1988 sonbaharında Bakü'nün ana meydanında insanlar gece gündüz toplanıyordu. Toprak bütünlüğünün korunmasını ve yurtlarından sürülen hemşehrilerine yardım edilmesini istiyorlardı. Bir yıl önce böyle bir manzarayı kimse düşünemezdi. Ne değişmişti? Bu derste yeniden yapılanmanın siyasi kapıyı nasıl araladığını, Karabağ iddialarının ve Halk Hareketi'nin bu kapıdan nasıl girdiğini izliyoruz («Devlet bağımsızlığının yeniden kazanılması ve iktidar mücadeleleri (1991–1993)» ve «20 Ocak 1990: Kan hafızamız, gurur yerimiz» derslerine bak).
Durgunluktan yeniden yapılanmaya
1970'lerin sonu ile 1980'lerin başında Sovyet ekonomisinin büyüme hızı düştü, sistem kendini yenileyemedi. Tarihçiler bu dönemi «durgunluk» diye adlandırır. 11 Mart 1985'te Mihail Gorbaçov SBKP Merkez Komitesi Genel Sekreteri seçildi. Azerbaycan'ı Sovyet yönetiminde temsil eden Haydar Aliyev ise 1987 Ekim'inde Politbüro üyeliğinden istifa etti («1970–1980’lerde sosyo-ekonomik yükseliş: Haydar Aliyev’in liderliği» dersine bak).
Yeniden yapılanma (perestroyka)Tanım
Gorbaçov'un 1985'ten itibaren ilan ettiği, Sovyet sistemini ekonomik ve siyasi reformlarla yenileme çizgisi.
Açıklık (glasnost)Tanım
Sorunların basında ve toplumsal yaşamda açıkça tartışılmasına izin veren politika.
Açıklık planlanandan çok daha fazlasını yaptı. Basın geçmişi ve bugünü tartışmaya başladı, insanlar söylediklerinden ve yazdıklarından dolayı cezalandırılma korkusundan büyük ölçüde kurtuldu. Ancak yeniden yapılanmanın kendisi başarısız oldu: ekonomi düzelmedi, mağazalarda kıtlık arttı, merkezin otoritesi zayıfladı, millî sorun çözülmedi. Uzun yıllar susturulmuş sorular — dil, tarih, toprak — yeniden gündeme geldi. Karabağ sorunu bunların en ağırı oldu.
Karabağ sorununun başlaması
Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi 1923'te Azerbaycan SSC'nin içinde kurulmuştu («Biçimsel bağımsızlığın sonu ve toprak bütünlüğüne yönelik girişimler: TSFSC, DKÖB, Nahçıvan ÖSSC» dersine bak). Ermeni milliyetçi çevreleri konuyu defalarca gündeme getirmiş, merkez ise bu talepleri reddetmişti. Açıklık yıllarında mesele açık bir kampanyaya dönüştü. Aynı zamanda Ermenistan SSC'de Azerbaycanlıların yurtlarından çıkarılması başladı: 1987'nin sonlarından itibaren önce Gafan, Meğri gibi ilçelerden, sonra bütün cumhuriyetten. 1989'un sonuna kadar yüz binlerce Azerbaycanlı doğduğu topraklardan sürüldü. Böylece 1948–1953 sürgününden sonra Azerbaycanlılar Ermenistan SSC'deki yurtlarından bir kez daha çıkarıldı («Savaş sonrası onyıl: ekonomi, totaliter rejim ve sürgün» dersine bak).
Etkileşimli
1988 Şubat'ının ortalarından itibaren Hankendi'de mitingler başladı. 20 Şubat'ta DKÖB Halk Vekilleri Sovyeti, Azerbaycan SSC, Ermenistan SSC ve SSCB Yüksek Sovyetlerine başvurarak bölgenin Azerbaycan SSC'den çıkarılıp Ermenistan SSC'ye verilmesini istedi. 22 Şubat'ta Askeran yolunda çatışma çıktı, Azerbaycanlılar öldü. 27–29 Şubat'ta Sumgayıt'ta kitlesel olaylar yaşandı. Azerbaycan tarih yazımı Sumgayıt olaylarını, Azerbaycan'ın itibarını zedelemeyi ve Karabağ taleplerini haklı göstermeyi amaçlayan bir kışkırtma olarak değerlendirir. Organizatörlerin ve merkezin rolü ayrı bir araştırma konusudur. Her hâlükârda sivil halk — Azerbaycanlılar da Ermeniler de — bu faciada kurban oldu.
1988 Haziran'ında konu cumhuriyetlerin yüksek organlarında da ele alındı: 15 Haziran'da Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti bölgenin Ermenistan'a katılmasına onay verdi, 17 Haziran'da ise Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti sınırların değiştirilmesini reddetti. 12 Temmuz 1988'de DKÖB Sovyeti, bölgenin Azerbaycan SSC'den ayrılması yönünde karar aldı. SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı 18 Temmuz'da sınırların değiştirilmesini kabul edilemez saydı, ancak sorun çözülmedi. 12 Ocak 1989'da bölgede Arkadi Volski başkanlığında Özel Yönetim Komitesi kuruldu; komite Azerbaycan SSC'nin yetkilerini sınırladı ve Azerbaycan'da toprak bütünlüğüne yönelik bir saldırı olarak algılandı. Komite 1989 Kasım'ında kaldırıldı, ancak 1 Aralık'ta Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti Karabağ'ın Ermenistan'a bağlanması yönünde tek taraflı bir karar aldı. Azerbaycan bu kararı tanımadı ve yasa dışı saydı. Kararın sonraki etkisi «20 Ocak 1990: Kan hafızamız, gurur yerimiz» dersinde izlenir.
Azadlık Meydanı ve Halk Hareketi
Azerbaycanlıların Ermenistan SSC'den sürülmesini, Karabağ iddialarını ve merkezin pasifliğini protesto etmek için 17 Kasım 1988'de Bakü'nün merkezî (bugünkü Azadlık) Meydanı'nda mitingler başladı. Gece gündüz süren toplantılarda binlerce, sonra çok daha fazla insan toprak bütünlüğünün korunmasını, mültecilere yardımı ve hukuka aykırı iddialara son verilmesini istiyordu. Aralık ayının başında meydan askerî güçlerin yardımıyla boşaltıldı, ancak hareket durmadı. 17 Kasım bugün Millî Diriliş Günü olarak anılır.
Mitingler hareketin örgütlenmesini zorunlu kıldı. 16 Temmuz 1989'da Bakü'de Azerbaycan Halk Cephesi'nin (AHC) kuruluş konferansı yapıldı; Cephenin başkanı Ebulfez Elçibey idi. Cephenin talepleri kamuoyunun başlıca yönelişlerini yansıtıyordu: toprak bütünlüğünün korunması, demokratik haklar, millî egemenlik. Millî diriliş siyasi taleplerle sınırlı kalmadı: ana dilin, tarihin, millî sembollerin ve alfabenin geleceği kamuoyunda tartışıldı. Böylece halk, kendi diline, tarihine ve kültürüne dönüşünü siyasi mücadeleyle birleştirdi; hareket, Karabağ çevresindeki protestodan millî egemenlik ve demokrasi için geniş bir mücadeleye dönüştü.
Halk Hareketi'nin baskısı altında Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti 23 Eylül 1989'da Egemenlik Hakkında Anayasa Kanunu'nu kabul etti. Kanun cumhuriyetin topraklarını bölünmez ilan etti, toprak ve doğal kaynakların cumhuriyete ait olduğunu belirtti ve SSCB'den serbestçe ayrılma hakkını öngördü. Bu, bağımsızlık yolunda önemli bir hukuki adımdı. Gerginliğin sonraki aşaması — 1990 Ocak'ı — «20 Ocak 1990: Kan hafızamız, gurur yerimiz» dersinde anlatılır.
- 11 Mart 1985
Gorbaçov SBKP Genel Sekreteri seçilir
- Ekim 1987
Haydar Aliyev Politbüro üyeliğinden istifa eder
- 1987–1989
Azerbaycanlıların Ermenistan SSC'den sürülmesi
- 20 Şubat 1988
DKÖB Sovyeti bölgenin Ermenistan'a bağlanmasını ister
- 22 Şubat 1988
Askeran çatışması
- 27 Şubat 1988
Sumgayıt olayları (27–29 Şubat)
- 15 Haziran 1988
Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti bölgenin Ermenistan'a katılmasına onay verir
- 17 Haziran 1988
Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti sınırların değiştirilmesini reddeder
- 12 Temmuz 1988
DKÖB Sovyeti Azerbaycan SSC'den ayrılma kararı alır
- 18 Temmuz 1988
SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı sınır değişikliğini kabul edilemez sayar
- 17 Kasım 1988
Azadlık Meydanı'nda mitingler
- 12 Ocak 1989
Volski başkanlığında Özel Yönetim Komitesi kurulur
- 16 Temmuz 1989
Azerbaycan Halk Cephesi kuruluş konferansı
- 23 Eylül 1989
Egemenlik kanunu
- 1 Aralık 1989
Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti Karabağ'la birleşme yönünde tek taraflı karar alır
| Kişi | Dönem | Rolü |
|---|---|---|
| Mihail Gorbaçov | 1985 | SBKP Genel Sekreteri; yeniden yapılanma ve açıklık çizgisinin mimarı |
| Haydar Aliyev | 1987 | Politbüro üyeliğinden istifa etti |
| Arkadi Volski | 1989 | DKÖB'de Özel Yönetim Komitesi'nin başkanı |
| Ebulfez Elçibey | 1989 | Azerbaycan Halk Cephesi'nin başkanı |
| Tarih | Karar | Kim aldı | Sonuç |
|---|---|---|---|
| 20 Şubat 1988 | Bölgenin Ermenistan'a bağlanması isteği | DKÖB Halk Vekilleri Sovyeti | Azerbaycan'ın toprak bütünlüğüne saldırı; onaylanmadı |
| 15 Haziran 1988 | Bölgenin Ermenistan'a katılmasına onay | Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti | Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti 17 Haziran'da reddetti |
| 17 Haziran 1988 | Sınırların değiştirilmesinin reddi | Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti | Cumhuriyetin toprak bütünlüğü tutumu açıklandı; sorun çözülmedi |
| 12 Temmuz 1988 | Azerbaycan SSC'den ayrılma kararı | DKÖB Sovyeti | 18 Temmuz'da kabul edilemez sayıldı |
| 18 Temmuz 1988 | Sınırların değiştirilmesi kabul edilemez | SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı | Mevcut sınırlar kaldı; iddialar sürdü |
| 23 Eylül 1989 | Egemenlik Hakkında Anayasa Kanunu | Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti | Topraklar bölünmez; SSCB'den ayrılma hakkı |
| 1 Aralık 1989 | Karabağ'ın Ermenistan'la birleştirilmesi kararı | Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti | Tek taraflı; Azerbaycan tanımadı |
| Neden | Sonuç |
|---|---|
| Durgunluk, ekonomik zorluklar ve sistemin kendini yenileyememesi | Gorbaçov yeniden yapılanma çizgisini ilan etti (1985) |
| Açıklık: sorunların açıkça tartışılması | Millî sorular gündeme geldi; Karabağ iddiaları açık bir kampanyaya dönüştü |
| Ermenistan SSC'den sürgünler, Karabağ iddiaları, merkezin pasifliği | 17 Kasım 1988'de Bakü'de kitlesel mitingler başladı |
| Mitinglerin uzaması ve örgüt ihtiyacı | Azerbaycan Halk Cephesi kuruldu (1989) |
| Halk Hareketi'nin baskısı ve toprak bütünlüğüne yönelik tehdit | Egemenlik Hakkında Anayasa Kanunu kabul edildi (23 Eylül 1989) |
| Özellik | Azadlık Meydanı mitingleri | Azerbaycan Halk Cephesi |
|---|---|---|
| Nitelik | Kitlesel protesto mitingleri | Sürekli faaliyet gösteren siyasi örgüt |
| Başlangıç | 17 Kasım 1988 | Kuruluş konferansı — 16 Temmuz 1989 |
| Başlıca talepler | Toprak bütünlüğünün korunması, mültecilere yardım | Toprak bütünlüğü, demokratik haklar, millî egemenlik |
| Sonuç | Hareketin başlangıcı; Millî Diriliş Günü | Egemenlik kanununa ve sonraki bağımsızlık adımlarına baskı |
Etkileşimli
Yeniden yapılanma çizgisinin ilanından dört yıldan fazla geçmişti. Milletvekilleri cumhuriyetin geleceğine ilişkin önemli bir belgeyi görüşmek üzere toplanmıştı. Meydanlarda insanlar Dağlık Karabağ çevresindeki iddialar ve sürülen hemşehrilerinin kaderi yüzünden kaygılıydı.
Milletvekilleri belgeyi kabul etti. Belgede şöyle deniyordu: cumhuriyetin toprağı ve doğal kaynakları halkına aittir; cumhuriyetin toprakları bölünmez ve dokunulmazdır; cumhuriyet birlikten serbestçe ayrılma hakkını saklı tutar.
Kaynak görevleri
Problem
1) Metinde adı geçmeyen belgeyi, onu kabul eden organı ve kabul yılını belirleyin.
2) Bu belgenin kabul edilmesinin bir siyasi ve bir ekonomik nedenini açıklayın.
3) Belgenin metinde belirtilmeyen iki sonucunu yazın.
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
2) Siyasi: Karabağ iddiaları, sürgünler ve Halk Hareketi karşısında cumhuriyetin toprak bütünlüğünü hukuken güvence altına alma gereği. Ekonomik: cumhuriyetin toprak ve doğal kaynakları üzerindeki denetimi elde tutma, yeniden yapılanmanın ekonomiyi düzeltememesi karşısında ekonomik serbestlik isteği (mantıksal çıkarım olarak kabul edilir). Merkezin otoritesinin zayıflaması da siyasi neden olarak kabul edilir; gerekçeli diğer açıklamalar da puan getirir. Puan: ikisi de — 1; biri — ½.
3) Kanun, cumhuriyetin merkezden hukuki bağımsızlığını güçlendirdi ve sonraki bağımsızlık adımlarının (1991'de adın ve bayrağın değiştirilmesi) hukuki temeli oldu; Halk Hareketi'nin talepleri hukuki zemine taşındı (bunlar mantıksal çıkarım olarak kabul edilir, gerekçeli diğer sonuçlar da puan getirir). Puan: iki sonuç — 1; biri — ½; metinde bulunan «topraklar bölünmez» puan getirmez.
Sınav görevi: kronoloji
Problem
Olayları kronolojik sıraya koyun:
1. Sumgayıt olayları
2. Askeran çatışması
3. DKÖB Sovyeti'nin Ermenistan'a bağlanma isteği
4. Azadlık Meydanı'nda mitinglerin başlaması
5. Egemenlik kanununun kabulü
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: Azadlık Meydanı mitingleri aynı yılın Kasım ayındadır (4).
Adım 3: egemenlik kanunu 1989 Eylül'üdür (5).
Cevap: 3, 2, 1, 4, 5.
Sınav görevi: «ait değildir»
Problem
1988–1989 olaylarına ait olmayan hangisidir:
A) Azadlık Meydanı'nda mitingler
B) Azerbaycanlıların Ermenistan SSC'den sürülmesi
C) Azerbaycan SSC'nin ilan edilmesi
D) Azerbaycan Halk Cephesi'nin kuruluş konferansı
E) Egemenlik Hakkında Anayasa Kanunu
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: C — Azerbaycan SSC 28 Nisan 1920'de, yani yaklaşık yetmiş yıl önce ilan edilmişti.
Cevap: C.
Sınav görevi: kombinasyon
Problem
Karabağ sorununun başlangıç dönemiyle ilgili doğru ifadeleri seçin:
1. DKÖB 1923'te Azerbaycan SSC'nin içinde kuruldu
2. Özel Yönetim Komitesi Şuşa'da Ermenistan tarafından kuruldu
3. 1988 Şubat'ında DKÖB Sovyeti bölgenin Ermenistan'a bağlanmasını istedi
4. SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı 18 Temmuz 1988'de sınır değişikliğini kabul edilemez saydı
A) 1, 2, 3 B) 1, 3, 4 C) 2, 3, 4 D) 1, 2, 4 E) 2, 4
Çözümü gösterÇözümü gizle
Çözüm
Adım 2: 2 yanlıştır — Özel Yönetim Komitesi'ni 1989 Ocak'ında merkez (Volski başkanlığında) kurdu, Ermenistan değil; bölgenin merkezi de Hankendi'ydi.
Adım 3: 2. ifadeyi içeren seçenekleri (A, C, D, E) eleriz.
Cevap: B.
Unutma
- Gorbaçov 11 Mart 1985'te genel sekreter oldu; yeniden yapılanma ve açıklık millî soruları gündeme getirdi.
- 1987–1989'da Azerbaycanlılar Ermenistan SSC'den sürüldü; 20 Şubat 1988'de DKÖB Sovyeti Ermenistan'a bağlanma isteğiyle başvurdu.
- Şubat 1988: 20 (karar), 22 (Askeran), 27–29 (Sumgayıt); 15 Haziran'da Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti onay verdi, 17 Haziran'da Azerbaycan SSC Yüksek Sovyeti sınır değişikliğini reddetti; 12 Temmuz'da DKÖB Sovyeti ayrılma kararı aldı, 18 Temmuz'da SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı sınır değişikliğini kabul edilemez saydı.
- 17 Kasım 1988'de Azadlık Meydanı'nda mitingler başladı (Millî Diriliş Günü); 12 Ocak 1989'da Volski başkanlığında Özel Yönetim Komitesi kuruldu.
- 16 Temmuz 1989'da AHC kuruluş konferansı yapıldı; 23 Eylül 1989'da Yüksek Sovyet Egemenlik Hakkında Anayasa Kanunu'nu kabul etti; Ermenistan SSC'nin 1 Aralık 1989 tarihli tek taraflı kararı tanınmadı.