de — 31 Mart’ı millî yas günü olarak andı. Ancak Cumhuriyet’in yıkılışı bu çalışmayı yarım bıraktı.
Kaynak görevleri
Problem
1. Metinde hangi olaydan söz ediliyor? «Bakü Komünü»nün başında kim vardı?
2. Facianın yaşanmasını mümkün kılan bir siyasi ve bir askerî koşulu açıklayın.
3. Metinde söylenmeyen iki sonuç gösterin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Siyasi: Bolşevikler Bakü’yü ve petrolünü Sovyet Rusya için elde tutmak, Azerbaycan millî güçlerini (Müsavat, Millî Şura) zayıflatmak istiyor ve Taşnaklarla ittifak kurmuştu. Askerî: şehirde silahlı güç Bolşevik-Taşnak birliklerinin elindeydi, Azerbaycanlıların ise Bakü’de ciddi bir askerî birliği yoktu; Evelina olayı bahane oldu. Puan: iki koşul — 1; bir — ½.
3. Örneğin: a) 25 Nisan 1918’de Bakü Halk Komiserleri Sovyeti kuruldu, iktidar tamamen Bolşeviklere geçti; b) Azerbaycan hükûmeti Gence’ye yerleşti ve Bakü’yü kurtarmak için Osmanlı Devleti’nden yardım istedi; c) 1998 fermanıyla 31 Mart Azerbaycanlıların Soykırımı Günü ilan edildi. Puan: iki gerekçeli sonuç — 1; bir — ½; metni tekrarlamak — 0.
1. Kombinasyon
Problem
Mart 1918 soykırımına ait ifadeler:
1. bahane Evelina’daki askerlerin silahsızlandırılmasıydı
2. katliamlar yalnızca Bakü şehriyle sınırlı kaldı
3. Bakü Sovyeti’nin Bolşevik-Taşnak birlikleri katıldı
4. olaylar çarın genel valisinin emriyle yapıldı
5. 1998’den beri 31 Mart Azerbaycanlıların Soykırımı Günü’dür
A) 1, 2, 4 B) 1, 3, 5 C) 2, 3 D) 3, 4, 5 E) 1, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) 4 yanlıştır — 1918’de çarlık yönetimi yoktu, genel valilik 1917’de kaldırılmıştı → D ve E elenir.
3) 1, 3, 5 kalır.
Cevap: B (1, 3, 5).
2. Sebep → sonuç eşleştirmesi
Problem
1. Evelina olayı 2. ültimatomun kabulü 3. Bakü Halk Komiserleri Sovyeti’nin Gence’ye yürüyüşü
a. Göyçay yakınında yenilgi
b. 30 Mart’ta Bakü’de çatışmaların başlaması
c. Bakü’de bütün iktidarın Bakü Sovyeti’ne geçmesi
d. federatif cumhuriyetin ilanı
A) 1-b, 2-d, 3-a B) 1-c, 2-b, 3-a C) 1-b, 2-a, 3-c D) 1-d, 2-c, 3-a E) 1-b, 2-c, 3-a
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Federatif cumhuriyetin ilanı (d) Seym’in kararıdır, Mart olaylarının sonucu değildir → A elenir.
3) Yürüyüşün sonucu Göyçay yenilgisidir (3-a) → C elenir.
Cevap: E (1-b, 2-c, 3-a).
3. Kronoloji
Problem
1. Bakü Halk Komiserleri Sovyeti’nin istifası
2. ADC’nin 31 Mart’ı ilk kez yas günü olarak anması
3. Bakü Halk Komiserleri Sovyeti’nin kuruluşu
4. Bakü’de Mart katliamının başlaması
A) 4, 3, 1, 2 B) 3, 4, 1, 2 C) 4, 1, 3, 2 D) 4, 3, 2, 1 E) 3, 4, 2, 1
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Halk Komiserleri Sovyeti Mart olaylarından sonra kuruldu → B ve E elenir.
3) Yas günü ilk kez 1919’da anıldı, sonuncudur → C ve D elenir.
Cevap: A (4, 3, 1, 2).
Unutma
- Bakü Sovyeti’nin başında S. Şaumyan vardı; Bolşevikler Bakü’yü ve petrolü elde tutmak için Taşnak silahlı birlikleriyle ittifak kurmuştu.
- Bahane Evelina olayı oldu; 30 Mart – 2 Nisan 1918’de Bakü’de binlerce sivil Azerbaycanlı millî kimliği yüzünden öldürüldü.
- Katliamlar Şamahı, Guba ve Lenkeran kazalarında, Karabağ’da, Zengezur’da ve Nahçıvan’da da yapıldı; Guba’da 2007’de toplu mezar bulundu.
- Bakü Halk Komiserleri Sovyeti (25 Nisan 1918, Şaumyan) petrol sanayisini millîleştirdi, Gence’ye yürüdü, Göyçay yakınında yenildi ve 31 Temmuz’da istifa etti.
- ADC Olağanüstü Soruşturma Komisyonu’nu kurdu ve 31 Mart’ı yas günü olarak andı; 26 Mart 1998 fermanıyla 31 Mart Azerbaycanlıların Soykırımı Günü ilan edildi.