1920 baharında Tebriz sokaklarında Teceddüd gazetesinin yeni sayı elden ele dolaşıyordu. Gazete, Tahran hükûmetinin ülkenin kaderini yabancılara teslim ettiğini ve Meşrutiyet kanunlarını unuttuğunu yazıyordu. Birkaç gün sonra şehrin yönetimi Azerbaycan Demokrat Fırkası’na geçti, eyalet ise «Azadistan» yani «özgürlük ülkesi» adını aldı. Bu hareketin başında kim vardı ve neden yalnızca beş ay yaşadı?
Savaştan sonra Güney Azerbaycan: hoşnutsuzluğun sebepleri
Birinci Dünya Savaşı’nda İran resmen tarafsız olsa da Güney Azerbaycan Rus ve Osmanlı birliklerinin savaş alanına dönmüştü (bkz. Meşrutiyet Devrimi ve Birinci Dünya Savaşı dönemindeki Güney Azerbaycan’a ayrılan ders). 1917’den sonra Rus birlikleri ülkeden çekildi, 1918’de Tebriz’e Osmanlı birlikleri girdi, Mondros Mütarekesi’nden sonra onlar da geri çekildi. Bölgede İngiltere’nin etkisi hızla arttı.
Savaş ekonomiyi yıkmıştı: ticaret bozulmuş, fiyatlar yükselmiş, 1917–1918’de kıtlık binlerce insanın canını almıştı. Ahmed Şah Kaçar’ın Tahran hükûmeti zayıftı, eyalete gönderilen memurlar keyfî davranıyor, Meşrutiyet’in vaat ettiği düzene uyulmuyordu. En büyük hoşnutsuzluğu 9 Ağustos 1919 İngiliz-İran Antlaşması doğurdu: Başbakan Vüsukuddevle’nin hükûmeti İran ordusuna ve maliyesine İngiliz danışmanlar getirmeyi ve İngiliz borcu almayı kabul etti. Bu, İran’ı fiilen İngiltere’ye bağımlı kılıyordu; bu yüzden antlaşma ülkede geniş tepki doğurdu ve İran Meclisi onu onaylamadı.
Şeyh Muhammed Hiyabani ve Azerbaycan Demokrat Fırkası
Hoşnutsuzluğu Şeyh Muhammed Hiyabani örgütledi. Meşrutiyet Devrimi’nin etkin bir katılımcısı ve İran Meclisi’nde (II. dönem) Tebriz milletvekiliydi. 1917’de Tebriz’de İran Demokrat Partisi’nin Azerbaycan örgütü yeniden kuruldu ve kısa sürede Azerbaycan Demokrat Fırkası adını aldı. Fırkanın yayın organı Teceddüd («Yenilenme») gazetesiydi. Fırka, Meşrutiyet düzeninin uygulanmasını, eyaletin halkın güvendiği kişilerce yönetilmesini ve yabancı etkisine son verilmesini istiyor, 1919 antlaşmasına kesinlikle karşı çıkıyordu.
1920 ayaklanması ve Millî Hükûmet
7 Nisan 1920’de Hiyabani’nin önderliğinde Tebriz’de ayaklanma başladı. Demokratlar şehrin yönetimini ele aldı, hareket Azerbaycan’ın başka şehirlerine de yayıldı. Eyalete «Azadistan» adı verildi; tarihçiler bu adın seçilmesini Tahran’ın politikasına bir tepki ve özgürlük fikrinin ifadesi olarak açıklar, ancak nedenleri konusunda görüşler aynı değildir. Haziran 1920’de Hiyabani’nin önderliğinde Millî Hükûmet kuruldu.
Hiyabani İran’dan ayrılmayı istemiyordu: bütün İran’da demokratik düzenin kurulmasına Azerbaycan’dan başlamak istiyordu. Millî Hükûmet eyaletin yönetimini üstlendi, düzeni korumak için millî birlikler kurdu, memurların keyfîliğine karşı çıktı, eğitim, sağlık ve ekonomi alanında önlemler tasarladı. Hiyabani hem İngiltere’nin hem de Sovyet Rusya’nın etkisinden uzak durmaya çalışıyordu.
Aynı sıralarda İran’ın kuzeyinde başka bir hareket de vardı: Gilan’da Mirza Küçük Han’ın önderliğindeki Cengelî hareketi. Sovyet birliklerinin Enzeli’ye çıkmasından sonra Haziran 1920’de Reşt’te Gilan Sovyet Cumhuriyeti ilan edildi. Hiyabani’den farklı olarak bu hareket Sovyet Rusya’nın desteğine dayanıyordu; 1921’de o da bastırıldı.
Hareketin çöküşü ve önemi
Tahran hükûmeti Mehdikulu Han Muhbirüssaltana’yı Azerbaycan valisi atadı. Vali Tebriz’e geldikten sonra Kazak birliklerinin yardımıyla demokratlara saldırdı. Eylül 1920’de Millî Hükûmet devrildi, Şeyh Muhammed Hiyabani öldürüldü, hareketin katılımcıları kovuşturuldu.
Tarihçiler yenilginin sebepleri arasında şunları sayar: hareket çoğunlukla şehirlerle sınırlı kaldı ve köylüleri geniş ölçüde kazanamadı, güçlü bir silahlı gücü yoktu, İran’ın diğer eyaletleri onu desteklemedi, yönetimde görüş ayrılıkları vardı. Buna rağmen Hiyabani hareketi Güney Azerbaycan’da millî-demokratik mücadelenin önemli bir aşaması ve sonraki hareketler için bir örnek oldu. Rıza Han’ın 21 Şubat 1921 darbesiyle İran’da yeni bir dönem başladı (bkz. Rıza Şah ve Pişeveri dönemine ayrılan ders).
- 1917
Tebriz’de Demokrat Fırkası’nın Azerbaycan örgütü yeniden kurulur
Başında Şeyh Muhammed Hiyabani; gazetesi Teceddüd.
- 1918
Osmanlı birlikleri Tebriz’e girer
- 30 Ekim 1918
Mondros Mütarekesi; Osmanlı birlikleri çekilir
- 9 Ağustos 1919
İngiliz-İran Antlaşması
- 7 Nisan 1920
Hiyabani önderliğinde Tebriz ayaklanması
- Haziran 1920
Tebriz’de Millî Hükûmet kurulur
- Haziran 1920
Reşt’te Gilan Sovyet Cumhuriyeti ilan edilir
- Eylül 1920
Millî Hükûmet devrilir; Hiyabani öldürülür
- 21 Şubat 1921
Rıza Han’ın darbesi
- 1921
Gilan hareketi bastırılır
Etkileşimli
| Kişi | Kimdi | Tarih |
|---|---|---|
| Şeyh Muhammed Hiyabani | Azerbaycan Demokrat Fırkası lideri, Millî Hükûmet başkanı | 1917–1920 |
| Ahmed Şah Kaçar | İran şahı | 1909–1925 |
| Vüsukuddevle | 1919 antlaşmasını imzalayan hükûmetin başkanı | 1919 |
| Muhbirüssaltana | hareketi bastıran Azerbaycan valisi | 1920 |
| Mirza Küçük Han | Gilan hareketinin lideri | 1920–1921 |
| Sebep | Sonuç |
|---|---|
| Savaş yıkımı, kıtlık, pahalılık | yaygın hoşnutsuzluk |
| 1919 İngiliz-İran Antlaşması | Demokrat Fırkası’nın tepkisi; 7 Nisan 1920 ayaklanması |
| Ayaklanmanın başarısı | «Azadistan»; haziranda Millî Hükûmet |
| Tahran’ın valisi ve Kazak birlikleri | Eylül 1920: hükûmet devrilir, Hiyabani öldürülür |
| Köylülerin kazanılamaması, silahlı gücün zayıflığı, diğer eyaletlerin desteğinin olmaması | hareketin yenilgisi |
| Özellik | Tebriz ayaklanması (1908–1909) | Hiyabani hareketi (1920) | Gilan hareketi (1920–1921) |
|---|---|---|---|
| Lider | Settar Han, Bakır Han | Şeyh Muhammed Hiyabani | Mirza Küçük Han |
| Merkez | Tebriz | Tebriz | Reşt |
| Ana amaç | Meşrutiyet’i Muhammed Ali Şah’a karşı korumak | Meşrutiyet düzeni, halkın güvendiği yönetim, 1919 antlaşmasına tepki | Tahran’a ve İngilizlere karşı mücadele; Sovyet cumhuriyeti |
| Dış güç | Rus birlikleri Tebriz’e girdi (1909) | dış desteğe dayanmadı | Sovyet Rusya’nın desteği |
Biz İran’dan ayrılmak istemiyoruz. Halkın kanıyla kazandığı Meşrutiyet kanunlarının kâğıt üzerinde kalmamasını, halkın seçtiği meclisin toplanmasını ve eyaleti halkın güvendiği kişilerin yönetmesini istiyoruz.
Tahran’da oturanlar ülkenin ordusunu ve hazinesini yabancı danışmanlara teslim eden bir antlaşma imzaladılar. Azerbaycan buna razı olamaz. Hareketimiz bir özgürlük hareketidir; bu yüzden bu ülkeye Azadistan diyoruz. Özgürlük Tebriz’den başlayıp bütün İran’a yayılmalıdır.
Kaynak görevleri
Problem
1. Metnin yazarını, hareketin merkezini ve yılını belirleyin.
2. Metinde adı geçmeyen antlaşmayı adlandırın ve hareketin bir siyasi, bir sosyal-ekonomik sebebini açıklayın.
3. Metinde söylenmeyen iki sonuç gösterin.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2. Antlaşma — 9 Ağustos 1919 İngiliz-İran Antlaşması. Siyasi: Tahran hükûmeti zayıftı ve Meşrutiyet düzenine uymuyordu, antlaşma ülkeyi İngiltere’ye bağımlı kılıyordu. Sosyal-ekonomik: savaş yıkımı, 1917–1918 kıtlığı, pahalılık. Puan: antlaşma + iki sebep — 1; antlaşma + bir sebep ya da yalnız iki sebep — ½.
3. Örneğin: a) haziranda Millî Hükûmet kuruldu; b) Tahran’ın valisi Muhbirüssaltana Kazak birlikleriyle hareketi bastırdı, eylülde Hiyabani öldürüldü; c) hareket Güney Azerbaycan’daki sonraki millî hareketler için örnek oldu. Puan: iki gerekçeli sonuç — 1; bir — ½; metni tekrarlamak — 0.
1. «X ile benzer, Y’den farklı»
Problem
Hiyabani hareketini 1908–1909 Tebriz ayaklanmasıyla benzer (1), Gilan hareketinden farklı (2) kılan yönler:
A) 1 — merkezi Tebriz’di; 2 — Sovyet Rusya’nın desteğine dayanmıyordu
B) 1 — Muhammed Ali Şah’a karşıydı; 2 — 1920’de yaşandı
C) 1 — Settar Han önderlik ediyordu; 2 — Tebriz’de yaşandı
D) 1 — Sovyet cumhuriyeti ilan etmişti; 2 — merkezi Reşt’ti
E) 1 — 1919 antlaşmasına karşı çıkmıştı; 2 — Mirza Küçük Han önderlik ediyordu
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) A’yı denetle: iki Tebriz hareketinin de merkezi Tebriz’di; Gilan hareketi Sovyet desteğine dayanıyordu, Hiyabani’ninki ise dayanmıyordu.
Cevap: A.
2. Kronoloji
Problem
1. Hiyabani hükûmetinin çöküşü
2. İngiliz-İran Antlaşması
3. Rıza Han’ın darbesi
4. Tebriz’de 7 Nisan ayaklanması
A) 2, 1, 4, 3 B) 4, 2, 1, 3 C) 2, 4, 1, 3 D) 2, 4, 3, 1 E) 4, 1, 2, 3
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Antlaşma ayaklanmanın sebebidir, ilktir → B ve E elenir.
3) Ayaklanma çöküşten öncedir → A elenir; darbe 1921’dedir, sonuncudur → D elenir.
Cevap: C (2, 4, 1, 3).
3. «Ait değildir»
Problem
Hiyabani hareketinin yenilgisinin sebeplerine ait değildir:
A) hareketin çoğunlukla şehirlerle sınırlı kalması
B) güçlü bir silahlı gücün olmaması
C) İran’ın diğer eyaletlerinin desteğinin olmaması
D) Tahran hükûmetinin Kazak birliklerini kullanması
E) 1919 antlaşmasının İran Meclisi’nce onaylanması
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) E olgu olarak yanlıştır: İran Meclisi antlaşmayı onaylamadı.
Cevap: E.
Unutma
- Savaş yıkımı, 1917–1918 kıtlığı, zayıf Tahran hükûmeti ve 9 Ağustos 1919 İngiliz-İran Antlaşması Güney Azerbaycan’da hoşnutsuzluğu artırdı.
- Azerbaycan Demokrat Fırkası’nın başında Şeyh Muhammed Hiyabani vardı; yayın organı Teceddüd gazetesiydi.
- 7 Nisan 1920’de Tebriz’de ayaklanma başladı, eyalete «Azadistan» adı verildi, haziranda Millî Hükûmet kuruldu; Hiyabani İran’dan ayrılmayı değil, Meşrutiyet düzenini istiyordu.
- Eylül 1920’de vali Muhbirüssaltana Kazak birlikleriyle hareketi bastırdı, Hiyabani öldürüldü; Gilan hareketinden farklı olarak Hiyabani Sovyet desteğine dayanmadı.